Кіріспе
Орган трансплантациясы – бір организмнен ағзаны алып, зақымдалған немесе жоқ ағзаның орнын толтыру үшін басқа организмге салу әдісі. Донор мен реципиент бір орында болуы мүмкін, немесе органдар донорлық жерден басқа орынға тасымалдануы мүмкін. Бір адамның денесінде трансплантацияланған органдар мен тіндерге аутотрансплантаттар деп аталады. Бір түрдің екі жекесі арасында жақында жасалған трансплантациялар аллографтар деп аталады. Аллографтар тірі немесе қайтыс болған донордан алынуы мүмкін. Сәтті трансплантацияланған органдарға жүрек, бүйрек, бауыр, өкпе, ұйқы безі, ішек, тимус және жатыр жатады. Тіндерге сүйектер, шеміршектер (бұлшық-скелеттік трансплантаттар деп аталады), мүйіз қабықшасы, тері, жүрек клапандары, жүйкелер және тамырлар кіреді. Әлем бойынша ең көп трансплантацияланатын орган – бүйрек, одан кейін бауыр және жүрек. Мүйіз қабықшасы және бұлшық-скелеттік трансплантаттар ең көп трансплантацияланатын тіндер болып табылады; олардың саны ағза трансплантациясынан он есе артық. Орган доноры тірі, миы қызметін тоқтатқан немесе қан айналымы тоқтағаннан кейін қайтыс болуы мүмкін. Тіндер қан айналымы тоқтағаннан немесе миы қызметін тоқтатқаннан қайтыс болған донорлардан, жүрек соғуы тоқтағаннан кейін 24 сағатқа дейін алынуы мүмкін. Органдардан айырмашылығы, көптеген тіндер (мүйіз қабықшасын қоспағанда) бес жылға дейін сақталуы және резервте болуы мүмкін, яғни оларды "банкте" сақтауға болады. Трансплантация өлімнің анықтамасы, орган трансплантациясына қашан және қалай келісім беру керек, сондай-ақ трансплантацияға арналған органдарға төленетін ақы сияқты бірқатар биоэтикалық мәселелерді көтереді. Басқа этикалық мәселелерге трансплантация туризмі (медициналық туризм) және орган алу немесе трансплантация жүзеге асырылатын әлеуметтік-экономикалық жағдайлар жатады. Ағза сату – ерекше проблема. Пациенттерге негізсіз үміт берудің этикалық мәселесі де бар.
Organ transplantation is a medical procedure in which an organ is removed from one body and placed in the body of a recipient, to replace a damaged or missing organ. The donor and recipient may be at the same location, or organs may be transported from a donor site to another location. Organs and/or tissues that are transplanted within the same person's body are called autografts. Transplants that are recently performed between two subjects of the same species are called allografts. Allografts can either be from a living or cadaveric source. Organs that have been successfully transplanted include the heart, kidneys, liver, lungs, pancreas, intestine, thymus and uterus. Tissues include bones, tendons (both referred to as musculoskeletal grafts), corneae, skin, heart valves, nerves and veins. Worldwide, the kidneys are the most commonly transplanted organs, followed by the liver and then the heart. Corneae and musculoskeletal grafts are the most commonly transplanted tissues; these outnumber organ transplants by more than tenfold. Organ donors may be living, brain dead, or dead via circulatory death. Tissue may be recovered from donors who die of circulatory death, as well as of brain death – up to 24 hours past the cessation of heartbeat. Unlike organs, most tissues (with the exception of corneas) can be preserved and stored for up to five years, meaning they can be "banked". Transplantation raises a number of bioethical issues, including the definition of death, when and how consent should be given for an organ to be transplanted, and payment for organs for transplantation. Other ethical issues include transplantation tourism (medical tourism) and more broadly the socio economic context in which organ procurement or transplantation may occur. A particular problem is organ trafficking. There is also the ethical issue of not holding out false hope to patients.
Автотрансплантация
Аутотрансплантация – бір адамға тінді трансплантациялау. Кейде бұл артық тіндермен, қайта жаңаруға қабілетті тіндермен немесе басқа жерде өте қажетті тіндермен жасалады (мысалы, тері трансплантаттары, коронарлық артерияны айналып өту операциясы үшін венаны алу және т.б.). Кейде тінді алып, оны немесе адамды қайта орналастыру алдында емдеу үшін аутотрансплантация жасалады (мысалы, өзекті жасушаларды аутотрансплантациялау және операцияға дайындалу кезінде қанды сақтау). Ротациялық пластикада дистальды буын проксимальды буынның орнына қолданылады; әдетте, аяқ немесе тобық буыны тізе буынының орнына пайдаланылады. Адамның аяғы кесіліп, кері бұрылады, тізе буыны алынып тасталады, содан кейін тібік сүйегі жамбас сүйегімен біріктіріледі.
Аллотрансплантация және аллотрансплантация
Аллотрансплантация – бір түрге жататын, бірақ генетикалық жағынан ұқсас емес екі адам арасындағы орган немесе тінді трансплантациялау. Адамдарға жасалатын көптеген орган және тіндік трансплантациялар аллотрансплантация болып табылады. Орган мен қабылдаушы арасындағы генетикалық айырмашылықтарға байланысты, қабылдаушының иммундық жүйесі органды жат ағза деп таниды және оны жоюға тырысады, нәтижесінде трансплантация қабылданбайды. Трансплантация қабылданбау қаупін бағалау үшін панельдік реактивті антиденелер деңгейін өлшеуге болады.
Изотрансплантация
Изотрансплантация – донордан генетикалық тұрғыдан толық сәйкес келетін реципиентке (мысалы, егіз туған бауырға) мүшелер немесе тіндер ауыстырылатын аллотрансплантацияның бір түрі. Изотрансплантациялар басқа трансплантация түрлерінен анатомиялық жағынан аллотрансплантацияға ұқсас болғанымен, иммундық жауапты қоздырмайтындықтарымен ерекшеленеді.
Ксенотрансплантация және ксенотрансплантация
Ксенотрансплантация – бір түрден екінші түрге мүшелер мен тіндерді трансплантациялау. Мысалы, шошқа жүрек клапандарын трансплантациялау жиі қолданылады және сәтті нәтиже береді. Тағы бір мысал – балықтан приматқа (балықтан адам емес приматқа) панкреатикалық аралдарды трансплантациялауға жасалған әрекет. Бұл зерттеудің мақсаты, нәтижелі болған жағдайда, болашақта адамдарда қолдануға мүмкіндік беру еді. Дегенмен, ксенотрансплантация көбінесе өте қауіпті трансплантация түрі болып табылады, себебі функционалдық үйлесімсіздік, қабылдамау және тіндердегі аурулар қаупі жоғары. Ал, керісінше, донорлық мүшелердің жетіспеушілігін шешу үшін, адам ұрығының жүректерін және бүйректерін жануарларға трансплантациялаудың жолдарын табуға тырысуда, осылайша болашақта адамдарға трансплантация жасауға дайындалуда.
Домино трансплантациясы
Цистикалық фиброз (ЦФ) бар адамдарда, екі өкпені алмастыру қажет болған жағдайда, қабылдаушының жүрегі мен өкпелерін донордың жүрегі мен өкпелерімен алмастыру техникалық тұрғыдан оңайырақ және сәтті болу ықтималдығы жоғары. Қабылдаушының бастапқы жүрегі көбінесе сау болғандықтан, оны жүрек трансплантациясы қажет екінші пациентке трансплантациялауға болады, осылайша ЦФ-і бар адам тірі жүрек донорына айналады. 2016 жылы Стэнфорд медициналық орталығында жүрек-өкпе трансплантациясын күткен әйелде цистикалық фиброз болған, ол бір өкпенің кеңеюіне, екіншісінің кішіреюіне және жүрегінің орнынан жылғауына әкелген. Оған жүрек алған екінші пациент оң қарынша дисплазиясы бар әйел болды, бұл қауіпті түрде бұзылған жүрек ырғағына алып келген. Екі операцияға үш хирургиялық команда қатысты, оның бірі жақында қайтыс болған донордан жүрек пен өкпелерді алу үшін жұмыс істеді. Екі тірі қабылдаушының денсаулығы жақсы болды және олар бірдей операциядан кейін алты аптадан соң кездесу мүмкіндігіне ие болды. Осы жағдайдың тағы бір мысалы – бауыр трансплантациясының ерекше түрі, онда қабылдаушыда тұқымдық амилоидты полиневропатия бар, бұл ауру бауырдың басқа органдарға зиян келтіретін белокты баяу өндіруіне әкеледі. Қабылдаушының бауыры одан кейін аурудың әсері өлімге себеп болмайтын егде жастағы адамға трансплантацияланады. Бұл термин сондай-ақ тірі донор трансплантацияларының тізбегіне қатысты, онда бір донор күту тізіміндегі ең жоғары қабылдаушыға донорлық жасайды, ал трансплантация орталығы осы донорлықты бірнеше трансплантацияны жеңілдету үшін пайдаланады. Басқа трансплантациялар қан тобының немесе трансплантацияға қарсы антиденелердің кедергілеріне байланысты мүмкін емес. "Жақсы самариялықтың" бүйрегі басқа қабылдаушыға трансплантацияланады, ал оның доноры өз кезегінде бүйрегін туыс емес қабылдаушыға сыйлайды. Бұл әдіс барлық орган қабылдаушыларға, тіпті олардың тірі доноры оларға сәйкес келмесе де, трансплантация жасауға мүмкіндік береді. Бұл күту тізіміндегі төмендегі адамдарға да пайдалы, өйткені олар қайтыс болған донор органының тізімінде жоғарыраққа жылжуда. Балтимордағы Джонс Хопкинс медициналық орталығы және Норт-Уэстерн университетінің Норт-Уэстерн мемориалдық ауруханасы осы сияқты трансплантацияларды дамытуда үлкен назар аударды. 2012 жылдың ақпан айында 60 адамдық рекордтық домино тізбегінің соңғы буыны 30 бүйрек трансплантациясымен аяқталды. 2023 жылдың мамыр айында Нью-Йорк пресвитериандық Морган Стэнли балалар ауруханасы сәбиге алғашқы домино жүрек трансплантациясын жасады, нәтижесінде екі қыз баланың өмірі сақталды.
АВО-қа үйлеспейтін трансплантациялар
Өте жас балаларда (әдетте 12 айдан кіші, бірақ көбінесе 24 айлыққа дейін) иммундық жүйе жеткілікті дамымағандықтан, олар басқа жағдайда үйлеспейтін донорлардан мүшелер алуға мүмкіндік алады. Бұл АВО үйлесімсіз (АВОi) трансплантация деп аталады. АВО үйлесімді (ABOc) және АВО үйлесімсіз (ABOi) реципиенттер арасында трансплантаттың тіршілік ету мүмкіндігі және өлім-жітім көрсеткіштері шамамен бірдей. Назар негізінен нәрестелерге жүрек трансплантациясына аударылғанмен, бұл қағидалар, әдетте, қатты мүшелерді трансплантациялаудың басқа түрлеріне де қолданылады. Органдарды бөлу жөніндегі Біріккен Желінің (UNOS) ережелері, егер изогемагглютинин титрлері 1:4 немесе одан төмен болса және сәйкес АВО үйлесімді реципиент болмаса, екі жасқа дейінгі балаларға АВОi трансплантациясын жүргізуге рұқсат береді. Зерттеулер көрсеткендей, реципиент АВОi трансплантациясын қабылдауға болатын кезең, өзінше А және В антигендеріне ұшырау арқылы ұзартылуы мүмкін. Сонымен қатар, егер реципиентке (мысалы, В-позитивті, ал трансплантат АВ-позитивті болса) қайта трансплантация қажет болса, реципиентке кез келген қан тобынан жаңа мүше берілуі мүмкін, бірақ бұл үшін ересек реципиенттерде анти-А немесе анти-В антиденелерінің деңгейі төмен болуы керек.
Трансплантация үшін көрсеткіш
Бүйрек трансплантациясы көбірек таралды және соңғы сатыдағы бүйрек жеткіліксіздігі үшін басым емдеу болып табылады. Бауыр трансплантациясы – бауыр ауруының соңғы сатысындағы жалғыз емдеуші терапия, ал бауыр ең көп трансплантацияланатын екінші орган. Панкреатикалық трансплантация – ауыр созылмалы диабеті бар пациенттерге жасалатын күрделі хирургиялық процедура, көбінесе бүйрек трансплантациясымен бірге орындалады. Жүрек трансплантациясы соңғы сатыдағы жүрек жеткіліксіздігімен күресетін пациенттерге көбірек жасалады, көбінесе ишемиялық және ишемиялық емес кардиомиопатиялармен байланысты.
Асқынулар
Негізгі асқынулар – процедуралық асқынулар, инфекция, жедел қабылдамау реакциясы, жүрек аллоплантациясының тамырлық ауруы және қатерлі ісіктер. Кейбір жағдайларда, әсіресе адамның миына ауыр зақым келгенде және жасанды тыныс алу мен механикалық қолдаусыз өмір сүру мүмкін емес деп есептелгенде, жүрек тоқтағаннан кейін мүшелерді донорлыққа беруге болады. Донорлық туралы шешім қабылдауға қарамастан, марқұмның жақындары қолдан жасалған қолдауды тоқтатуға құқылы. Егер адамның өмірі қолдау тоқтатылғаннан кейін қысқа мерзімде аяқталуы күтілсе, мүшелерді қан айналымы тоқтағаннан кейін тез алу үшін операциялық бөлмеде қолдауды тоқтатуға дайындық жасауға болады. Ми немесе қан айналымы тоқтағаннан кейін қайтыс болған донорлардан тіндерді алуға болады. Жалпы алғанда, донордан жүрек соғуы тоқтағаннан кейін 24 сағатқа дейін тіндерді алуға болады. Органдардан өзгеше, көптеген тіндер (торлы қабықтан басқа) бес жылға дейін сақталып, тіндер банкінде сақталуы мүмкін. Сонымен қатар, бір донордан 60-тан астам трансплантат алуға болады. Осы үш фактордың – жүрек соғып тұрған донордан тіндерді алу мүмкіндігі, тіндерді сақтау мүмкіндігі және әрбір донордан қол жетімді трансплантаттардың саны – тіндерді трансплантациялау, мүшелерді трансплантациялаудан гөрі әлдеқайда көп кездеседі. Америка Тін Банктері қауымдастығының бағалауынша, АҚШ-та жыл сайын бір миллионнан астам тіндер трансплантациясы жасалады.
Тірі донор
Тірі донорларда донор тірі күйінде қалады және жаңаруға қабілетті тінді, жасушаны немесе сұйықтықты (мысалы, қан, тері) сыйлайды, немесе қалған бөлігі жаңаруға немесе органның қалған бөлігінің жұмысын атқаруға қабілетті органның немесе органның бір бөлігін (көбінесе бір бүйректің донорлығы, бауырдың, өкпе бөлігінің, жіңішке ішектің ішінара донорлығы) береді. Регенеративті медицина болашақта адамның өзінің жасушаларын немесе дені сау жасушаларды қолданып, зертханада өсірілген органдарды пайдалануға мүмкіндік беруі мүмкін.
Қайтыс болған донор
Ми өлімі анықталған (бұрынғы кездегі труп донорлары) – миы өліп, ағзалары трансплантацияға дейін вентиляциялық аппараттар немесе басқа да механикалық құралдармен тірі ұсталатын адамдар. Соңғы 20 жылда ми сабағының өлімінен қайтыс болған донорлар өліген донорлардың көп бөлігін құраса, трансплантацияға қажеттілік артып келе жатқандықтан, жүрек тоқтағаннан кейін қайтыс болған донорларды (бұрынғы кездегі жүрек соғысы тоқтаған донорлар) пайдалану да көбейіп келеді. 1980 жылдары ми өлімінің заңдық тұрғыдан мойындалғанға дейін барлық қайтыс болған донорлар жүрек тоқтағаннан қайтыс болған. Мұндай органдар ми өлімінен алынған органдарға қарағанда нашар нәтижелер көрсетеді. Мысалы, жүрек тоқтағаннан кейін донорлықтан алынған бауыр трансплантациясы жасаған пациенттерде өт жолдарының асқынулары мен бауыр трансплантациясында бастапқы дисфункция салдарынан ми өлімінен алынған донорлықтан алынған органдарға қарағанда трансплантаттың тірі қалу көрсеткіші айтарлықтай төмен. Дегенмен, қолайлы органдардың жетіспеушілігі мен күтіп жатқанда қайтыс болатын адамдардың көптігін ескере отырып, кез келген мүмкін болатын қолайлы орган қарастырылуы тиіс. Медициналық көмекпен өзіне-өзі қол жұмсауға рұқсат берілген елдер мұндай жағдайларда орган донорларын ұйымдастыра алады.
Органдарды бөлу
Көптеген елдерде трансплантацияға жарамды органдардың жетіспеушілігі байқалады. Көптеген елдерде орган доноры кім екенін және қолжетімді органдарды алушыларға қандай ретпен бөлу керектігін анықтау үшін ресми жүйелер құрылған. АҚШ-та қайтыс болған донорлардың басым көпшілігі федералдық келісімшарт бойынша Органдарды іздеу және трансплантация желісіне (Organ Procurement and Transplantation Network) беріледі. Бұл желі 1984 жылғы Органдарды трансплантациялау туралы заңға сәйкес құрылғаннан бері Органдарды бөлу жөніндегі біріккен желі (United Network for Organ Sharing, UNOS) арқылы басқарылады. (UNOS донорлық мүйіз қабығымен айналыспайды; мүйіз қабығының донорлық тінін әдетте Америка Көз Банктері қауымдастығы (Eye Bank Association of America, EBAA) мен Азық-дәрілік басқарманың (Food and Drug Administration, FDA) ұсынымдарымен бірнеше көз банкі өңдейді). Органдарды іздеу және трансплантация желісінің барлық мүшесі болып табылатын аймақтық орган іздеу ұйымдары жарамды донорларды анықтау және донорлық органдарды жинау үшін жауапты. Содан кейін UNOS органдарды сала жетекшілері ең әділ деп санайтын әдіс бойынша бөледі. Бөлу әдістемесі органдарға қарай сәл өзгеше болады және мерзімді түрде өзгеріп отырады. Мысалы, бауырды бөлу MELD (Model for End-Stage Liver Disease) көрсеткішіне негізделген, ол бауыр ауруынан науқастың жағдайын көрсететін зертханалық мәндерге негізделген эмпирикалық көрсеткіш. 1984 жылы Ұлттық орган трансплантациясы туралы заң (National Organ Transplant Act, NOTA) қабылданды, ол Органдарды іздеу және трансплантация желісінің құрылуына мүмкіндік берді. Бұл желі орган тізімін жүргізеді және органдардың әділ бөлуін қамтамасыз етеді. Трансплантация алғандардың ғылыми тізілімі де құрылды, ол орган трансплантациясының бағалау және клиникалық жағдайларын зерттеуге арналған. 2000 жылы Балалар денсаулығы туралы заң қабылданды, ол NOTA-дан педиатриялық науқастар мен орган бөлуге қатысты ерекше мәселелерді қарастыруды талап етті. 2003 жылы Дьюк университетінде дәрігерлер бастапқыда дұрыс емес трансплантацияны түзетуге тырысқанда "кезектің бұзылуының" мысалы болды. Америкалық жасөспірімге қанына сәйкес келмейтін қан тобы бар жүрек-өкпе донорынан мүшелер алынды. Оның денсаулығы нашар болғандықтан, ол әдетте трансплантацияға лайықты кандидат саналмаса да, оған екінші трансплантация жасалды. 2008 жылғы сәуір айында "The Guardian" газетінде Ұлыбританиядағы Папворт ауруханасының трансплантация тобының жетекшісі Стивен Цуи жалған үміт бермеудің этикалық мәселесін көтерді. Ол былай деді: "Әдетте, егер адамның өмір сүру ұзақтығы бір жыл немесе одан аз болса, оны жүрек трансплантациясына үміткер деп қарастырамыз. Бірақ біз күтулерді де басқаруымыз керек. Егер біз жылына орта есеппен 30 жүрек трансплантациясы жасайтын болсақ, 60 адамды күту тізіміне қоюдың қажеті жоқ, өйткені олардың жартысы қайтыс болады және оларға жалған үміт беру дұрыс емес". Донорлықты бағыттап беру, яғни қайтыс болған донордың отбасының (көбінесе қайтыс болған адамның тілегін құрметтей отырып) белгілі бір адамға орган беруді сұрауы, органдарды бөлу жүйесін бұзады. Бұл практика біраз танымалдылыққа ие болғанымен, әлі де сирек кездеседі. АҚШ-та UNOS аймақтарында органдардың қолжетімділігіне байланысты күту уақыты әртүрлі болады. Ұлыбритания сияқты басқа елдерде органды кімге беруге тек медициналық факторлар мен күту тізіміндегі орны ғана әсер етеді. Мұндай жағдайдың бірі - 1994 жылғы Честер мен Пэтти Шубердің трансплантациясы. Бұл ата-анаға өз баласының берген жүрегін алғаш рет трансплантациялау болды. Шубер отбасы, баласының жақында қаза болғанын еске алып, жүректі қабылдау оңай шешім болмағанымен, Пэттидің жүрегін әкесіне беру оның қалаған нәрсесі болар еді деп келісті. Органдарды трансплантациялауға қолжетімділік медициналық туризмнің өсуіне ықпал ететін факторлардың бірі болып табылады.
Тірі туысқан донорлар
Тірі туысқандар немесе жақын достарына, олармен эмоционалды байланысы бар адамдарға донор болады. Оларға операция жасаудың қаупі, жақындарынан айырылып қалмау немесе олардың күту тізіміндегі аурудың салдарынан азаптануын көрмеудің психологиялық жеңілістің орнына толады.
Жұппен алмасу
"Жұптық алмасу" – серотиптеу арқылы ерікті тірі донорларды үйлесімді реципиенттермен сәйкестендіру әдісі. Мысалы, әйел немесе ер адам өз серігіне бүйрек сыйға беруге дайын болуы мүмкін, бірақ биологиялық үйлесімділік болмағандықтан, мұны істей алмайды. Осы ерікті серіктің бүйрегі басқа үйлесімді реципиентке беріледі, ол да үйлесімсіз, бірақ ерікті серігі бар. Жұптық алмасуды аяқтау үшін екінші донор бірінші реципиентке үйлесімді болуы керек. Әдетте, операциялар бір уақытта жоспарластырылады, егер донорлардың бірі бас тартса, ал жұптар трансплантациядан кейін бір-бірінен анонимді күйінде ұсталады. Жаңа Англия бүйрек алмасу бағдарламасы, Джонс Хопкинс университеті және Огайо штатының мүшелерді алу ұйымдарының жұмысымен басқарылатын жұптық донор алмасуы, мүшелерді тиімдірек бөлуге және көбірек трансплантациялар жасауға мүмкіндік береді. Жұптық алмасу бағдарламалары 1997 жылы Л.Ф. Росс жариялаған "Жұптық бүйрек алмасу бағдарламасының этикасы" атты "New England Journal of Medicine" мақаласында кеңінен танымал болды. Бұл әдіс 1986 жылы Феликс Т. Рапорт тарапынан тірі донорларды трансплантациялау бойынша алғашқы ұсыныстарының бір бөлігі ретінде де ұсынылған болатын, оның "Трансплант Процедураларындағы" "Халықаралық эмоционалды байланысты бүйрек донорын тіркеудің қажеттілігі" атты еңбегінде айтылған. Жұптық алмасу – ерікті донорларды кез келген санындағы үйлесімді реципиенттермен сәйкестендіретін, әлдеқайда кең ауқымды алмасу тіркелімінің ең қарапайым түрі. Трансплантация алмасу бағдарламалары 1970 жылға дейін ұсынылған: "Бүйрек түрін анықтау және алмасу бағдарламасы". АҚШ-тағы алғашқы жұптық алмасу трансплантациясы 2001 жылы Джонс Хопкинс ауруханасында жасалды. 12 адамды қамтитын алғашқы күрделі көп ауруханалық бүйрек алмасу 2009 жылдың ақпан айында Джонс Хопкинс ауруханасы, Сент-Луистегі Барнс еврей ауруханасы және Оклахома-Ситидегі Integris Baptist Medical Center арқылы жүзеге асырылды. Төрт аптадан кейін, Нью-Джерси штатының Ливингстон қаласындағы Saint Barnabas Medical Center, Ньюарк Бет-Исраэль медициналық орталығы және Нью-Йорк Presbyterian Hospital тағы 12 адамнан тұратын бүйрек алмасуын жүзеге асырды. Джонс Хопкинс бастаған хирургиялық командалар осы саладағы ізашарлықты күрделі алмасу тізбектерімен, мысалы, сегіз аурухананы қамтитын бүйрек алмасуымен жалғастыруда. 2009 жылдың желтоқсан айында Джорджтаун университетінің ауруханасы мен Вашингтон ауруханасы орталығының үйлестіруімен 13 донордан 13 реципиентке бүйрек алмасу операциясы жасалды.
Қайырымды самариялық
Жақсы самариялық немесе "алтруистік" қайырымдылық – донормен бұрыннан танысқан жоқ адамға жасалатын сыйлық. Альтруистік сыйлық берудің мағынасы – жеке пайда күтпей, таза жүректен, өзімшілдікпен беру. Алайда, қазіргі тағайындау жүйесі донордың ниетін бағаламайды, сондықтан альтруистік сыйлық міндетті емес. Кейбір адамдар жеке қажеттіліктен мұндай сыйлық жасайды. Біреулері тізімдегі келесі адамға, ал енді біреулері өздеріне маңызды критерийлер бойынша алушыны таңдаудың әртүрлі жолдарын қолданады. Мұндай сыйлық беруді жеңілдету үшін веб-сайттар жасалып жатыр. Австралиялық "Иса Мәсіхшілері" діни тобының жартысынан астамы осылайша бүйректерін сыйға тартқан.
Мәжбүрлеп донорлық жасау
Кейбір билік органдары түрмедегілер сияқты қалаусыз саналатын адамдардан мүшелер алуда деген алаңдаушылықтар бар. Дүниежүзілік медицина қауымдастығы тұтқындар мен басқа да қамаудағы адамдардың еркін келісім беруге мүмкіндігі жоқ екенін, демек олардың мүшелері трансплантация үшін қолданылмауы тиіс екенін мәлімдеді. Қытайдың бұрынғы денсаулық сақтау вице-министрі Хуан Цзефудың айтуынша, 2017 жылға дейін өлім жазасына кесілген тұтқындардан мүшелерді трансплантациялау әлі де жалғасуда. World Journal басылымы Хуанның трансплантацияға пайдаланылған барлық мүшелердің шамамен 95% -ы өлім жазасына кесілген тұтқындардан екенін мойындағанын хабарлады. Сондай-ақ, "2000-2005 жылдар аралығында 41 500 трансплантацияның себебі түсіндірілмеген" және "біз Фалуньгун тәлімгерлерінен үлкен көлемде мүшелер алынғанын және осының әлі де жалғасуда деп санаймыз" делінген. Алайда, 2016 жылғы есептер Фалуньгунға қарсы қудалау басталғаннан бері 15 жыл ішіндегі қаза тапқандардың санын жаңартып, 150 000-нан 1,5 миллионға дейін екенін көрсетті. 2006 жылдың желтоқсан айында Қытай үкіметінен қытайлық тұтқындарға қатысты айыптаулар бойынша кепілдіктер алмағаннан кейін, Австралияның Квинсленд штатындағы екі ірі мүше трансплантациялау ауруханасы қытайлық хирургтарға трансплантация бойынша оқытуды тоқтатты және Қытаймен мүшелер трансплантациясы бойынша бірлескен зерттеу бағдарламаларын тыйым салды. 2008 жылдың мамыр айында БҰҰ-ның екі арнайы хабаршысы "Қытай үкіметінен Фалуньгун тәлімгерлерінен өмірлік маңызы бар мүшелерді алу туралы айыптауды және Қытайда 2000 жылдан бері байқалып отырған мүшелер трансплантациясының күрт өсуіне байланысты мүшелердің қайдан алынатынын толық түсіндіруді" қайталап сұрады. Әлемнің басқа бөліктеріндегі адамдар мүшелердің осы қолжетімділігіне жауап беріп жатыр, соның салдарынан бірқатар адамдар (оның ішінде АҚШ және Жапония азаматтары) Қытайға немесе Үндістанға медициналық туристер ретінде сапар шегуді таңдады, мүмкін басқа елдерде этикалық емес деп саналатын мүшелерді трансплантациялау үшін.
Тарих
Сәтті адам аллотрансплантациялары операциялық дағдылардың салыстырмалы түрде ұзақ тарихына ие, олар операциядан кейінгі өмір сүру қажеттілігі ашылғанға дейін көп бұрын пайда болған. Жетіспеу және жетіспеуді болдырмаудың жанама әсерлері (әсіресе инфекция және нефропатия) негізгі мәселе болып келді, болып табылады және бола бермек. Трансплантация туралы көптеген апокрифтік әңгімелер ғылыми түсінік пен жетістіктерге дейін жеткен. Қытай дәрігері Пьен Чиао күшті бірақ әлсіз ерік-жігерлі адамның жүрегін әлсіз бірақ күшті ерік-жігерлі адамның жүрегімен алмастырған, екеуінің де тепе-теңдігін қалпына келтіруге тырысқан. Рим-католик деректері 3-шы ғасыр әулиелері Дамиан мен Косманың Рим дияконы Юстинианның гангреналық немесе қатерлі аяғын жақында қайтыс болған эфиопиялықтың аяғымен ауыстырғанын көрсетеді. Көптеген есептерде әулиелер трансплантацияны 4-шы ғасырда, өлімдерінен ондаған жылдар өткен соң жасаған; кейбір деректерде олар тек операцияны жасаған тірі хирургтарға нұсқау берген. Ертедегі трансплантациялардың ең көп таралған мысалы – тері трансплантациясы. Бірінші сенімді мысал – б.з.д. 2-ші ғасырда өмір сүрген үнді хирург Сушрутаның мұрынды қайта жарату үшін, яғни ринопластика үшін тері трансплантатын қолданғаны. Бұл процедуралардың сәттілігі немесе сәтсіздігі жақсы құжатталмаған. Ғасырлар өткен соң итальяндық хирург Гаспаро Тальякоцци терінің автотрансплантаттарын сәтті жасады; ол аллотрансплантаттармен тұрақты түрде сәтсіздікке ұшырады, бұл механизмді түсіну мүмкін болмай тұрып, бірнеше ғасыр бұрын бас тарту туралы алғашқы ұсынысты жасады. Ол 1596 жылы жарияланған «De Curtorum Chirurgia per Insitionem» еңбегінде оны «жеке тұлғаның күші мен билігі» деп атады. Бірінші сәтті мүйіз қабығының аллотрансплантациясы 1837 жылы газель үлгісінде жасалды; алғашқы сәтті адам мүйіз қабығының трансплантациясы, кератопластикалық операцияны Эдуард Зирм 1905 жылы қазіргі Чехиядағы Оломуц көз клиникасында жасады. Қазіргі заманғы мағынадағы бірінші трансплантация – ағза функциясын алмастыру үшін ағза тіндерін имплантациялау – 1883 жылы қалқанша безін трансплантациялау болды. Бұл операцияны швейцариялық хирург, кейіннен Нобель сыйлығының лауреаты Теодор Кохер жасаған. Кохер бұрынғы онжылдықтарда зоб ауруының жағдайында қалқанша безінің артық тіндерін алып тастауды жетілдірді, соның арқасында ол адамның операциядан өлмейінше бүкіл ағзаны алып тастауға мүмкіндік алды. Кохер кейбір жағдайларда қайталануы мүмкін зобтың алдын алу үшін ағзаны толық алып тастады. 1883 жылы хирург ағзаны толық алып тастаудың нәтижесінде бүгін қалқанша безі гормонының жетіспеушілігімен байланысты белгілердің жиынтығы пайда болатынын байқады. Кохер бұл симптомдарды адамдарға қалқанша безінің тінін имплантациялау арқылы жойды, осылайша алғашқы ағза трансплантациясын жасады. Келесі жылдары Кохер және басқа хирургтар қалқанша безін трансплантациялауды ағзаны бұрын алып тастамай, өздігінен пайда болған қалқанша безінің жетіспеушілігін емдеу үшін де қолданды. Қалқанша безін трансплантациялау жаңа емдеу стратегиясының үлгісі болды: ағза трансплантациясы. Қалқанша безінің үлгісінен кейін 1900 жылдардың басында басқа да ағзалар трансплантацияланды. Осы трансплантаттардың кейбіреулері зерттеу мақсатында жануарларда жүргізілді, онда ағзаларды алу және трансплантациялау ағзалардың функциясын зерттеудің табысты стратегиясына айналды. Кохер 1909 жылы қалқанша безінің функциясын ашқаны үшін Нобель сыйлығын алды. Сонымен қатар, адам ағзалары ауруларды емдеу үшін трансплантацияланды. Қалқанша безі бүйрек үсті безі мен паратиреоид безін, ұйқы безін, жұмыртқа безін, ұрық безін және бүйректі трансплантациялаудың үлгісі болды. 1900 жылға қарай трансплантация арқылы сәтсіз ағзаларды алмастыру арқылы ішкі ауруларды емдеуге болатыны қабылданды. Операциялық трансплантация техникасының ізашарлық жұмысын 1900-ші жылдардың басында француз хирургы Алексис Каррел Чарльз Гатримен бірге артериялар немесе тамырларды трансплантациялау арқылы жасады. Олардың анастомоздық операциялары мен жаңа тігу әдістері кейіннен трансплантациялық хирургияға негіз салды және Каррелге 1912 жылы физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығын әкелді. 1902 жылдан бастап Каррел иттерге трансплантация эксперименттерін жүргізді. Ол бүйрек, жүрек және көкбауырларды операциялық түрде жылжытты және ол бас тарту мәселесін бірінші болып анықтады, ол ондаған жылдар бойы шешілмейтін мәселе болып қалды. Неміс хирургы Георг Шене трансплантациялық иммунитеттің ашылуы, донор мен реципиентті сәйкестендірудің әртүрлі стратегиялары және иммундық басу үшін әртүрлі агенттерді қолдану ағза трансплантациясы Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін кеңінен тоқтатылғанға дейін айтарлықтай жақсартуға әкелмеді. Бірінші сәтті адамның қайтыс болған донорынан жасалған трансплантацияны 1930-шы жылдары украиналық хирург Юрий Вороной жасады, бірақ ол ишемия салдарынан сәтсіз аяқталды. Джозеф Мюррей және Дж. Хартвелл Харрисон 1954 жылы генетикалық тұрғыдан бірдей егіздер арасында бүйрек трансплантациясын жасады, себебі генетикалық тұрғыдан бірдей адамдарға иммундық басу қажет болмады. 1940-шы жылдардың соңында Ұлыбританиялық хирург Питер Медавар Ұлттық медициналық зерттеу институтында жұмыс істеген кезде бас тарту туралы түсінікті кеңейтті. 1951 жылы иммундық реакцияларды анықтаған Медавар иммундық басу препараттарын қолдануға болатынын ұсынды. Кортизон жақында ашылған және 1959 жылы тиімдірек азатиоприн анықталды, бірақ 1970 жылы циклоспориннің ашылуына дейін трансплантациялық хирургия жеткілікті күшті иммундық басу препараттарын таппады. Джеймс Харди 1963 жылдың маусымында Миссисипи штатындағы Джексон қаласындағы Миссисипи медициналық орталығында энцефалима және өкпе қатерлі ісігі бар науқасқа сәтті қайтыс болған донордан өкпе трансплантациясын жасады. Науқас Джон Рассел бүйрек жетіспеуінен қайтыс болғанға дейін он сегіз күн өмір сүрді. Томас Старзл Денверде сол жылы бауыр трансплантациясын жасауға тырысты, бірақ ол 1967 жылға дейін сәттілікке жетпеді. 1960-шы жылдардың басында және ұзақ мерзімді диализ қолжетімді болмаған кезде, Кит Риемтсма және Тулейн университетіндегі оның әріптестері 13 адам науқасына шимпанзе бүйректерін трансплантациялады. Осы науқастардың көпшілігі бір-екі ай ғана өмір сүрді. Алайда, 1964 жылы 23 жастағы әйел тоғыз ай өмір сүрді және тіпті мектеп мұғалімі қызметіне оралды, бірақ кенеттен құлап қайтыс болды. Ол жедел электролиттік бұзылыстан қайтыс болды деп болжанады. Автопсияда бүйректер бас тартқан жоқ және өлімге себеп болатын басқа да анық себептер болған жоқ. Бір дерек көзі бұл науқас пневмониядан қайтыс болғанын мәлімдейді. Том Старзл және Колорадодағы оның командасы алты адам науқасына шимпанзе бүйректерін қолданды, олар бір-екі ай өмір сүрді, бірақ ұзақ мерзімді өмір сүргендер болған жоқ. АҚШ және Франциядағы басқалар да шектеулі тәжірибе алды. Жүрек трансплантациялық хирургтар үшін маңызды жүлде болды. Бірақ бас тарту мәселелерінен өзге, жүрек өлімнен кейін бірнеше минут ішінде нашарлайды, сондықтан кез келген операция жылдамдықпен жүргізілуі керек. Сондай-ақ жүрек-өкпе аппаратын дамыту қажет болды. Өкпе саласындағы пионер Джеймс Харди 1964 жылы адам жүрегін трансплантациялауға дайын болды, бірақ комадағы Бойд Раш жүрегінің мерзімінен бұрын жетіспеуі Хардиді адам доноры болмағанда шимпанзе жүрегін пайдалануға мәжбүр етті, ол науқасының кеудесінде шамамен бір сағатқа соғып, содан кейін тоқтады. Бірінші жартылай сәттілік 3 желтоқсан 1967 жылы Оңтүстік Африканың Кейптаун қаласындағы Кристиан Барнард жасаған әлемдегі алғашқы адамнан адамға жүрек трансплантациясы болды, ал науқас Луи Вашканьский реципиент болды. Вашканьский көптеген адамдардың ұнатпаған жарнамалық шуылы ортасында он сегіз күн өмір сүрді. Бұл медиалық қызығушылық жүрек трансплантацияларының көптеген жасалуына әкелді. 1968-1969 жылдары жүзге жуық трансплантация жасалды, бірақ олардың барлығы дерлік 60 күн ішінде қайтыс болды. Барнардтың екінші науқасы Филипп Блайберг 19 ай өмір сүрді. Трансплантацияны зерттеу хирургиясынан өмірді сақтайтын емдеуге айналдырған циклоспориннің пайда болуы болды. 1968 жылы хирургиялық пі...
Жетістік деңгейі
2000 жылдан бері әлем бойынша әр жылы шамамен 2200 өкпе трансплантациясы жасалып келеді. 2000 жылдан 2006 жылға дейін өкпе трансплантациясы жасалған пациенттердің медианалық өмір сүру мерзімі 5,5 жылды құрады.
Салыстырмалы шығындар
Қытайда бүйрек трансплантациясы шамамен 70 000 долларға, бауыр – 160 000 долларға, ал жүрек – 120 000 долларға түседі. Трансплантаттың қабылдануын болдырмау үшін донор мен реципиенттің HLA кешендерінің мүмкіндігінше жақын болуы маңызды. 2007 жылдың қараша айында CDC органдарды трансплантациялау арқылы бір мезгілде АИТС және С гепатитімен жұққан алғашқы жағдайды тіркеді. 38 жастағы донор, донорлық ұйымдар тарапынан "жоғары тәуекел" саналып, оның органдары төрт реципиентке АИТС және С гепатитін жұқтырды. Сарапшылардың пікірінше, аурулардың скринингтік тесттерде көрінбеу себебі, олар донордың қайтыс болуына үш аптадай бұрын жұқтырылған, сондықтан антиденелердің мөлшері анықтауға жеткіліксіз болған. Осы жағдай көптеген адамдарды антиденелерді ертерек анықтауға мүмкіндік беретін, жоғары сезімталдыққа ие скринингтік тесттерді енгізуге шақырды. Қазіргі уақытта скрининг тесттері донорлық операция жасауға дейін соңғы 90 күн ішінде АИТС инфекциясы немесе 18-21 күн ішінде С гепатиті инфекциясы кезінде пайда болатын антиденелердің шамалы мөлшерін анықтай алмайды. Көптеген орган алу ұйымдары қазір нуклеин қышқылы тестілеуін жүргізеді, ол вирусқа ұшырағаннан кейін жеті-он күн ішінде АИТС және С гепатитін тікелей анықтай алады.
Этикалық мәселелер
Органдарды трансплантациялау процедураларының дамушы елдерде болуы мен таралуы, оларды алушыларға көбінесе пайдалы болғанымен, көптеген этикалық мәселелерді тудырады. Органды трансплантация үшін алудың көзі мен әдісі, сондай-ақ үлестіру әділдігінің мәселесі де маңызды этикалық тақырыптар болып табылады. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы трансплантациялар денсаулықты жақсартады деп мәлімдейді, бірақ "трансплантация туризмі" адам құқықтарын бұзуға, кедейлерді пайдалануға, күтпеген денсаулық салдарына және қызметтерге теңсіз қол жеткізуге әкелуі мүмкін, бұл әрқашан зиянға ұшыратуы мүмкін. "Өмір сыйлығы" болғанына қарамастан, дамушы елдерде мұндай жағдай мәжбүрлеу сипатында болуы мүмкін. Мәжбүрлеуді қолдану кедей халықты пайдалану болып есептелуі мүмкін, бұл Адам құқықтары жөніндегі жалпы декларацияның 3 және 4-баптарына сәйкес негізгі адам құқықтарын бұзу болып табылады. Алайда, мүшелер саудасы, егер сатушы донорлықтың барлық салдары туралы толыққанды хабардар етілсе және тиімді реттелсе, екі ересек адамның өзара келісімімен жасалған пайдалы келісім болып табылады, ал оны тыйым салу Адам құқықтары жөніндегі жалпы декларацияның 3 және 29-баптарын бұзу болар еді. Дамыған елдерде де органдардың қорын арттыруға деген ынтақ өмірге деген құрметтің бұзылуына әкелуі мүмкін деген алаңдаушылық бар. Бұл мәселені одан да күрделендіретін фактор – заңды өлімді анықтау үшін қолданылатын "қайта оралмайтындық" критерийін толыққанды анықтау мүмкін емес, және ол технологияның өзгеруімен бірге өзгеріп отыруы мүмкін.
Жасанды мүшелер трансплантациясы
Швециядағы хирургтар, әсіресе Паоло Маккиарини, 2011 жылдың шілдесінде 36 жастағы қатерлі ісік ауруына шалынған пациентке синтетикалық трахеяны алғаш рет имплантациялады. Пациенттің жамбасынан алынған шеміршік жасушалары өсу факторларымен өңделді және оның табиғи трахеясының пластикалық көшірмесінде инкубацияланды. "Dokument Inifrån: Experimenten" ("Ішкі құжаттар: Тәжірибелер") атты швед деректі фильмінде жарияланған мәліметтерге сәйкес, пациент Андэмариам ауруханада инкубацияланған күйде, өлімге дейін барған сайын қорқынышты және соңында қанды жөтелге ұшырады. Автопсия нәтижесінде синтетикалық тыныс құбырының 90% бөлігі босап қалғаны анықталды. Ол асқынуларына байланысты бірнеше рет Маккиариниді іздеп барған, тіпті синтетикалық трахеясын ауыстыру үшін тағы да операция жасаған, бірақ Маккиаринимен кездесуді ұйымдастыру өте қиын болды. Автопсиядан кейін ескі синтетикалық тыныс құбыры ауыстырылмағаны белгілі болды. Маккиаринидің академиялық дәрежелері күмәнді деп танылды және ол зерттеу жүргізуде этикалық бұзушылықтар жасады деп айыпталды. Сол қарыншаға көмекші құрылғылар көбінесе пациент трансплантация күту кезінде уақытты ұзарту үшін "көпір" ретінде қолданылады. Мысалы, АҚШ-тың бұрынғы вице-президенті Дик Чейниге 2010 жылы мұндай құрылғы орнатылып, 20 айдан кейін 2012 жылы жүрек трансплантациясы жасалды. 2012 жылы АҚШ-та шамамен 3000 қарыншалық көмекші құрылғылар имплантацияланды, ал жүрек трансплантациясының саны шамамен 2500 болды. Автомобильдердегі қауіпсіздік жастықшаларын қолдану, сондай-ақ велосипедшілер мен шаңғышылардың қалқан кию деңгейінің артуы салдарынан өлімге әкелетін бас жарақаттарына ұшыраған адамдардың саны азайды, олар донор жүректерінің маңызды көзі болып табылады.
Зерттеу
Organovo деп аталатын ерте сатыдағы медициналық зертхана және зерттеу компаниясы, медициналық зерттеулер мен терапиялық қолданыстар үшін функционалды, үш өлшемді адам тінін жобалайды және әзірлейді. Компания 3D биобаспаға арналған өзінің NovoGen MMX биопринтерін пайдаланады. Organovo адам тіндерін биобаспалаудың клиникаға дейінгі дәрі-дәрмектерді сынау және жаңа дәрілерді табу процесін үдетуіне, емдеуді жылдамдатуға және шығындарды төмендетуге мүмкіндік беретінін күтеді. Сонымен қатар, Organovo бұл технологияның хирургиялық терапия мен трансплантация үшін де қолайлы болуы мүмкін деген ұзақ мерзімді үміттерін білдіреді. Тағы бір маңызды зерттеу саласы – ағзаларды сақтау кезінде оларды жақсарту және бағалау. Көптеген перспективті әдістер пайда болды, олардың көпшілігі ағзаны гипотермиялық (4–10 °C) немесе норматермиялық (37 °C) жағдайларда перфузиялауды қамтиды. Бұлардың барлығы ағзаны алу, сақтау және трансплантациялау процесіне қосымша шығын мен логистикалық қиындықтарды қосады, бірақ алғашқы нәтижелер бұл қиындықтарға баруға тұрарлық екенін көрсетеді. Гипотермиялық перфузия бүйрек және бауыр трансплантациясында клиникалық қолданыста, ал норматермиялық перфузия жүрек, өкпе, бауыр және, азырақ, бүйрек үшін тиімді қолданылған. Зерттеудің тағы бір бағыты – трансплантация үшін генетикалық түрлендірілген жануарларды пайдалану. Адам ағзаларын донорларға ұқсатып, ғалымдар адамдардың шошқа ағзаларын қабылдауын төмендету мақсатында генетикалық түрлендірілген шошқаны жасады. Бұл әзірге негізгі зерттеулер сатысында, бірақ ағза трансплантациясына күтіп отыру тізімін қысқартуға үлкен үміт береді, себебі трансплантацияға мұқтаж адамдар саны донорлардың санынан әлдеқайда көп. Шошқа ағзасын трансплантациялаудың клиникалық сынақтар кезеңіне кіруіне жол бермес үшін, шошқадан адамға ауру жұғуының ықтималдығын қауіпсіз және толық басқаруға болатынына көз жеткізу үшін сынақтар жүргізілуде (Isola & Gordon, 1991).