Кіріспе

Данияның ғылымды дамыту жөніндегі үкіметтік емес ұйымы. Данияның Ғылым және әдебиет академиясы (Det Kongelige Danske Videnskabernes Selskab немесе Videnskabernes Selskab) – Данияның ғылым академиясы. Дания Корольдік академиясы 1742 жылдың 13 қарашасында құрылды және Даниядағы ғылымның беделін арттыру және пәнаралық түсінікті дамыту мақсатымен құрылған. Дания Корольдік академиясы ынтымақтастық органы және негізгі ғылыми зерттеулердің барлық салаларындағы көрнекті ғалымдардың кездесу орны ретінде жұмыс істейді. Оның негізгі қызметтеріне академия мүшелері үшін екі апта сайынғы кездесулерді ұйымдастыру, ғылыми еңбектерді жариялау, кеңес беру және ақпарат алмасу, ғылыми сипаттағы іс-шаралар мен дәрістерді (мысалы, қоғамдық дәрістер мен симпозиумдар) ұйымдастыру және өткізу, сондай-ақ ISC және EASAC сияқты басқа ғылыми академиялармен және ғылыми ұйымдармен халықаралық ынтымақтастыққа қатысу кіреді. 1745 жылдан бастап Дания Корольдік академиясының өз баспасы бар, ол әлі күнге дейін ғылыми кітаптарды шығарып келеді, қазіргі уақытта төрт түрлі серия бойынша, барлығы Scientia Danica деген бас тақырыппен. Ғылыми еңбек жарияланғаннан кейін бір жыл өткен соң, ол Корольдік академияның жарияланым платформасында қолжетімді болады. Дания Корольдік академиясы сонымен қатар бірнеше қорларды және гранттарды басқарады, олар Даниядан тыс жерлерде ғылыми зерттеулер жүргізуге арналған түрлі ғылыми жұмыстарға қаржылай қолдау көрсетеді. Данияның патшайымы Маргрете II Данияның Ғылым және әдебиет академиясының қорғаушысы болып табылады. 2011 жылы Дания Корольдік академиясы Жас академияны (Дания: Det Unge Akademi немесе DUA) құрды, ол үздік жас зерттеушілер үшін ғылыми форум ретінде қызмет етеді.

Тарих

Дания Корольдік ғылым және әдебиет академиясы 1742 жылдың 13 қарашасында «білімді қоғам» құру ниетімен құрылды. Академияның құрылуының артында Йохан Людвиг Холштейн (граф және жеке кеңесші), Ханс Грам (кеңесші, корольдік тарихшы және профессор), Эрик Понтоппидан (теология профессоры) және Хенрик Хилмстиерне (Дания канцеляриясының хатшысы) тұрды. Академияның құрылуына Дания королі Кристиан VI мақұлдады. 1761 және 1843 жылдар аралығында Дания Корольдік академиясы Дания және Шлезвиг-Гольштейннің географиялық және тригонометриялық өлшеуін жүргізіп, нәтижесінде 24 карта жарық көрді. Сол кезеңдегі тағы бір жоба – 1793–1905 жылдар аралығында 8 томдық даниялық сөздік. Ұзақ жылдар бойы Дания Корольдік академиясының жұмысының бір бөлігі сыйлық эсселерді жазу және ғалымдардың шешімдеріне сәйкес күміс және алтын медальдармен марапаттау болды. Бүгінгі күнге дейін Дания Корольдік академиясы түрлі медальдар тапсыруды жалғастырып келеді, бірақ бұл сыйлық эсселерге негізделмейді. 1855 жылдан 1899 жылға дейін Дания Корольдік академиясының отырыстары Принсенс Палаесінде (қазіргі Дания Ұлттық мұражайы, Nationalmuseet) өтті. Одан бұрын академия отырыстары әртүрлі орындарда, мысалы, мүшелердің жеке үйлерінде өткізілді. 1899 жылы Дания Корольдік академиясы Копенгагендегі Х.С. Андерсен бульварында орналасқан Карлсберг қорының жаңа ғимаратына көшті. Академия мен Карлсберг қоры осы күнгі күнге дейін осы жерде орналасқан. Ғимаратты архитектор Вильгельм Петерсен жобалады. 1876 жылы сыра қайнатушы Дж.К. Якобсен ғылымды дамыту мақсатымен Карлсберг қорын құрды. Бүгінгі таңда Карлсберг қорының директорлар кеңесі академия мүшелерінен сайланған бес мүшеден тұрады. Мари Склодовская Кюри Дания Корольдік ғылым және әдебиет академиясының мүшесі болып сайланған алғашқы әйел болды. 1968 жылы Данияның алғашқы әйел мүшесі Эли Фишер Йоргенсен де сайланды. Корольдік академия мүшелерінің қатарында ұлттық және халықаралық деңгейде танымал ғалымдар бар, олардың ішінде Альберт Эйнштейн, Чарльз Дарвин, Нильс Бор, Х.С. Эрстед және Аугуст Крог бар. 1742 жылы құрылғаннан бері Дания Корольдік академиясы тарихи мұрағатты сақтап келеді, сондықтан академияда бүгінгі күні ғылыми жазбалар мен құжаттардың мол қоры бар. Онда мүшелердің суреттері, қолмен жазылған хаттар, жарияланбаған сыйлық эсселер, сондай-ақ көптеген модельдер, схемалар, суреттер және басқа да ғылыми еңбектерді табуға болады. 2019 жылы Дания Корольдік академиясының барлық мұрағаты Дания Ұлттық мұрағатына (дания тілінде: Rigsarkivet) көшірілді және оны Daisy ашық қолжетімділік платформасы арқылы қарауға болады.

Мүшелер

Дания Корольдік академиясының шамамен 250 ұлттық және 250 халықаралық мүшесі бар. Мүшелер – гуманитарлық және әлеуметтік ғылымдар, сондай-ақ табиғат ғылымдары саласындағы көрнекті ғалымдар. Жыл сайын бірнеше жаңа мүше сайланады, және олар гуманитарлық және әлеуметтік ғылымдар класына немесе табиғат ғылымдары класына жатады. Жұп жылдары Табиғат ғылымдары класының 9 жаңа мүшесі сайланады. Тақ жылдары Гуманитарлық және әлеуметтік ғылымдар класының 6 жаңа мүшесі сайланады. Президиум мүшелердің арасынан және мүшелердің өзі сайлап алады. Президиум Дания Корольдік академиясын басқаруға жауапты. Ол президенттен (қазіргі уақытта профессор Мари Луиза Нош), бас хатшыдан (қазіргі уақытта профессор Томас Синкьер), редактордан (қазіргі уақытта профессор Марианна Паде) және екі вице-президенттен – әрқайсысы екі классдың бірінің төрағасы, сондай-ақ әр класс үшін бірден екі класс өкілінен тұрады. Ұзақ жылдар бойы көптеген көрнекті ғалымдар Дания Корольдік академиясының президиумының құрамына кірді, олардың ішінде академияның бас хатшысы болған профессор Ханс Кристиан Орстед және 1939 жылдан 1962 жылға дейін президент болған профессор Нильс Бор болды. Дания Корольдік академиясының президиумы өз жұмысын Корольдік академия хатшылығының көмегімен жүзеге асырады. Хатшылық Дания Корольдік академиясының мақсаттарына негізделген әкімшілік функцияларды атқарады.