Пла́в: Тарихы мен географиясы

Кіріспе

Чехиядағы ауыл

Плав () – Черногорияның солтүстік аймағындағы қала. 2011 жылғы халық санауы бойынша халқы 3717 адамды құрайды. Плав – Плав муниципалитетінің орталығы (Гусинье муниципалитеті құрылғаннан кейін халқы 9081 адамды құрайды).

Атауы

Плав атауы славян тіліндегі plav сөзінен шыққан, ол "суға батқан жер" (poplava, "тасқын") деген мағынаны білдіреді.

География

Плав Аццурд тауларының етегінде, Лим өзенінің бастауына жақын орналасқан. Аймақта көптеген көлдер бар, ең белгілісі – Плав көлі, бұл өңірдегі ең ірі көлдердің бірі. Грид және Визитор көлдері – тау көлдері, ал Визитор көлінде қалқып жүзетін арал бар. Плав сонымен қатар карст құдықтарымен де әйгілі, олардың ішінде Гучиа бұлақтарындағы Әли Паша және Око Скакавица құдықтары бар. Муниципалитет құрамына Гусинье ауылы кіреді.

Тарих

1330 жылы Лим өзенінің алабындағы Плав және Гусинье аймақтарындағы Хотина Гора (Хоти таулары) топонимі Дечани хризобуллаларында Хоти есімінің тарихи жазбаларда алғаш рет кездесетін жері болып табылады. Шюффлай бұл аймақты Хотидің бастапқы қоныстану аймағы деп санайды, одан олар оңтүстікке қарай қозғалған. 1582 жылы ұйымдастырылған Османдық халық санағы Плав нахиясын Скутари санджағында 18 ауылмен тіркеді; тарихшы Милан Васичтің сөзіне қарағанда, барлық тұрғындарының есімдері славяндық сипатқа ие болған, ал мұсылман есімдері болмаған. XVI ғасырдағы Антонио Брунидің саяхат жазбасына сәйкес, Плав аймағының тұрғындары ішінара албан, ішінара серб, ал көп бөлігі тарихи албан және қарақшы тайпаларына жатады, мысалы Пипери, Кучи, Кельменди және Бьелопавличи. 1614 жылы Каттаро (Котор) қаласындағы серб-венециялық дворян Мариан Болиза жазған "Скутари санджағының қатынастары мен сипаттамасы" еңбегінен кейін Плавды көбінесе албандар мекендеген, олар Подгорицалық Сем Заус (Джем Чауши) басшылығында болған. Груемирден шамамен 90 км солтүстік-шығысқа орналасқан Плав-Гусинье аймағындағы ең күшті екі феодалдық әулет өзінің тегін Груемириге дейін жегізеді. Плавтың Рекшепагайлары (қазіргі Реджепагич Рекшепагики) 1650 жылдардың басында Плавқа көшіп келген, онда олардың атасы Veli деген мұсылман есімін қабылдаған. Рекшеп Аға, осы әулетке есім берген, Veli-дің шөбересі болған. Шабанагайлар (қазіргі Шабанагич) Шкодралық Бушати әулетімен туыстық байланыста болған. Олардың атасы Шабан Аға, Шкодра санджақбегі Сүлейман Паша Бушатидің күйеу баласы болған. Ол 1690 жыл шамасында Гюсиньедегі бекіністің қолбасшысы ретінде жіберілген. Шабанагай әулеті Беранеде үлкен жерлерге ие болған. Гюсиньелік Әли Паша, Призрен лигасының қолбасшысы Шабанагай әулетінен шыққан, ал Косово педагогы Жашар Рекшепагик Рекшепагай әулетінен. Плавтағы көптеген басқа да әулеттердің тегі аймаққа көшіп келген түрлі тарихи тайпаларға байланысты. Ферри (Ферович), Керчай (Крчич), Кучи (Куч), Медунай (Медунанин), Шабай (Шабович), Тоскай (Тоскич) Кучи/Кучи тайпасынан шыққан; Канаж (Канович), Мусаит (Мусич), Рекай (Рекович), Мекули (Мекулович) және Ругова (Руговац) Кельменди тайпасынан шыққан; Шахманаж (Шахманович) Триеш тайпасынан; Бегани (Беганович), Касуми (Касумович), Шалунай (Шалюнович) Шала тайпасынан; Баша (Башич) және Хохжай (Ходжич) Бериша тайпасынан; Кастрат және Хот әулеттері тиісінше Кастрати және Хоти тайпаларынан шыққан. 1878 жылы Берлин шартынан кейін, Плав қаласы Османдық империядан Черногорияға өткен, бірақ албандық көшбасшылар оны албандық аумақ деп есептеген. Бірақ, Призрен лигасының қарулы қарсылығы және 1879 жылғы Новшице шайқасында Черногория әскерлеріне қарсы жеңісі оның іске асырылуына кедергі келтірді. 1881 жылы Ұлы державалардың қысымымен Османдық империясы Ульцинді Черногорияға беруге мәжбүр болды. Плав тек 1912 жылы Бірінші Балқан соғысынан кейін Черногорияның құрамына енді. 1912-1913 жылдары Черногория армиясының Плав-Гусиньеге кіруі және 1919 жылдан кейін Югославия армиясының кіруі жергілікті халыққа қарсы репрессивті саясатпен бірге жүрді. Черногория армиясы аймақты басып алып, 19 және 20 қазанда Плавқа кірді. Оның кіруінен кейін қатал әскери әкімшілік кезең басталды, ол 1913 жылдың наурызына дейін көбінесе жергілікті мұсылман албандардың 1800-ге жуық адамдарының өліміне және 12000 адамның христиан православиесіне мәжбүрлеп өтуіне әкелді. 1919 жылы Плав, Гусинье және Рожае аудандарында Санджактың Сербтер, хорваттар және словендер патшалығына қосылуына қарсы күрескен албандық көтеріліс болды. Нәтижесінде, 1919 жылы серб армиясының Плавты екінші рет басып алуы кезінде серб күштері британ үкіметінен қорғаныс сұраған Плав пен Гусиньедегі албан халқына шабуыл жасады. Көтеріліс басылғаннан кейін 450-ге жуық жергілікті азамат қаза тапты. Бұл оқиғалар Албанияға албан халқының көптеп қоныс аударуына әкелді.

The toponym Hotina Gora (mountains of Hoti) in the Plav and Gusinje regions on the Lim river basin in 1330 is the first mention of the Hoti name in historical records in the chrysobulls of Dečani. Šufflay considers this region as the original area of settlement of Hoti from which they moved southwards. The Ottoman census organised in 1582 83 registered the Plav nahiyah within the Sanjak of Scutari with 18 villages; according to historian Milan Vasić all inhabitants had personal names with a Slavic character, and no Muslim name was present. According to a 16th century travel record by Antonio Bruni, the inhabitants of the Plav region are partly Albanian and partly Serbian, with a large proportion belonging to historical Albanian and Montenegrin tribes such as the Piperi, Kuči, Kelmendi, and Bjelopavlići. After the Serbian Venetian nobleman Mariano Bolizza in Cattaro (Kotor), who wrote the Relazione e descrizione del sangiacato di Scutari ("Relations and Description of the Sanjak of Scutari") in 1614 Plav was mostly inhabited by Albanians under the command of Sem Zaus (Cem Çaushi) of Podgorica. The two strongest feudal families in the Plav Gusinje region (~90 km to the northeast of Gruemirë) trace their origin to Gruemiri. The Rexhepagaj of Plav, Montenegro (now, Redžepagić Rexhepagiqi) moved to Plav in the beginning of the 1650s where their ancestor took the Muslim name Veli when he converted. Rexhep Aga who gave the name to the family was a great great grandson of Veli. The Shabanagaj (now also known as Šabanagić) were related via marriage with the Bushati family of Shkodra. Shaban Aga, their eponymous ancestor was the son in law of Sulejman Pasha Bushati, sanjakbey of Shkodra. He was sent in Gusinje as the commander of the fortress around 1690. The Shabanagaj family owned large estates in Berane. Ali Pasha of Gusinje, commander of the League of Prizren was a Shabanagaj and Jashar Rexhepagiq, pedagogue in Kosovo, was a Rexhepagaj. Many other families in Plav also trace their origin to different historical tribes who migrated to the area. The Ferri (Ferović), Kërcaj (Krcić), Kuçi (Kuč), Medunaj (Medunanjin), Shabaj (Šabović), Toskaj (Toskić) descend from Kuči/Kuçi; the Canaj (Canović), Musajt (Musič), Rekaj (Reković), Mekuli (Mekulović) and Rugova (Rugovac) descend from Kelmendi; the Shahmanaj (Šahmanović) from Triesh; the Begani (Beganović), Kasumi (Kasumović), Shalunaj (Šaljunović) from Shala; Basha (Bašič) and Hoxhaj (Hodžić) from Berisha; the Kastrat and Hot families from Kastrati and Hoti respectively. In 1878, following the Treaty of Berlin, the city of Plav was ceded to Montenegro by the Ottoman Empire despite being considered by Albanian leaders as Albanian territory. Soon after however, armed resistance by the forces of the League of Prizren and their victory against Montenegrin troops at Battle of Novšiće (1879) prevented the implementation. Ottomans had to cede Ulcinj to Montenegro after pressure from the Great Powers in 1881. Plav onlybecame part of Montenegro after the First Balkan War in 1912. The entry of the Montenegrin army in 1912 13 and the Yugoslav army after 1919 in Plav Gusinje was accompanied by repressive policies against the local population. The Montenegrin army captured the region and entered Plav on 19 October and 20 October. Its entry was followed by a period of harsh military administration which until March 1913 had caused up to more than 1,800 killings of mostly local Muslim Albanians and 12,000 forced conversions to Christian Orthodoxy. In 1919, an Albanian revolt, which later came to be known as the Plav rebellion rose up in the Plav, Gusinje and Rozaje districts, fighting against the inclusion of Sandzak in the Kingdom of Serbs, Croats and Slovenes. As a result, during the Serbian army's second occupation of Plav, which took place in 1919, Serb forces attacked Albanian populations in Plav and Gusinje, which had appealed to the British government for protection. About 450 local civilians were killed after the uprising was quelled. These events resulted in a large influx of Albanians migrating to Albania.

Диалекті

Плав халқының көп бөлігі мұсылман және славян немесе албан тілінде сөйлейді. Гусинье мен Плавтың славян диалектісі албан тілінен күшті құрылымдық әсерге ие. Албан және славян тілдерінің тілдік қарым-қатынасы тұрғысынан оның ерекшелігі, бүгінгі Плавда славян тілінде сөйлейтін көптеген адамдардың албан текті болғандығымен түсіндіріледі, бұл албан тілінде сөйлейтін халықтың славян тіліне ауысуының мысалы болып табылады. Плавта қолданылатын албан диалектісі Плавтың батысында солтүстік-батыс гэг, ал шығысында солтүстік-шығыс гэг болып келеді.