Кіріспе

Американдық ғалым, әдеби сыншы және фольклоршы (1860–1941)

Джордж Лайман Киттредж (28 ақпан 1860 – 23 шілде 1941) Гарвард университетінде ағылшын әдебиеті профессоры болған. Оның Уильям Шекспирдің туындыларының ғылыми басылымы 20-шы ғасырдың басында зор әсер етті. Ол американдық фольклор зерттеулеріне де қатысып, Гарвард университеті баспасын құру мен басқаруда маңызды рөл атқарды. Оның ең белгілі кітаптарының бірі Англия мен Жаңа Англиядағы колдовство туралы болды.

Ерте өмір және білім

Киттредж 1860 жылдың 28 ақпанында Бостонда дүниеге келген. Оның әкесі, Эдвард "Кит" Лайман Киттредж, 1849 жылғы Калифорниядағы алтын асыруға қатысып, кеме апатына ұшыраған және Бостонға оралғанға дейін шөл арқылы 700 миль қашықтықты жаяу өтіп, жесір әйел, миссис Дебора Льюис Бенсонға үйленіп, отбасын құрған. Олардың ерте пісіп, кітап оқуға құштар ұлы Джордж Роксбери латын мектебінде оқыды, онда шамамен жүз оқушы бар еді. Джордж үнемі сыныпта үздік көрсеткіштерге ие болып, Гарвард университетіне оқуға стипендия жеңіп алды, оған 1878 жылы қабылданды. Бірінші курс студенті Джордж Бостондағы үйінде тұрып, ақша үнемдеу үшін Гарвардқа күн сайын жаяу баратын. Киттредж жоғары наградаларға ие болды, бірнеше клубтарға қосылды, жеңіл өлеңдер жазды және өзінің эсселері мен аудармалары үшін Боудойн сыйлығын жеңіп алды, соның ішінде ағылшын тілінен ежелгі грек тіліне жасаған аудармасы да бар. Ол сонымен қатар колледждің әдеби журналы «Гарвард Адвокат» редакторының құрамына кірді. 1881 жылы Киттредж Софоклдің «Эдип патша» пьесасының түпнұсқа грек тіліндегі студенттік қойылымында промптер және дикцияны жаттықтырушы болып жұмыс істеді. Бұл қойылымға Ральф Уолдо Эмерсон, Джулия Уорд Хоу, Уильям Дин Хауэллс, Чарльз Элиот Нортон, Генри Уодсворт Лонгфеллоу және Джонс Хопкинс университетінің классигі Б. Л. Гилдерслив қатысты. 1882 жылы Киттредж Айви Ораторы болып сайланды және түлектер класына юмористикалық сөз сөйлеу міндеті жүктелді. Киттреджпен бірге сол жылы бітіргендердің арасында Филадельфиялық Оуэн Вистер болды, ол алғашқы вестерн романы «Вирджиниялық» романының авторы атанды.

Мансап

Ақшаның жетіспеуі Киттреджге жоғары білімді дереу жалғастыруға мүмкіндік бермеді. 1883 жылдан 1887 жылға дейін ол Филипс Эксетер академиясында латын тілінен сабақ берді. Шамамен алты фут бойы бар, салмағы 140 фунт болатын, жұқа денелі Киттредж өз талаптарының қаталдығымен, юморымен және латын тілінде еркін сөйлейтіндей көрінуімен дайындық мектебінің оқушыларына әсер етті.

Гарвард университеті

Киттредж 1888 жылдың күзінде Гарвард университетінде оқытушы болып жұмысқа орналасты. Көп ұзамай ол жоғары қызметке көтеріліп, 1896 жылы профессор Фрэнсис Джеймс Чайлдтың орнына, латын және грек тілдерінен өзге заманауи тілдер бөлімінің профессоры болды. Ол және Чайлд Гарвардта Уильям Шекспирдің ағылшын тілі 2-курсын бірлесіп оқытқан, ал Чайлдтың қайтыс болуынан кейін 1896 жылы Киттредж оны толығымен өз міндетіне алды. Чайлд балладалар туралы зерттеуін аяқтамай қайтыс болғандықтан, оның баспагерлері Киттреджтен жобаны басылымға дайындауды және бес томдық еңбектің кіріспесін жазуды сұрады. Кейін Киттредж балладалар мен фольклор туралы зерттеулерді кеңейтіп, американдық фольклорды қамтуға көмектесті, 1904 жылы Америкалық фольклор қоғамының президенті болды. Киттредж сондай-ақ Чайлдтың ағылшын және шотланд халық балладалары бойынша аспирантура курсын да қабылдады. Киттредж университетте кеңінен танымал болған «Ағылшын тілі 2» курсы – Шекспирге арналған лекциялық курс болатын, онда шамамен 275 Гарвард студенті білім алды. Киттредж оқытқан немесе бірлесіп оқытқан басқа курстар мен пәндер: «Ағылшын тілі 28» – Шосер, эпос және балладаны қамтитын шолу курсы; тарихи ағылшын грамматикасы және «Беовульф» курсының алғы шарты болып табылатын англосаксон тілі. Немец тілі факультетінде Киттредж исланд тілін, көне скандинав тілін және көп жыл бойы неміс мифологиясы курсын оқытты. Оның аспирантура курстарына герман және кельт діндері кірді, оны ол кельттанушы Ф.Н. Робинсонмен бірге оқытты, сондай-ақ «Сэр Гауэйн және Жасыл рыцарь», «Сэр Орфео» және Чайлдтың балладалар курсын қамтитын ағылшын метрикалық романдары да кірді. Киттреджтің студенттерінің арасында Оскар Джеймс Кэмпбелл-кіші, Франклин Делано Рузвельт, Джон А. Ломакс (Киттредж оның дәрістерін және ковбой балладаларын жинауын қолдаған), сондай-ақ фольклоршылар Роберт Уинслоу Гордон, Джеймс Мэдисон Карпентер, Уильям С. Берроуз және Стис Томпсон болды. Гарвардтың ең танымал оқытушыларының бірі болған Киттреджтің студенттері оны сүйіспеншілікпен «Китти» деп атады. 1917 жылы Киттредж Гарвардта ағылшын тілінің Гёрни профессоры болып тағайындалды. 1936 жылы оқытушылық қызметтен зейнеткерлікке шығып, 1941 жылы Массачусетс штатының Барнстабл қаласында қайтыс болғанға дейін Шекспирдің басылымын дайындаумен айналысып жүрді.

Рэдклифф колледжі

Әйелдер Гарвард университетіне Киттредждің өмірінен кейін бірнеше онжылдықтар өткен соң ғана қабылданды, бірақ Киттредж Радклифф колледжіне сапар жасап, Гарвардтың «Ағылшын тілі 2» курсына ұқсас әйелдерге арналған Шекспир курсын оқыды.

Шәкіртақы

Киттредждің Шекспирдің басылымы оның өлімінен әлдеқайда кейін де стандартты болып саналды және кейде сілтеме жасалады. Ол сонымен қатар өз заманының Джеффри Чосерді зерттеудегі жетекші ғалымы болды және Чосерді университет ағылшын тілі пәнінің канонына енгізуге үлкен үлес қосты деп есептеледі. Оның 1912 жылғы «Чосердің неке туралы талқылауы» атты мақаласы «Кентерберилік әңгімелердегі» «некелік топ» тұжырымын таныстырғаны үшін дәстүрлі түрде мақталады, бірақ ол осы тіркестің авторы емес. Тарихи зерттеулерінің арқасында Киттредж «Артурдың өлімі» (1485) кітабының авторы Томас Малориді, бұрын белгісіз болған рыцарь және парламент мүшесі ретінде анықтады, ол Уорвик графының қызметінде болған. Бұл жаңалық Эдвард Хикстің Малоридің өмірі мен қызметі туралы зерттеулеріне жол ашты, ал Киттредж 1928 жылы жарық көрген Хикстің Малоридің қыржын өмірі туралы кітабына кіріспе жазды. Киттреджтің «Сэр Гавейн және Жасыл рыцарь» туралы жұмысы да ықпалды болды. Киттредж сонымен қатар халық ертегілерін және әндерді жинады, Жаңа Англияның фольклоры және Жаңа Англияның қызба жұмыс істеу соттары туралы кеңінен жазды. Ол сондай-ақ латын және ағылшын грамматикасы бойынша оқулықтар жазды және оларды бірлесіп жазды. Филипс Эксетерде оқытумен қатар, ол «Атенеум Пресс» баспасында көпшілікке арналған ағылшын тіліндегі шедеврлердің бас редакторы болды. Гарвардта ол Э. С. Шелдонмен бірлесіп 1907 жылы жарық көрген Филология және әдебиет жөніндегі Гарвард зерттеулері мен жазбалардың он бір томын редакциялады және Гарвард университетінің баспасының негізін қалаушысы және басшысы болды. Оның Дж. Б. Грингоумен бірлесіп жазған «Ағылшын тіліндегі сөздер және олардың қолданылу жолдары» (1901) атты танымал кітабы үлкен жетістікке ие болды және мұғалімдер үшін құнды материалдар жинағы болды. Киттредж 1903 жылы еврей баспа қоғамы үшін жасалған Забурлардың ағылшын тіліне аудармасын қайта қарауға да жауапты болды. Оның өмірбаянының авторы айтады: «Чайлд пен Киттредж, классикалық білімі бар және тіл білімінде шебер болғандар, Ph.D. дәрежесін алудың қиындықтарына толыққанды түспеді». Киттреджтің неге Ph.D. дәрежесі жоқ екенін сұрағанда, ол «Бірақ кім мені емтиханға алады?» деп жауап бергені туралы кең таралған әңгіме бар. Алайда, Клифтон Фадиманның сөзіне сүйенсек, «Киттредж бұл сұрақ ешқашан қойылмағанын және қойылған болса, ол мұндай жауап беруді ешқашан ойламаған еді» деп мәлімдеген. 1932 жылдың 17 мамырында Англияда лекция оқып жүргенде Оксфорд университеті оған құрметті D.Litt. дәрежесін берді. Өзінің біліміне және басқалардың білімінің жетіспеушілігіне ешқандай иллазиясы болмаған ол: «Виктория дәуірі деген сөздің мағынасын білетін үш адам бар, ал қалған екеуі қайтыс болды» деп атақты сөздерін айтқан.

Әдебиеттануға әсері

Киттредж мен Чайлд 19 ғасырдағы неміс университеттерінде бастама көтерген филологиялық мектептің өкілдері болды. Филология, әсіресе алғашқы жылдары, «цивилизацияның толық ғылымы» ретінде ұғынылды, бұл идея бастапқыда классикалық антикварлықты зерттеу үшін қалыптастырылып, кейін неміс романтиктері заманауи тілдерге ауыстырылған. 1880 жылдары американдық университеттерде түрлі заманауи тілдер кафедралары ашылғанда, 1883 жылғы Заманауи тілдер қауымдастығының алғашқы отырысында сөз сөйлеушілер «ағылшын әдебиеті – бос уақытында оқуға ыңғайлы нәрсе, ал еңбек ететін адамдар үшін интеллектуалдық зерттеу емес» деген жалпы қабылдауға қарсы тұруға тырысты, ол тек «жетістік» еді, ал «жігіт грек тілін оқыса, ол көп еңбек еткенін білесіз». Филология «нақты фактілерге, дәлдікке және АҚШ-та үлкен беделге ие болған ғылыми әдістің үлгісін алуға деген қалауды қанағаттандырды». Ол Гриммдер мен басқалардың ашқан жаңалығына жол ашты, классикалық және заманауи еуропалық тілдердің ежелгі үнді тілдерімен және олардың эволюциялық дамуымен қадамдық байланыстарын анықтады. Гарвардтың бұрынғы аспиранты Джеймс Х. Ханфорд Киттредж басшылығымен студенттердің сыныпта және қорытынды емтиханда Гриммнің немесе Вернердің заңдары, англосаксон тілінің тевтон тілдері арасындағы ерекшеліктері, англосаксон дәуірінен 16 ғасырға дейінгі ағылшын тілінің фонетикасы, инфлекциясы және синтаксисінің өзгерістері, ағылшын тіліне даниялық, француз және латын тілінің әртүрлі кезеңдердегі әсері туралы ғылыми тұрғыдан сөйлеуі күтілгенін еске алды. Бірақ тілдің дамуының бұл кезеңдері олар құрамына енген бүкіл мәдени тарихпен тығыз байланысты болды. Филолог – өткенге тіл құбылысы арқылы көзқарас танытатын адам. «Бастапқыда Сөз болды». Мақсат – шынайы білімді, кәсіби және ғылыми мәртебесіне күмән тудырмайтын және классиканың ескі және беделді саласындағы әріптестерінің арасында мақтанышпен басын көтере алатын адамды даярлау. Филологиялық режимнің [кейінгі] сыншылары айыптаған дереккөздер мен тарихи зерттеулер түсіндіру құралы ретінде де, мәдени тарихқа дербес үлес ретінде де қарастырылды. Шекспирді зерттеуші студенттер алты пьесаны өте баяу оқып, мәтіндерді жаттап алуы керек еді. Киттредж былай деуші еді: «Бұл курстың мақсаты – Шекспир не айтқанын және оны айтқанда не білдіргісі келгенін анықтау». Оның аспиранттармен қарым-қатынасы мүлдем басқаша болды. Оларға ол өте құрметпен қарады және оларды үйіне апта сайын от жағасында жиналатын жиынға шақыратын. Сол жерде студенттер, оның ынталандыруымен, кейіннен диссертацияның негізін құрайтын қағаздарды оқыды. Гарвардтың заманауи тілдер бөлімінің төрағасы ретінде Киттредж дипломдық дәрежеге қойылатын талаптарды белгілеуге құқылы болды және ол әдебиетті зерттеушілердің бірнеше шет тілін меңгергенін талап етті, өйткені ол өзі де солай істеген. Ол да, Чайлд та заманауи тілдердің грек және латын тілдерін зерттеуді алмастыруын қалаған жоқ, ал Киттредж Гарвард президенті Чарльз У. Элиоттың грек тілін бітіру талабы ретінде жоюға тырысқанына қарсылық білдірді. Киттреджтің әкімшілік билігі, терең білімі, беделі және студенттерге қатысты мінезі наразылық тудырды. Оның әріптесі Ирвинг Баббит (француз тілінің профессоры) және Баббиттің бұрынғы шәкірті Стюарт Шерман есімді белгілі сыншы болды, олар әдеби бағалаудың «Жаңа гуманистік» мектебін құрды. 1913 жылы «The Nation» журналында жарияланған мақаласында Шерман Киттреджды педантизммен және пәнінен өмірді суырып алумен айыптады. Бұл шабуылдардың түбінде идеологиялық келіспеушіліктер жатты. Жаңа гуманистер әдебиеттануды адамгершілікке бағыт-бағдар беру арқылы моральдық жетістіктерге жету жолында қарастырған әлеуметтік және мәдени консерваторлар болды. Баббит студенттер үшін таңдамалы курстарды енгізуге қатты қарсы болды. Демократияға күмәнмен қараған ол университет білімінің мақсаты – «ерік күшімен шектеуге» ұмтылатын, Руссо мен оның ізбасарлары бастаған әлеуметтік прогрестің зиянды идеяларына қайта оралған жоғары тұлғаны қалыптастыру деп есептеді. Киттредж және оның шәкірттері, керісінше, тілдер мен әдебиеттерді зерттеуді тарихи контекстке жатқызды, «ғасырдың рухын» ұстауға тырысты және көбінесе дәстүрлі Батыс канонынан алыстады. Киттредж үшін Чосерді оқу орта ғасырлар әлемін ашты, ол, Киттреджтің айтуынша, біздің дәуірімізбен ортақ белгілері бар және студенттерге біз өмір сүретін әлемді түсінуге көмектеседі. Ол студенттерін оның зерттей қоймаған жаңа салаларға, мысалы, фин және кельт тілдерін зерттеуге бағыттады. Дэвид Бинумның сөзіне сәйкес:

«Әдебиеттік этноцентризм дәуірінде Киттредж Шекспирдің пьесаларына ғана емес, сонымен қатар орыс балладаларына немесе американдық үнділердің фольклорына да бірдей ынтамен және шын ниетпен қызығды». Киттреджтің «шетелдік» дәстүрлерге көрсеткен зиялылық құрметі және «вульгарлық» дәстүрлерге қатысты бейтараптығы кейінгі уақытта оның ықпалының ең маңызды көздері болып көрінеді. Баббит, өзін классик деп жариялаған адам үшін, антропология, фольклор және Киттреджке жақын болған орта ғасырлар зерттеулері сияқты пәндер әдебиеттанудың нағыз мақсатын жояды және уақытты ысыраптап жіберу деп есептеді. Бірақ Киттреджтің студенттері мен әріптестері оны жарықтандырып, қорғады. Оның бұрынғы студенті Элизабет Джексон Киттреджтің шынайы ынтасы туралы былай деп жазады: «Киттредж Шекспирді оқуға барлық адам уақыт пен мәңгілікке оқи алатындай, күштен күшке өсіп, жарысқа қуатпен қатысатын адам ретінде қуанатындай оқыды». 1920 жылдардың басында Жаңа гуманистердің маңызы азайды, ал 1930 жылдардағы Ұлы депрессия кезінде интеллектуалдық ахуал солшылға қарай өзгере бастады және жаңа сын тәсілдері пайда болды, бастапқыда академиядан тыс жазушылардан, кейбіреулері келесі онжылдықтарда Жаңа сынның аспектілері ретінде қосылды. Сонымен қатар, филологиялық мектептің көнелікке тонуына қатысты наразылық болғанымен, Киттреджтің беделі мен ықпалы бұрынғыдан да күшті болды және Гарвардтағы ағылшын әдебиеті магистрі үшін тілдерді білуге қойылатын талаптардың кең тізімі, оның ішінде ескі және орта ғасырлардағы ағылшын тілі, ескі француз және гот тілдері, оның 1936 жылы зейнетке шығуына дейін күшінде болды, содан кейін осы талаптар, қиындық тудыратындықтан, алынып тасталды. 1940 жылдардың соңында, 1950 жылдарда және 1960 жылдардың басында Суық соғыс басталғанда, ағылшын әдебиетін зерттеудегі тарихи және «әдеби бағалау» мектептері арасындағы келіспеушіліктер Жаңа сынның үстемдігімен жұтылды, ол Киттредж сияқты әдеби мәтіннің қатаң зерттеуін жақтады, бірақ идеологиялық дауларды болдырмау үшін тарихи контекст немесе әлеуметтік мәселелер туралы айтуға тыйым салды. Нәтижесінде, филологияның өзі ұятқа ұшырады және тіпті әлеуметтік қатысу қайта құрметке ие болғаннан кейін де, Жаңа сын Структурализмге, гендерлік зерттеулерге, постмодернизмге және Жаңа тарихилыққа жол бергеннен кейін де қалпына келтірілмеді. Осылайша, Киттреджтің беделінің контексі және ағылшын әдебиетін зерттеу тарихындағы оның орны бұлыңғыр болып, ұмытылды, жақында кейбір ғалымдар оны түзеуге тырысып жатыр. Джилл Терри Руди былай деп жазады:

«Жаңа сынның қатаң зерттеу әдістерін орнату және институционалдық бақылауды күшейту үшін Киттредждің педантизмін құлату процесінде…»

Жеке өмір

1886 жылы Киттредж Натаниел Гордон мен Алсина Эвелин Санборнның қызы Франсис Эвелин Гордонға үйленді. Оның әкесі заңгер және қайырымдылық жасаушы, Нью-Гэмпшир Сенатының президенті болған және Нью-Гэмпшир штатының Ексетер қаласындағы Екінші шіркеудің диаконы қызметін атқарды. Жас жұбайлар Еуропаға бал айына сапар шекті, Германияда бір жыл тұрды, ол кезде Германия жоғары білім берудің орталығы және көрнекті филологтар мен фольклор мамандарының мекені еді. Киттредж бұрын неміс тілін оқыған және ресми түрде студенттікке қабылданбаса да, Лейпциг және Тюбинген университеттерінде көне исланд тілі және басқа пәндер бойынша лекциялар тыңдаған. 1887 жылы ол "Бейовульфтегі бір мәселе" тақырыбында "неміс тіліндегі ғылыми журналда" мақала жариялады.

Мұрасы мен құрметтері

Киттредж 1898 жылы Америка өнер және ғылым академиясына сайланды. 1901 жылы Америка тарихшылар қоғамының мүшесі болып сайланды. 1905 жылы ол Америка философиялық қоғамына сайланды.