Кіріспе

Қысқа мерзімді есте сақтаудың уақытша бұзылуы

Уақытша жаһандық амнезия (TGA) – неврологиялық ауру, оның ерекше белгісі – қысқа мерзімді есте сақтаудың уақытша, бірақ толыққанды бұзылуы, сондай-ақ бұрынғы естеліктерге қол жеткізудегі түрлі қиындықтар. TGA күйіндегі адамның басқа танымдық функциялары бұзылмаған болады, бірақ ол сананың соңғы бірнеше сәтін ғана есінде сақтайды, сонымен қатар балалық шағы, отбасы, үйі сияқты өмірден терең бойына сіңген фактілерді еске түсіре алады. TGA және антероградтық амнезия екеуі де қысқа мерзімді есте сақтаудың бұзылуымен байланысты. Дегенмен, TGA эпизоды көбінесе 2-8 сағатқа соқтығып, науқас жаңа естеліктерді қалыптастыру қабілетіне ие болып, қалыпқа келеді.

Белгілері мен симптомдары

ТГА шабуылына ұшыраған адамның жаңа естеліктер құру қабілеті шамалы болады, бірақ көбінесе психикалық жағынан сергек және ақылды болып көрінеді, өзінің және жақын туыстарының кім екенін толық біледі, сонымен қатар қабылдау қабілеттері мен күрделі үйренген мінез-құлықтарының кең спектрін сақтайды. Адам соңғы бірнеше минутта болған оқиғаларды еске түсіре алмайды, ал көбінесе уақыт бойынша алыс жатқан оқиғалар туралы естелік толық немесе толық емес болуы мүмкін. Клиникалық зерттеулер мақсатында анықталған ТГА диагностикалық критерийлері: Бұл ТГА шабуылдарының барлығында дерлік кездеседі және кейде бұл жағдайдың ерекше белгісі саналады. Алайда, эмоционалдық жағдайының жоғарылауы (өтпелі ишемиялық шабуыл немесе ТИА синдромымен салыстырғанда) жиі кездеседі. Көптеген сауалнамалардың нәтижесінде ТГА күйіндегі адамдардың 11%-ы «эмоционалдық жағдайға» және 14%-ы «өлімнен қорқуға» бейім екендігі анықталды. Шабуыл бірнеше сағат ішінде басылады, ескі естеліктер бірінші болып қайта келеді, ал қайталамалы фуга (есте жоғалу) баяу ұзарады, нәтижесінде зардап шеккен адам қысқа мерзімді естелігін ұзақ сақтай алады. ТГА-ның осы ерекшелігі, ретрогралдық амнезияның әсер ету мерзімі қысқаруы (яғни, ең алдымен ескі естеліктер, содан кейін жақындағы естеліктер қайта келеді) жиі байқалады. Дегенмен, 24 сағат ішінде жағдай қалыпқа келгендей болса да, есте сақтау қабілетіне қатысты елеусіз әсерлер ұзаққа созылуы мүмкін. ТГА шабуылынан кейін апталар немесе тіпті жылдар өткен соң байқалатын есте сақтау қабілетінің бұзылулары туралы жаңа мәліметтер пайда болуда.

Себептер

ТГА-ның түпкі себебі әлі де жұмбақ күйінде. Басты гипотезалар эпилепсияның бір түрі, миға қан ағынының бұзылуы немесе миден қан ағынының бұзылуы, сондай-ақ мигреньге ұқсас құбылыстар. Айырмашылықтар соншалықты маңызды, осылайша уақытша амнезияны әртүрлі клиникалық синдром деп қарастыруға болады. Көбінесе айтылатын себептерге қарқынды жаттығулар (қосымша жыныстық қатынас), суық суда жүзу немесе температураның өзгеруіне шыдау, сондай-ақ ауыр эмоционалдық жағдайлар мен стресс жатады. Немесе қандай да бір фобиялық немесе эмоционалдық тұрғыдан қиын жағдайға тап болу.

Қан тамырлары гипотезалары

Церебральды ишемия, кем дегенде ТГА (транзиторлық глобальдық амнезия) ауруымен азаптанушылардың бір бөлігі үшін, жиі дау тудыратын мүмкін себеп болып табылады. 1990 жылдарға дейін ТГА ми қан тамырлары ауруының салдарынан туындаған өтпелі ишемиялық шабуылдың (ТИА) бір түрі деп есептелді, бұл жадыға жауапты құрылымдардың, мысалы гиппокамптың ишемиясына алып келді. Зерттеулер көрсеткендей, Вальсальва маневрін орындау (күш салу кезінде жиі болатын, көмейдің жабылуымен тыныс қысымын арттыру) жамбас венасындағы қан ағынының кері болуымен байланысты болуы мүмкін, демек, TGA бар пациенттерде миға қан айналымын өзгертуі мүмкін.

Болжам

"Таза" ТГА-ның болжамы өте жақсы, себебі анықтама бойынша симптомдар 24 сағат ішінде жоғалады. Бұл ТГА эпизодтары болашақта инсульт қаупін арттыра ма деген мәселе әлі анық емес. Кейбір халық арасында жүргізілген зерттеулер ТГА эпизодынан кейін инсульт қаупінің жоғарыламағанын көрсетсе, ал басқа зерттеулерде аздап жоғарылау байқалған. Тағы бір зерттеуде "клиникалық жағдай жақсарғаннан кейін таңдамалы когнитивтік дисфункциялар" анықталды, бұл префронтальды дисфункцияға нұсқау береді. ТГА көбінесе 56 мен 75 жас аралығындағы адамдарда кездеседі, ал ТГА-ны бастан өткерген адамның орташа жасы шамамен 62-ге жуық.