Кіріспе

Уругвайдағы футбол турнирі

1930 жылғы ФИФА әлем чемпионаты – ерлер құрама командаларының әлем чемпионаты. Ол 1930 жылдың 13-30 шілдесі аралығында Уругвайда өтті. Футболдың халықаралық басқарушы органы ФИФА Уругвайды жарыс өткізу орыны ретінде таңдады, себебі ел өзінің алғашқы конституциясының жүз жылдығын тойлап, ал 1928 жылғы жазғы Олимпиада ойындарында Уругвай ұлттық футбол құрамасы футболдан жеңімпаз атанды. Барлық матчтар Уругвай астанасы Монтевидеода, оның көп бөлігі турнир үшін салынған «Эстадио Сентенарио» стадионында өтті. Турнирге он үш команда қатысты (Оңтүстік Америкадан жеті, Еуропадан төрт және Солтүстік Америкадан екі). Ұлы депрессия салдарынан Оңтүстік Америкаға сапар шегу қиын болғандықтан, еуропалық командалардың тек бірнешесі ғана қатысуға батылды. Командалар төрт топқа бөлінді, әр топтың жеңімпазы жартылай финалға өтті. Бірінші екі әлем чемпионаты матчы бір уақытта өтті, Франция және АҚШ сәйкесінше Мексиканы 4:1 және Бельгияны 3:0 есебімен жеңді. Франциялық Люсьен Лоран әлем чемпионаты тарихындағы алғашқы голды соқты, ал АҚШ қақпашысы Джимми Дуглас сол күні алғашқы «құрғақ» матчты өткізді. Аргентина, Уругвай, АҚШ және Югославия өз топтарында жеңіске жетіп, жартылай финалға жолдама алды. Финалда жарыс өткізуші ел және фаворит саналған Уругвай Аргентинаны 68 346 көрерменнің алдында 4:2 есебімен жеңіп, әлем чемпионатын жеңген алғашқы ел атанды. Аргентиналық Франсиско Варалло осы әлем чемпионатының соңғы тірі ойыншысы болды. Ол 2010 жылы 100 жасында қайтыс болды. 2030 жылғы ФИФА әлем чемпионатының ашылу матчы әлем чемпионатының 100 жылдығына арнап «Эстадио Сентенарио» стадионында өтеді. 1930 жылғы ФИФА әлем чемпионатының финалы – бүгінгі күнге дейін екі испания тілінде сөйлейтін команда арасында өткен жалғыз матч. Бұл сондай-ақ екі Оңтүстік Америка командасы арасында өткен жалғыз финал, ал 1950 жылы Бразилия мен Уругвай арасындағы матч шын мәнінде шешуші матч болды, кубок финалы емес.

Қатысушылар

ФИФА, әлемдік футболды басқарушы ұйым, 1930 жылға дейін бірнеше жыл бойы ұлттық командалар арасында жарыс өткізуді талқылап келді. Ұйым 20 ғасырдың басынан бері Халықаралық Олимпиада Комитетінің тапсыруымен жазғы Олимпиада ойындарының футбол бөлігін ұйымдастырып келді және 1924 және 1928 жылғы Олимпиадалардағы жарыстың сәтті өтуі ФИФА Әлем Кубогының құрылуына себеп болды. 1928 жылы мамыр айында Амстердамда өткен ФИФА-ның 17-ші съезінде президент Жюль Риме жарысты ұсынды және ұйым басқармасы қабылдады, вице-президент Анри Делоне «халықаралық футбол енді Олимпиада шеңберінде өте алмайды» деп мәлімдеді. Бірінші Әлем Кубогы – біліктілік кезеңсіз өткен жалғыз кубок. ФИФА-ға мүше барлық елдер жарысқа қатысуға шақырылды және қатысу туралы шешім қабылдау үшін 28 ақпан 1930 жылға дейін мерзім берілді. Жарыс бастапқыда 16 команда қатысатын элиминациялық турнир ретінде жоспарланған, егер жеткілікті команда қатысса, екінші дивизион да құрылатын болды; алайда, командалардың саны 16-ға жетпегендіктен, біліктілік кезеңі болған жоқ. Америка елдерінің көптегені қызығушылық танытты: Аргентина, Бразилия, Боливия, Чили, Мексика, Парагвай, Перу және АҚШ қатысты. Барлығы жеті Оңтүстік Америка командасы қатысты, бұл кез келген келесі Әлем Кубогының финалындағы көрсеткіштен көп. Дегенмен, Атлант мұхиты арқылы кемемен жасалатын ұзақ және қымбат сапар, сондай-ақ ойыншылардың ұзақ уақытқа қатысуына байланысты, кейбіреулері Оңтүстік Америкаға сапар шегуге келіспеді, ал ақпан айының соңына дейін еуропалық командалардан ешқандай өтінім түспеді. Еуропалық командалардың қатысуын қамтамасыз ету үшін Уругвай Футбол қауымдастығы Футбол қауымдастығына шақыру хаты жіберді, тіпті британдық елдер (Англия, Солтүстік Ирландия, Шотландия және Уэльс) сол кезде ФИФА-дан шығып кеткеніне қарамастан. Алайда, FA комитеті 1929 жылдың 18 қарашасында бұл ұсынысты қабылдамады. ФИФА-ға мүше екі азиялық ел – Жапония мен Сиам (қазіргі Таиланд) жарысқа қатысуға ниет білдірмеді, ал Африкадан жалғыз қатысқан Египет командасы Жерорта теңізіндегі дауылға байланысты кешіктіріліп, Уругвайға баратын кеменің қалып қойды. Турнирдің басталуына екі ай қалғанда еуропалық командалардың бірі де ресми түрде қатысқан жоқ. ФИФА президенті Риме бұл мәселеге араласып, төрт еуропалық команда теңіз арқылы сапарға шықты: Бельгия, Франция, Румыния және Югославия. Константин Радулеску басқарған румындықтар, команда капитаны Рудольф Ветцер және Октав Лухиде баптап, жаңадан таққа отырған король Кароль II араласуынан кейін жарысқа қатысты. Ол команда құрамын өзі таңдап, ойыншылардың отанына оралғаннан кейін жұмыстарын сақтап қалуы үшін жұмыс берушілермен келіссөздер жүргізді. Француздар Риме жеке араласуымен қатысты, бірақ Францияның жұлдызды қорғаушысы Мануэль Анатоль мен команданың тұрақты бапкері Гастон Барроны сапарға көндіруге ешкімнің күші жетпеді. Бельгиялықтар ФИФА вице-президенті Родольф Сельдрейерстің бастамасымен қатысты. Румыниялықтар SS Conte Verde кемесіне Италияның Генуя қаласында отырды; француздар мен югославиялықтар 1930 жылдың 21 маусымында Франциядағы Вильфранш-сюр-Мерде күтіп алынды; ал бельгиялықтар Испанияның Барселона қаласында кемеге отырды. Conte Verde Риме, кубок және үш еуропалық төрешіні: бельгиялықтар Джон Лангенус пен Анри Кристофті, сондай-ақ париждік Томас Бальвейді алып жүрді, ол ағылшын болуы мүмкін. Бразилиялық команда 29 маусымда Рио-де-Жанейроға келгенде кемеге түсті, ал 4 шілдеде Уругвайға жетті.

Ойын төрешілері

Турнирге он бес төреші қатысты: төрт еуропалық – екі бельгиялық (Генри Кристоф және Джон Лангенус), француз (Томас Бальвей) және румын (Константин Радулеску, сонымен қатар румын құрамасының бапшысы), ал Америкадан он бір төреші, олардың ішінде алты уругвайлық. Ойын ережелерін қолданудағы келіспеушіліктерді болдырмау үшін, төрешілерді туындауы мүмкін ең даулы мәселелерді талқылау үшін қысқа кеңеске шақырды. Барлық төрешілер тағайындалған матчтардың ішінде ең көп назар аударған екеуі – Аргентина мен Франция арасындағы матчта Гилберто де Алмейда Рего, бразилиялық төреші бұл ойынды белгіленген уақыттан алты минут бұрын аяқтады, және боливиялық Улисес Саучедоның Аргентина мен Мексика арасындағы кездесуі, онда Аргентина 6:3 есебімен жеңіске жетті. Сауседо, болашақта Боливия құрамасын жаттықтырған, ойын барысында…

Біліктілік турнирлері болмағандықтан, турнирдің алғашқы екі матчы – 1930 жылғы 13 шілдеде бір уақытта өткен алғашқы әлем чемпионаттарының ойындары болды. Франция «Поситос» стадионында Мексиканы 4:1 есебімен жеңсе, АҚШ сол уақытта «Гран Парке Сентрал» стадионында Бельгияны 3:0 есебімен ұтты. Франция құрамасының ойыншысы Люсьен Лоран әлем чемпионаттары тарихындағы алғашқы голды соқты.

2-топ

Екінші топқа Бразилия, Боливия және Югославия кірді. Бразилия, топтағы фаворит саналған команда, алға басады деп күтілді, бірақ топтың ашылу матчында күтпеген жерден Югославияға 2:1 есебімен жеңілді. Боливия бұған дейін халықаралық матчта жеңіске жеткен емес. Олар алғашқы ойында қонақтарға құрмет көрсетіп, "Viva Uruguay" деп жазылған әріптермен безендірілген жейделер киді, команда құралына тұрғанда әріптер тізім бойынша орналастырылды. Бразилияға қарсы матчта екі команданың да еншісінде тек мақтан ғана болғанда, бірінші тайм 1:0 есебімен аяқталды. Бразилия екінші таймда тағы үш гол соқты, олардың екеуін көптеген спорт түрлерінде ойнаған Прегуиньо соқты. Югославия жартылай финалға өтті. Estadio Centenario стадионының құрылысының кешігуіне байланысты Уругвайдың алғашқы матчы турнирдің бес күнінен кейін ғана өтті. Centenario стадионында өткізілген алғашқы матч, Уругвайдың жүз жылдық мерекесіне арналған салтанатты шаралармен басталды. Уругвай құрамасы матч алдындағы төрт аптаны қатаң тәртіппен жаттығу лагерінде өткізді. Голкипер Андрес Мазали әйеліне бару үшін кешкі сағаттағы тыйымды бұзғаны үшін құрамнан шығарылды. Уругвайдың алғашқы конституциясы қабылданған күнінен бастап бір ғасыр өткенде, жергілікті команда Перумен өткен тартысты матчта жеңіске жетті. Бұл нәтиже уругвайлық баспасөз тарапынан нашар ойын деп бағаланды. Перу қақпашысы Хорхе Пардон бейтарап бақылаушылардың жоғары бағасын алды. Топтың екінші матчы, желді ауа райында өткен кезде, АҚШ-тың Парагвайға қарсы ойынында Берт Патенаудтың хет-тригі тіркелді – турнирдегі алғашқы хет-трик. 2006 жылдың 10 қарашасына дейін ФИФА мойындаған алғашқы хет-трикті аргентиналық Стабиле соққан болатын, бірақ 2006 жылы ФИФА Патенаудтың хет-трик соққандығы туралы талабының дұрыс екенін жариялады, себебі бұрын командаласы Том Флориге есептелген гол Патенаудқа қайта есептелді. АҚШ іріктеу кезеңін сәтті аяқтағаннан кейін, топтағы соңғы матч маңызсыз болды. Парагвай Бельгияны 1:0 есебімен жеңді. Бірінші таймның ортасында Монтидің голы Аргентинаға 1:0 есебімен үстемдік берді. Екінші таймда АҚШ құрамасының күші Аргентина шабуылдарының қарқынына төтеп бере алмады, матч Аргентинаның 6:1 жеңісімен аяқталды. Үшінші орын үшін матчтың бастапқыда жоспарланғаны туралы әртүрлі пікірлер бар. 2009 жылы жарық көрген Хайдер Джавадтың кітабында Югославияның жартылай финалдағы төрешілікке наразы болғандықтан үшінші орын үшін матчтан бас тартқаны айтылады. Чемпионаттың соңында АҚШ (Том Флори) және Югославия (Милутин Ивкович) командаларының капитандары қола медальдарды алды. Бірақ ФИФА техникалық комитетінің 1986 жылғы әлем чемпионаты туралы баяндамасында барлық бұрынғы әлем чемпионаттарының барлық командаларының ретроспективті рейтингтері келтірілді; бұл баяндамада АҚШ үшінші, ал Югославия төртінші орынға қойылды, себебі екі команданың көрсеткіштері бірдей болғанда гол айырмасы жақсы болды, бұл практика ФИФА тарапынан жалғастырылды. 2010 жылы 1930 жылғы әлем чемпионатындағы Югославия делегациясының басшысы және сол кездегі Югославия футбол федерациясының вице-президенті болған Коста Хаджидің ұлы Югославия командасы бір қола медальмен марапатталғанын, оны Хаджи және оның отбасы келесі 80 жыл бойы сақтап келгенін мәлімдеді. Бұл дереккөзге сәйкес, Югославия жартылай финалда болашақ чемпион Уругвайға жеңілгендіктен үшінші орын алды. Алайда ресми мәліметтерде АҚШ командасы үшінші орын алғаны көрсетілген.

Финал

Уругвай мен Аргентинаның жартылай финалдағы сенімді жеңісі, финалдың 1928 жылғы Олимпиада финалындағы екі елдің кездесуінің қайталануын білдірді, онда Уругвай қайта матчта 2:1 есебімен жеңіске жеткен болатын. Финал 30 шілдеде "Сентенарио" стадионында өтті. Аргентина жанкүйерлері Ла-Плата бассейнінде үлкен қызығушылық тудырды, өзеннен өтіп, "Victoria o muerte" ("жеңіс немесе өлім") соғыр ұранымен келді, бұл турнирдің жұртшылықтың назарын аударғанын көрсетті. Аргентиналық жанкүйерлерді Буэнос-Айрестен Монтевидеоға тасымалдауға арналған он кеме жеткіліксіз болды. Стадионда жанкүйерлердің қару-жарағы тексерілді. Есіктер матч басталар алдында алты сағатқа жеті сағатта ашылды, ал түске дейін стадион толып кетті. Матчқа дайындық кезінде командалар матч допын кім ұсынуы керек екеніне келісе алмағандықтан, келіспеушілік туды, нәтижесінде ФИФА араласып, Аргентина командасы бірінші таймда допты, ал уругвайлықтар екінші таймда өз доптарын ұсынуы керек деп шешім қабылдады. Монти матч алдындағы күні өлім туралы угроза алғанына қарамастан, Аргентина құрамасынан ойнады. Төреші бельгиялық Джон Лангенус болды, ол ойынға бірнеше сағат қалғанда ғана қауіпсіздігіне кепілдік берілгеннен кейін төрешілік етуге келісті. Оның талаптарының бірі – финал сойылғаннан кейін бір сағат ішінде пордада кеме дайын болуы керек еді, егер оған жедел эвакуация қажет болса. Голдың авторы – Пабло Дорадо, оң жақтан төмен соққан доппен есепті ашты. Аргентина, жоғары деңгейдегі пас беру қабілетін көрсетіп, күшті жауап берді. Сегіз минуттан кейін есеп теңесті: Карлос Пьюселл Феррейрадан доп алып, қорғаушыны жеңіп, гол соқты. Келесі күні Уругвайда ұлттық мереке жарияланды. Франсиско Варалло (Аргентина үшін шабуылшы ретінде ойнаған) 30 тамыз 2010 жылы финалдағы соңғы ойыншы болды. Франция, Югославия және АҚШ турнирден кейін Оңтүстік Америкада жолдастық матчтар өткізді. Бразилия 1 тамызда Франциямен, 10 тамызда Югославиямен және 17 тамызда АҚШ-пен, ал Аргентина 3 тамызда Югославиямен кездесті. Уругвайдың төрт матчтағы жалпы гол айырмасы +12 болды, орташа есеппен матч басына +3 гол, бұл кез келген әлем чемпионатының жеңімпазы үшін матч басына ең жоғары гол айырмасы және 1954 жылы Венгриядан кейін әлем чемпионатының финалына қатысқан командалардың екінші ең жоғары көрсеткіші.