Кіріспе
Өкпе трансплантациясы, немесе пульмонологиялық трансплантация – хирургиялық процедура, онда пациенттің ауырған өкпелері донордан алынған өкпелермен толық немесе жартылай ауыстырылады. Донорлық өкпелер тірі немесе қайтыс болған донордан алынуы мүмкін. Тірі донор тек бір өкпе бөлігін ғана сыйлық ретінде бере алады. Кейбір өкпе ауруларында реципиентке бір ғана өкпе жеткілікті болуы мүмкін. Бірақ кістік фиброз сияқты басқа өкпе ауруларында реципиентке екі өкпе беру қажет. Өкпе трансплантациясымен байланысты белгілі бір тәуекелдер болғанымен, ол соңғы сатыдағы өкпе ауруларымен күресіп жатқан адамдардың өмір сүру ұзақтығын арттырып, өмір сапасын жақсарта алады.
Lung transplantation, or pulmonary transplantation, is a surgical procedure in which one or both lungs are replaced by lungs from a donor. Donor lungs can be retrieved from a living or deceased donor. A living donor can only donate one lung lobe. With some lung diseases, a recipient may only need to receive a single lung. With other lung diseases such as cystic fibrosis, it is imperative that a recipient receive two lungs. While lung transplants carry certain associated risks, they can also extend life expectancy and enhance the quality of life for those with end stage pulmonary disease.
Өкпеге бөлінген балл
2005 жылға дейін АҚШ-та донор өкпелері Органдарды бөлісу жөніндегі біріккен желі трансплантация тізіміндегі науқастарға «кім ерте келсе, соған қызмет етеді» принципі бойынша бөлісті. Бұл қазіргі жүйемен алмастырылды, онда 12 және одан үлкен жастағы болашақ өкпе алушыларға өкпе бөлу көрсеткіші немесе LAS тағайындалады, ол пациенттің денсаулығының түрлі өлшемдерін ескереді. Жаңа жүйе донорлық өкпелерді пациенттің трансплантация тізімінде қанша уақыт күткеніне емес, қажеттіліктің шұғылдығына қарай бөледі. 12 жасқа дейінгі науқастарға трансплантация тізімінде күткен уақытына қарай басымдық беріледі. Егер бірнеше науқастың өкпе бөлу көрсеткіші бірдей болса, тізімде болған уақыттың ұзақтығы шешуші фактор болып табылады. Трансплантацияға лайықты деп танылған пациенттер донор органы қолжетімді болған жағдайда, пейджерді әрдайым өзімен алып жүруі керек. Бұл науқастар таңдаған трансплантация орталығына кез келген уақытта көшіп баруға дайын болуы тиіс. Мұндай науқастарды трансплантация орталығына жылдам жеткізуді жеңілдету үшін белгілі бір географиялық аймақта саяхаттауды шектеуге кеңес беруі мүмкін.
Жасуша
Лоб трансплантациясы – бұл операция, онда тірі немесе қайтыс болған донордың өкпесінің бір бөлігі алынып, реципиенттің ауырған өкпесінің орнына қойылады. Тірі донорлық жағдайында, бұл процедура реципиенттің екі жағындағы өкпелерді алмастыру үшін екі түрлі донордан лобтарды алуды қажет етеді. Дұрыс тексеруден өткен донорлар өкпе көлемінің азаюына қарамастан, қалыпты өмір сүру сапасын сақтай алады. Өлген донордан лоб трансплантациясында бір донор екі лобты да беруге қабілетті.
Бір өкпелі
Көптеген науқастарға бір ғана сау өкпенің трансплантациясы көмектесе алады. Сыйлық ретінде берілген өкпе әдетте миы қызметі тоқтатылған донордан алынады.
Екі өкпелі
Кейбір науқастарға екі өкпені де алмастыру қажет болуы мүмкін. Бұл әсіресе кістік фиброзбен ауыратын адамдарға қатысты, олардың өкпелерінде бактериялық колонизация жиі кездесетін болғандықтан; егер тек бір өкпе трансплантацияланса, туа біткен өкпедегі бактериялар жаңадан трансплантацияланған мүшеге жұғу қаупі бар.
Жүрек- өкпе
Кейбір тыныс алу жүйесі ауруларымен азаматтарда қалың жүрек ауруы да болуы мүмкін, онда жүрек трансплантациясы қажет болуы мүмкін. Мұндай науқастарды хирургиялық жолмен емдеуге болады, онда донордың мүшелерімен өкпе мен жүрек бірдей ауыстырылады. Бұл процедураның ерекше мысалы бұқаралық ақпарат құралдарында "домино трансплантациясы" деп аталады. Алғаш рет 1987 жылы жасалған бұл трансплантация түрі әдетте А қабылдаушыға жүрек пен өкпе трансплантациясын қамтиды, оның өзінің сау жүрегі алынып, В қабылдаушыға трансплантацияланады.
Процедура
Операцияның ерекшеліктері трансплантация түріне байланысты болғанымен, көптеген қадамдар барлық процедураларға ортақ. Операция жасамас бұрын хирург донор өкпесін зақымдану немесе ауру белгілеріне тексеріп бағалайды. Егер өкпе немесе өкпелер жарамды деп табылса, қабылдаушыға инфузиялық желі қосылып, импульстік оксиметрияны қоса алғанда, түрлі мониторингтік құралдар жалғанады. Пациентке жалпы анестезия жасалады және тыныс алу функциясын аппарат қамтамасыз етеді. Пациентті операцияға дайындауға шамамен бір сағат уақыт кетеді. Бір өкпе трансплантациясы шамамен төрт-сегіз сағатқа, ал екі өкпе трансплантациясы шамамен алты-он екі сағатқа созылады. Бұрынғы көкірек операциясының тарихы процедураны қиындатып, қосымша уақытты қажет етуі мүмкін. Операция кезінде өкпе трансплантациясы экстракорпоральді мембраналық оттегілендіру, кардиопульмонарлық шағылыстыру (жүрек-өкпе машинасы) немесе кез келген механикалық қан айналымын қолдаусыз жүзеге асырылуы мүмкін. Жеткіліксіз өкпе гипертензиясы, гемодинамикалық тұрақсыздық немесе бір өкпені желдетуге төзе алмау жағдайында операция кезінде механикалық қан айналымын қолдау қажет болуы мүмкін. Бірінен соң бірі трансплантация жасалған жағдайда, қабылдаушының ең нашар қызмет ететін өкпесі құлатылып, қан тамырлары байланып, тиісті бронхтар кесіледі. Содан кейін жаңа өкпе орналастырылып, қан тамырлары қайтадан қосылады (анастомоз жасалады). Бронхиальді анастомоздың қанағаттанарлық екеніне көз жеткізу үшін, екінші өкпені трансплантациялау алдында бронхоскопия жасалады.
Операциядан кейінгі күтім
Операциядан кейін бірден науқас, әдетте, бірнеше күнге бақылау үшін жансақтау бөлімшесіне жатқызылады. Науқасқа тыныс алуға көмектесу үшін аппарат қосылады. Қоректік қажеттіліктер көбінесе толық парентеральді тамақтану арқылы өтеді, бірақ кейбір жағдайларда тамақтандыру үшін назогастрикалық зонд жеткілікті. Артық сұйықтықты шығару үшін кеуде дренаждары салынады. Науқас төсекке шектелгендіктен, зәрқатар қолданылады. Мойын мен қолға веналық катетерлер қойылып, бақылау және дәрілер енгізу үшін пайдаланылады. Операциядан кейін түрлі жағымсыз әсерлер болуы мүмкін. Процедура кезінде өкпеге бағытталған кейбір нерв байланыстары кесілгендіктен, трансплант алған адамдар жөтелді сезінбей немесе жаңа өкпелерінің толуын байқамай қалуы мүмкін. Сондықтан, олар өкпеден шығатын секретті тазалау үшін саналы түрде терең дем алып, жөтелдеуге тырысуы керек. Вагус нервісінің кесілуіне байланысты жүрек соғуы күш-жігерге жауап беруі бәсеңдейді. Дауыс шығаруға жауапты нервтер зақымдануына байланысты дауыстарында өзгеріс байқауы мүмкін. Дегенмен, осы санаттағы пациенттер үшін жаттығуларды қалай жасау керек екені туралы егжей-тегжейлі нұсқаулар жоқ. Кейбір дәрілердің бүйрекке зиянды немесе басқа да зиянды жағымсыз әсерлері болуы мүмкін. Бұл жағымсыз әсерлерді жеңілдету үшін басқа да дәрілер тағайындалуы мүмкін. Пациенттердің дәрілерге аллергиялық реакциясы болуы да мүмкін. Бұл дәрілердің пайдасы мен қауіптерін теңестіру үшін қатаң бақылау қажет. Шамамен 50% науқаста трансплантациядан кейінгі алғашқы жылдан кейін қайталама қабыну симптомдары пайда болады. Мұндай созылмалы қабыну бронхиолит облитераны немесе сирек жағдайларда атеросклероз түрінде көрінеді. Өкпе трансплантациясынан кейін өмір сүру көрсеткіштері: 1 жылдық өмір сүру – 5 жылдық өмір сүру – 10 жылдық өмір сүру. Өкпе трансплантациясы 83,6% 53,4% 28,4% Жүрек-өкпе трансплантациясы 73,8% 46,5% 28,3% Трансплантталған өкпелер әдетте жетіссіздік белгілері байқалудан бұрын үш-бес жылға дейін қызмет етеді. 2019 жылы АҚШ-та 10 000-ға жуық өкпе трансплантациясы жасалған пациенттерге жасалған когорттық зерттеу, иммуносупрессивті терапияда сиролимус + такролимус (орташа өмір сүру ұзақтығы 8,9 жыл) микофенолат мофетил + такролимусқа (орташа өмір сүру ұзақтығы 7,1 жыл) қарағанда ұзақ мерзімді өмір сүруді айтарлықтай жақсартатынын көрсетті. Сиролимус трансплантациядан кейін кем дегенде 3-12 ай өткен соң ғана қолданылатындықтан, бұл орташа өмір сүру көрсеткіштері трансплантациядан кейін 1 жыл өмір сүруге байланысты болды. Өкпе трансплантациясының 20 ғасырдың соңынан бері операцияға дейінгі күтім, хирургиялық техника және операциядан кейінгі реабилитациядағы жетістіктерге байланысты жақсарған, 5 жылдық өмір сүру көрсеткіші 60-70%-ға дейін өсті.
Transplanted lungs typically last three to five years before showing signs of failure. A 2019 cohort study of nearly 10,000 lung transplant recipients in the US demonstrated significantly improved long term survival using sirolimus + tacrolimus (median survival 8.9 years) instead of mycophenolate mofetil + tacrolimus (median survival 7.1 years) for immunosuppressive therapy starting at one year after transplant. Since sirolimus is not administered until at least 3–12 months after transplant, these median survival estimates were conditional on surviving 1 year post transplant. As lung transplantation has improved since the late 20th century with advancements in perioperative management, surgical technique and postoperative rehabilitation, 5 year survival has increased even up to 60 70%.