Кіріспе
1998 жылғы ФИФА әлем чемпионаты – 16-шы ФИФА әлем чемпионаты, ерлер ұлттық құрамаларының футбол әлем чемпионаты. Финалдық турнир 1998 жылдың 10 маусымынан 12 шілдесіне дейін Францияда өтті. ФИФА бұл елді турнир тарихында екінші рет (біріншісі 1938 жылы) қабылдаушы ел ретінде таңдады, бұл үшін Мароккодан басым түсті. Бұл Еуропада өткен тоғызыншы чемпионат болды. 32 күнге созылған бұл турнир футбол әлем чемпионаттарының арасындағы ең ұзағы болды. Финалдық турнирге іріктеу 1996 жылдың наурыз айында басталып, 1997 жылдың қараша айында аяқталды. Алғаш рет жарыста топтық кезең 24 командадан 32 командаға дейін ұлғайтылды, олар төрттен тұратын сегіз топқа бөлінді. 10 қаладағы 10 стадионда 64 матч өткізілді, ал ашылу және финалдық ойындар Париждің Сен-Дени коммунасындағы жаңа салынған Stade de France стадионында өтті. Турнирдің жеңімпазы – қабылдаушы ел Франция, ол финалда Бразилияны 3:0 есебімен жеңді. Франция алғашқы титулын жеңіп алды, әлем чемпионатын жеңген жетінші ел және өз жерінде әлем чемпионатын жеңген алтыншы ел (Уругвай, Италия, Англия, Батыс Германия және Аргентинадан кейін) атанды. 2022 жылғы мәліметтер бойынша, олар өз жерінде өткен турнирде соңғы жеңімпаз болып табылады. Хорватия, Ямайка, Жапония және Оңтүстік Африка финалдық турнирде алғаш рет қатысты.
The 1998 FIFA World Cup was the 16th FIFA World Cup, the football world championship for men's national teams. The finals tournament was held in France from 10 June to 12 July 1998. The country was chosen as the host nation by FIFA for the second time in the history of the tournament (the first was in 1938), defeating Morocco in the bidding process. It was the ninth time that it was held in Europe. Spanning 32 days, it was the longest World Cup tournament ever held. Qualification for the finals began in March 1996 and concluded in November 1997. For the first time in the competition, the group stage was expanded from 24 teams to 32, with eight groups of four. 64 matches were played in 10 stadiums in 10 host cities, with the opening match and final staged at the newly built Stade de France in the Parisian commune of Saint Denis. The tournament was won by host country France, who beat defending champions Brazil 3–0 in the final. France won their first title, becoming the seventh nation to win a World Cup, and the sixth (after Uruguay, Italy, England, West Germany and Argentina) to win the World Cup on home soil. As of 2022, they are the most recent team to win the tournament on home soil. Croatia, Jamaica, Japan and South Africa made their first appearances in the finals.
Пара алу және сыбайлас жемқорлық туралы тергеу
2015 жылдың 4 маусымында ФБР және Швейцария билігімен ынтымақтаса жұмыс істеген кезде Чак Блейзер өзінің және ФИФА атқару комитетінің басқа мүшелерінің 1998 және 2010 жылғы әлем чемпионаттарын қабылдау процесінде пара алғанын мойындады. Блейзер "Біз 1998 жылғы әлем чемпионатын қабылдаушы елді таңдаумен байланысты пара беруге көмектестік" деді. Франция таңдау процесінде жеңіске жеткендіктен бастап, пара олардың ұсыныс комитетінен келген деп есептелді. Бірақ кейіннен параның Марокконың жеңілген ұсынысынан берілгені белгілі болды.
Біліктілік
1998 жылғы әлем чемпионатының іріктеу турнирінің жеребесі 1995 жылдың 12 желтоқсанында Париждегі Лувр мұражайында өтті. Турнирді ұйымдастырушы ел ретінде Франция, сондай-ақ ағымдағы чемпион Бразилия жеребеден босатылды, бірақ Франция үшін бұл 1986 жылдан бергі алғашқы әлем чемпионаты болды. Алты конфедерациядан 174 команда қатысты, бұл алдыңғы кезеңге қарағанда 24 командаға көп. Еуропалық аймақтан 14 ел (ұйымдастырушы Франциядан басқа) іріктеуге жолдама алды. Олардың он командасы топтық турнирдің нәтижесінде анықталды – тоғыз топ жеңімпазы және үздік екінші орын алған команда; қалған сегіз топтың екінші орындары төрттен бір жұптан тұратын плей-офф матчтарына тартылды, ал жеңімпаздары финалдық турнирге қатысу құқығын алды. CONMEBOL (Оңтүстік Америка) және CAF (Африка) финалдық турнирде әрқайсысына бестен орын берілді, ал үш орын үшін Солтүстік және Орталық Америка, Кариб аймағындағы 30 CONCACAF мүшесі күш сынасты. Океания аймағының жеңімпазы Азия аймағының екінші орын алған командасымен континентаралық плей-офф матчына шықты, бұл командалар екінші орын алған ең үздік екі команда арқылы анықталды. Төрт ел тұңғыш рет іріктеуден өтті: Хорватия, Ямайка, Жапония және Оңтүстік Африка. 1997 жылдың 29 қарашасында екі ойындық жеңіліс арқылы Австралияны жеңген Иран соңғы болып іріктеуге қатысты. Бұл олардың 1978 жылдан бергі финалдық турнирдегі алғашқы қатысуы болды, сонымен қатар Тунис та соңғы рет осы турнирге қатысты. Чили 1982 жылдан бері алғаш рет іріктеуге қатысты, бұл екі алдыңғы турнирдегі қатысудан айырылу салдарынан болды. Парагвай мен Дания 1986 жылдан бері алғаш рет оралды. Австрия, Англия, Шотландия және Югославия 1994 жылғы турнирге қатыспағаннан кейін қайта оралды, ал Балқан командасы енді Югославия Федеративтік Республикасы деген атпен өнер көрсетті. Іріктеуден өтпеген командалардың арасында екі мәрте жеңімпаз атанған Уругвай (екінші рет қатарынан), Португалия (2022 жылға дейін соңғы рет қатыспаған), 1994 жылы үшінші орын алған Швеция, 1978 жылдан бері алғаш рет плей-офф кезеңінде Италияға есе жіберген Ресей және алдыңғы екі турнирге қатысқан Ирландия Республикасы бар. Іріктемеген ең жоғары рейтингтегі команда – УЕФА Еуро-1996 турнирінің күміс жүлдегері Чехия (3-орын), ал іріктеуге қатысқан ең төмен рейтингтегі команда – Нигерия (74-орын) болды. 2022 жылға дейін бұл Австрия, Болгария, Норвегия, Румыния және Шотландияның ФИФА әлем чемпионатының финалдық турниріне соңғы рет қатысқаны және Ямайканың тұңғыш рет қатысқаны болды.
Жеребелер мен топтық кездесулер
Жеребе салу нәтижесінде келесі сегіз топ құрылды: 75 ойыншы Англиядағы клубтарда ойнады, бұл Италия мен Испаниядан бесеумен артық. Испанияның «Барселона» клубы турнирге ең көп, 13 ойыншыны қосты. Норвегияның бірінші рет нокаут кезеңіне өтуіне соңғы пенальти мүмкіндік берді. Норвегияның жеңісі Мароккоға, Шотландияны 3:0 есебімен жеңгеніне қарамастан, 1/16 финалға өтуге мүмкіндік бермеді. Бұл Марокконың әлем чемпионаттарындағы екінші жеңісі болды, алғашқы жеңісі 1986 жылдың 11 маусымында 12 жыл бұрын тіркелген еді. Шотландия Норвегиямен 1:1 тең түсіп, тек бір ұпай ғана жинады және ФИФА әлем чемпионатында сегізінші рет топтан шыға алмады, бұл рекорд бүгінгі күнге дейін сақталып тұр.
B тобы
Италия мен Чили екінші кезеңге өтті, ал Австрия 1958 жылдан бері алғаш рет жеңіске жете алмады, Камерун екінші рет қатарынан топтық кезеңнен шыға алмады.
С тобы
Франция, жарысқа қабылдаған ел, Данияға қарсы 2–1 есебімен жеңіс одісін тікелей топтық кезеңде жеңіп, алғашқы FIFA Әлем Кубогын ұтып алу жолының бастапқы сатысын аяқтады. Жеңіліске қарамастан, Дания екінші кезеңге өтті. Сауд Арабиясы төрт жыл бұрын жақсы өнер көрсеткенімен, тек бір ұпаймен соңғы орында қалды. Алғаш рет қатысқан Оңтүстік Африка екі ұпай жинап, топтық кезеңнен шығып қалды.
D тобы
Нигерия мен Парагвай Испанияның күтпеген жеңілісінен кейін 16-шы раундқа өтті, ал Болгария бұрынғы турнирде көрсеткен керемет нәтижелерін қайталай алмады.
E тобы
Нидерланды мен Мексика бірдей көрсеткішпен келесі кезеңге өтті, бірақ голдардың айырмашылығы бойынша Нидерланды бірінші орын алды. Бельгия және 2002 жылғы ФИФА әлем чемпионатының бірлескен ұйымдастырушысы Оңтүстік Корея жарыс жолын жалғастыра алмады.
F тобы
Германия мен Югославия Федеративтік Республикасы әрқайсысы 7 ұпаймен ілгері өтті (Германия гол айырмасы арқасында бірінші орынды алды). Иран мен 1994 жылғы жарысқа қабылдаған АҚШ командалары ілгері өте алмады.
G тобы
Румыния Англиядан озып топты жеңіп алды, ал Колумбия мен Тунис, Колумбияның бір жеңісі болғанына қарамастан, соңғы 16-ға өте алмады.
H тобы
Аргентина H тобында үш жаңадан келген командаға қарсы жеңіспен аяқтады. Хорватия күтпеген Жамайкаға қарсы екінші орын алды, ал Жапония жарыс жолынан шығып қалды.
Нокаут кезеңі
Нокаут кезеңіне турнирдің топтық кезеңінен ілгерілеген 16 команда қатысты. Нокаут кезеңіндегі әрбір ойын 90 минуттан кейін тең аяқталса, 30 минуттан қосымша уақыт берілді; егер есеп тең болып қалса, келесі кезеңге кім өтетінін анықтау үшін пенальти сериясы ойнатылды. Егер команда қосымша уақытта гол соқса, ол «алтын гол» болып есептеліп, ойын сол кезде аяқталады және команда жеңімпаз атанды.
Ширек финалдар
Шешімді ойындарда Бразилия Даниямен, Италия Франциямен, Нидерланды Аргентинамен және Германия Хорватиямен кездесті.
Үшінші орынды жеңу
Хорватия Нидерландыны жеңіп, турнирде үшінші орынды жеңіп алды. Давор Шукер 36-шы минутта гол соғып, алтын бутты қамсыздады.
Финал
Финал 1998 жылғы 12 шілдеде Сен-Денидегі «Стад-де-Франс» стадионында өтті. Франция әлемнің бұрынғы чемпионы Бразилияны 3:0 есебімен жеңді, голдардың екеуін Зинедин Зидан соқты, ал қосымша уақытта Эммануэль Пети гол соқты. Бұл жеңіс Францияға әлем чемпионатының алғашқы титулын сыйлады, осылайша Уругвай, Италия, Англия, Батыс Германия және Аргентинадан кейін өз жерінде турнирді жеңген алтыншы ұлттық құрама атанды. Сонымен қатар, бұл Бразилияға әлем чемпионаттарындағы екінші ең ауыр жеңіліс болды, ал 2014 жылғы ФИФА әлем чемпионатының жартылай финалында Германиядан 7:1 есебімен жеңілу одан да ауыр болды. Ойынға дайындық кезеңінде бразилиялық шабуылшы Роналдудың бастапқы құрамнан шығарылып, ойын басталар алдында 45 минуттан кейін қайтадан құрамға қосылуы талқыланды. Ол 22-ші минутта Бразилия үшін алғашқы мүмкіндік жасады, қорғаушы Турамды асып өтіп, сол жақтан қақпашы Фабиен Бартез ұстауға қиналған пас берді. Алайда, Бразилия қорғаушысы Роберто Карлос бұрыштан кейін пенальти бергеннен кейін Франция көш бастады, нәтижесінде Зидан әдемі қақпа соқты. Тамыз айының соңына үш минут қалғанда Зидан тағы да гол соқты, бұл да бұрыштан соққан қақпа болды. 68-ші минутта Марсель Десайли екінші сарғы карточка алғандықтан алаңнан қуылды, Франция құрамы 10 ойыншыға дейін азайды. Бразилия шабуылдық ауыстыру жасап, қысым көрсетті, бірақ Франция үшінші голмен жеңіске жетті: ауыстырылған Патрик Виейра өз командаласы Петиге қарсы шабуылда мүмкіндік жасады, ол қақпашы Клаудио Таффарелдің қақпасына төменнен гол соқты. Франция президенті Жак Ширак жеңімпаздарды құттықтады және ойыннан кейін екінші орын алғандарға көңіл айтты. Жеңіске жеткеннен кейін бірнеше күн өткен соң, жеңімпаз жаттықтырушы Эме Жаке француз командасынан дереу кетіп кеткенін мәлімдеді.
Қорытынды рейтинг
Турнирден кейін ФИФА 1998 жылғы әлем чемпионатының финалында қатысқан барлық командалардың рейтингін жарыстағы прогресі мен жалпы нәтижелеріне сүйене отырып жариялады. R (Қорытынды рейтинг) Командасы G (Топ) P (Ойнатылған) W (Жеңіс) D (Тең) L (Жеңіліс) GF (Соғылған голдар) GA (Шығарылған голдар) GD (Голдар айырмасы) Pts. (Ұпай) 1 C 7 6 1 0 15 2 +13 19 2 A 7 4 1 2 14 10 +4 13 3 H 7 5 0 2 11 5 +6 15 4 E 7 3 3 1 13 7 +6 12 Ширек финалда тоқтады 5 B 5 3 2 0 8 3 +5 11 6 H 5 3 1 1 10 4 +6 10 7 F 5 3 1 1 8 6 +2 10 8 C 5 2 1 2 9 7 +2 7 1/16 финалда тоқтады 9 G 4 2 1 1 7 4 +3 7 10 F 4 2 1 1 5 4 +1 7 11 G 4 2 1 1 4 3 +1 7 12 D 4 2 0 2 6 9 −3 6 13 E 4 1 2 1 8 7 +1 5 14 D 4 1 2 1 3 2 +1 5 15 A 4 1 2 1 5 5 0 5 16 B 4 0 3 1 5 8 −3 3 Топтық кезеңде тоқтады 17 D 3 1 1 1 8 4 +4 4 18 A 3 1 1 1 5 5 0 4 19 E 3 0 3 0 3 3 0 3 20 F 3 1 0 2 2 4 −2 3 21 G 3 1 0 2 1 3 −2 3 22 H 3 1 0 2 3 9 −6 3 23 B 3 0 2 1 3 4 −1 2 24 C 3 0 2 1 3 6 −3 2 25 B 3 0 2 1 2 5 −3 2 26 G 3 0 1 2 1 4 −3 1 27 A 3 0 1 2 2 6 −4 1 28 C 3 0 1 2 2 7 −5 1 29 D 3 0 1 2 1 7 −6 1 30 E 3 0 1 2 2 9 −7 1 31 H 3 0 0 3 1 4 −3 0 32 F 3 0 0 3 1 5 −4 0
Франция турнирі
Турнирден бір жыл бұрын Францияда «Франция турнирі» деп аталатын, тек шақырылған командалардың қатысуымен кішкентай турнир өтті, онда Италия, Бразилия, Англия және турнирді қабылдаған Франция командалары бақ сынасты.
Хабар тарату
ФИФА бірнеше компания арқылы 1998 жылғы ФИФА әлем чемпионатының теле- және радиохабарларын тарату құқығын көптеген телерадиокомпанияларға сатты. Ұлыбританияда BBC және ITV телеарналары осы құқыққа ие болды. Турнирдің суреттері мен дыбыстары теле- және радиоарналарға турнирдің ресми хабар берушісі TVRS 98 компаниясымен жеткізілді. Әлем чемпионатының ойындары 200 елде көрсетілді. Турнирде 818 фотограф аккредитацияланды. Әр ойынға баспасөз өкілдері үшін арнайы орын бөлінді. Оларға берілген орын саны финалда ең жоғары деңгейге жетті, онда 1750 репортер және 110 телекомментатор қатысты.
Бейне ойындар
Әлемнің көп бөлігінде ресми видео ойын – EA Sports компаниясы 1998 жылдың 13 наурызында Microsoft Windows, PlayStation, Nintendo 64 және Game Boy платформалары үшін шығарған World Cup 98 болды. Бұл, 1997 жылы FIFA-дан лицензия алғаннан кейін Electronic Arts жасаған алғашқы халықаралық футбол ойыны және көбінесе жағымды пікірлер алды. Жапонияда Konami компаниясына FIFA Әлем Чемпионатының лицензиясы берілді және екі түрлі бейне ойын шығарылды: KCEO жасаған Nintendo 64 арналған Jikkyou World Soccer: World Cup France 98 және KCET жасаған PlayStation арналған World Soccer Jikkyou Winning Eleven 3: World Cup France '98. Бұл ойындар әлемнің қалған бөлігінде ресми FIFA Әлем Чемпионаты лицензиясы, бренді немесе нақты ойыншылардың есімдері болмаған International Superstar Soccer '98 және International Superstar Soccer Pro '98 деп шығарылды. Сондай-ақ, Жапонияда Sega компаниясына FIFA Әлем Чемпионаты лицензиясы берілді, ол Saturn платформасы үшін World Cup '98 France: Road to Win ойынын жасады. 1998 жылғы Әлем Чемпионатына дайындық кезеңінде World League Soccer 98, Actua Soccer 2 және Neo Geo Cup '98: Жеңіске жол сияқты көптеген басқа бейне ойындар да шығарылды және олар бұл турнирге негізделгендігі анық болды. EA Sports компаниясының тағы бір ойыны – FIFA: Road to World Cup 98, іріктеу кезеңіне бағытталған.
Талисман
Ресми талисман – Футикс, ол әтеш алғаш рет 1996 жылдың мамырында таныстырылды. Оны графикалық дизайнер Фабрис Пиалот жасады және бес талисман ішінен таңдалды. Әтешті маскот ретінде таңдау туралы жүргізілген зерттеулер жақсы қабылданып, 91% жағдайларда ол Франциямен байланыстырылды, ол елдің дәстүрлі символы. Бұл неміс компаниясы турнир үшін жасаған сегізінші әлем чемпионатының доптарының бірі және сериядағы тұңғыш көп түсті доп болды. Дизайнға Францияның дәстүрлі символы – үш түсті ту және әтеш шабыт берді. Ресми әнұран – Юссу Н'Дур мен Аксель Ред орындаған "La Cour des Grands (Do You Mind If I Play)" әні.
Мұра
ФИФА-ның құрметті президенті Жоао Хавеланж Францияның әлем чемпионатын ұйымдастыруын жоғары бағалап, турнирді "мәңгі есте қалғанына сенімдімін, өйткені бұл ұмытылмас жарысты көргеннің бәрі үшін де осылай болады" деп сипаттады. Әлем чемпионатын ұйымдастыру комитетінің төрағасы және УЕФА президенті Ленарт Йоханссон Францияның "әлемдік назарды аударуға лайық, жоғары сапалы шаралар" ұсынғанын атап өтті. Франция үкіметінің сот органдарына жақын орган – Cour des Comptes 1998 жылғы әлем чемпионатын ұйымдастыру туралы есебін 2000 жылы жариялады.