Кіріспе

Льюис Кэрроллдың "Алисаның ғажайып елдегі оқиғалары" (1865) және "Көзілдірмен" (1871) кітаптары бастапқы нұсқаларында өте танымал болды және жарық көргеннен бері көптеген туындылардың негізіне айналды. Олар тікелей басқа медиа түрлеріне бейімделді, олардың кейіпкерлері мен жағдайлары басқа шығармаларға енгізілді және бұл элементтер ортақ мәдениеттің жақсы таныс бөлігі ретінде көптеген рет еске алынды. Екі кітапқа жасалған қарапайым сілтемелерді тізімдеу мүмкін емес; "Алисаның ғажайып еліндегі" шығармалары тізімі Кароллдың Алиса кейіпкері туралы екі кітабына тікелей және маңызды негізделген туындыларға назар аударады. Каролин Сиглер Кароллдың екі керемет фантазиясы он тоғызыншы ғасырдың соңы мен жиырмасыншы ғасырдың басында ондаған еліктеулерге, жауаптарға және пароди́яларға шабыттандырғанын көрсетті – соншалық, Каролл бір кезде өзі Алисаның еліктеулерін жинауды бастады. 1887 жылы бір сыншы тіпті Каролл Том Худтың "Солтүстік полюске дейін" (1875) еңбегінен "Алисаны" жазғанда плагиат жасады деп болжады – бірақ Худтың жұмысы "Алисадан" он жыл кейін жарық көрді және оның көптеген еліктеулерінің бірі болды. 1907 жылы Ұлыбританияда "Алисаның ғажайып елдегі оқиғаларына" авторлық құқық мерзімі аяқталды, осылайша ертегі жалпыға қолжетімді болды. 1920 жылдан кейін Алисадан шабыттанған туындылардың бірінші толқыны баяулады, бірақ Кароллдың басқа жазушыларға тигізген әсері ешқашан толығымен әлсіреген жоқ.

Алюзиялар мен әсерлер бар әдебиет

"Шицландтағы оқиғалар" Генри Морлидің "Көк базар және басқа да ертегілер" (1877) кітабынан. 1874 жылы Уайт аралының Сандоун қаласында Льюис Кэрроллмен кездесуден кейін жазылған кітаптың түпнұсқасы және Морлидің басқа да шығармалары Кэрроллдің қайтысынан кейін оның бөлмелерінде сақталған. Дэви мен Гоблин; немесе, "Алисаның ғажайыптар еліндегі оқиғаларынан" кейін болған оқиғалар (1884) Чарльз Э. Кэррилдің. "Адмиралдың керуені" (1892) Чарльз Э. Кэррилдің. (Жаңа басылым 2011) Джеймс Джойстің "Финнеганс Уэйк" (1939) романына Алисаның зор ықпалы тиген. Роман арман туралы, және онда мынадай жолдар бар: "Alicious, қос ағымдар, қос әуендер, тартымды шыны арқылы немесе, ах, джамболандта?" және "Ғажайып шалғын бізді мәңгілікке жоғалтты. Алис, ах, ол шыныны сындырып жіберді! Liddell Lokker жапырақтар арасынан, біздің құпиямыз – қайғы." Француз философы Жиль Делез "Алисаның ғажайыптар елінде" және оның ішіндегі парадокстар туралы "Сенс логикасы" (1969) еңбегінде кеңінен жазды. Дуглас Хофстадтердің "Гёдель, Эшер, Бах" (1979) еңбегінде "Алисаның ғажайыптар еліндегі оқиғаларына" көптеген сілтемелер бар. Морданттың қажеттілігі (1986–1987) – Стивен Р. Дональдсонның екі томдық фантастикалық кітаптар сериясы. Онда Тереза есімді әйелдің қазіргі Жерден ортағасырлық әлемге, айналарға негізделген сиқыр бар жерге саяхатқа шығуы туралы айтылады. Айналар бейнелерді көрсетудің орнына, адамдар мен заттарды орындар мен шындықтар арасында "аудармалау" үшін қолданылады. Автор сюжеттің көп бөлігін шахмат емес, шашка ойынының метафорасына негіздейді. Пол Остердің "Шынық қаласы" (1987) кітабында IV тарау: "Көзілдіріктен арғы жағындағы Хэмпти Дэмпти" кітабына сілтеме бар. Анна Фундердің 2003 жылы жазған "Stasiland" кітабы – неміс құпия полициясының режимі мен Берлин қабырғасын зерттейтін ғылыми емес мәтін. Кітаптың ішінде Алисаға көптеген сілтемелер бар. Адам Гопниктың "Терезедегі патша" (2005) романы. Питер Абрахамстың "Эхо Фоллс" сериясындағы алғашқы романы "Күйеу тесігі" (2006) деп аталады, онда басты кейіпкер Ингрид Левин Хилл "Алисаның ғажайыптар еліндегі оқиғалары" сахналық қойылымында ойнайды. White Rabbit Chronicles (2012–2019) – Генна Шоуолтердің сериясы. Зомбилер мен зомбилерді өлтірушілердің қазіргі заманғы әлемінде орын алған сериал төрт кітаптың барлығында, соның ішінде титулдық кейіпкер Алиса Беллдің тақырыбына байланысты. "Ғажайыптар елінің гамбиті" – Джек Чалкердің трилогиясы. Ғылыми-фантастикалық ортада орын алған трилогия Льюис Кэрролл кітаптарының кейіпкерлері мен тақырыптарына қатты әсер етеді. Элис Лидделл – Филип Хосе Фармердің "Riverworld" ғылыми-фантастикалық кітаптар сериясындағы кейіпкер. Лемони Сникеттің (америкалық жазушы Дэниел Хэндлердің псевдонимі) "Бақытсыз оқиғалар сериясының" он бірінші кітабында "Келмұрт пен ағаш ұстасы" атты өлең бар, онда кодталған хабарламада жазылған шумақ бар. Кітапта сондай-ақ Бринь жағажайы деп аталатын жағажай да бар. Владимир Набоков Алисаны өзінің туған орыс тіліне "Аня в Стране Чудес" (Ғажайыптар еліндегі Аня) деп аударды. Оның романдарында Кароллиандық аллюзиялар көп, мысалы, "Ада немесе Ардор" арқылы жүретін пародиялық кітаптар. Алайда Набоков өзінің студенті және түсіндірушісі Альфред Аппелге өзінің педофильді басты кейіпкері Лолитаның Кэрроллға ешқандай сілтеме жасамағанын айтты (романның фотосуреттер тақырыбына және Кэрроллдың өнер түріне қызығушылығына қарамастан). Британ жазушысы Джефф Нуон көптеген Кароллиандық сілтемелерді киберпанк романдарының сериясына енгізді, олар 1993 жылғы "Vurt" романынан бастап, болашақ Манчестерде орын алады. Кітаптарда Нуон ғажайыптар әлемі мен айна әлемінің тұжырымдамаларын кейде кейіпкерлер жоғалып кететін виртуалды шындық киберәлеміне қолданады. Кітаптардың бір мүмкін түсіндірмесі – бәрі Алисаның арманында, "Көзілдіріктен арғы жағындағы" "Қызыл патшаның арманы" сияқты. Нуон сонымен қатар "Автоматты Алисаны" жазды, ол оны Алиса кітаптарының "триквелі" деп атайды, сонымен қатар "Vurt" сериясының жалғасы болып табылады. Кэрроллдің шығармалары Джойс Кэрол Оутстың "Ғажайыптар елі" романында негізгі субтекст болып табылады. Джон Рингоның "Көзілдіріктен арғы жағына" әскери ғылыми-фантастикалық кітаптар сериясы, "Көзілдіріктен арғы жағына", "Ворпальдық пышақ", "Манксом Фой" және "Қолайтын тырнақтар". Сукумар Рейдің бенгал тіліндегі "тақырыбы жоқ әңгімесі" ХаДжаБаРаЛада кішкентай бала фантастикалық комикалық жаратылыстарға толы қиял әлеміне кіреді. Жасөспірімдер романының атауы "Go Ask Alice" (авторы Беатрис Спаркс деп айтылады) Джефферсон Эйрплайнның "Ақ қоян" атты психеделикалық әнінен алынған. Роджер Зелазнидің "The Chronicles of Amber" сериясының бір бөлігі болып табылатын "Sign of Chaos" кітабында есірткіге байланысты галлюцинацияның бөлігі ретінде Ғажайыптар еліне ұқсайтын жасалған Shadow-да орын алатын екі тарау бар. "A Wonderlandiful World" – "Ever After High" романдарының үшінші кітабы, онда Жабервок негізгі қарсыласы болып табылады.

Өнер

1956 жылы Чарльз Блэкман «Алисаның Әдебиеттер еліндегі оқиғалары» аудиокітабын тыңдағаннан кейін, осы сериядағы басқа кейіпкерлермен бірге Алисаның 46 суреттен тұратын сериясын салған. 1959 жылы мүсінші Хосе де Крифт Джон Тенниел салған суреттер үлгісімен жасалған «Алисаның ғажайып еліндегі» мүсінін жасады. Бұл мүсін Нью-Йорк қаласындағы Манхэттендегі Центральдық саябақтағы Консерватория суының солтүстігінде орналасқан. 1969 жылы Сальвадор Дали «Алисаның Әдебиеттер еліндегі оқиғалары» негізінде 12 иллюстрация жасады. Дарсберидегі Барлық Әулиелер шіркеуі оқиғаны бірнеше әйнек суреттерінде бейнелейді.

Компьютерлік және бейнеойындар

Кореялық MMORPG MapleStory-де Root Abyss деп аталатын аймақ Әлисаның Ғажайыптар еліне негізделген. Алисия – Әлисаның кейіпкері, ал төрт басшының үшеуі романның кейіпкерлеріне негізделген: Фон Бон – Ақ Қоянның кейіпкері, Пьер – Шляпашының кейіпкері, ал Қызыл Патшайым – Жүрек Патшайымының кейіпкері. Root Abyss-тегі кейбір екінші дәрежелі NPC-лер де «Әлисаның Ғажайыптар еліндегі оқиғаларынан» алынған басқа кейіпкерлерге негізделген. Etranges Libellules компаниясымен жасалған Әлисаның Ғажайыптар елі. 2010 жылғы Тим Бертонның «Арман» фильміне негізделген. 2000 жылы Nintendo баспасынан шыққан Game Boy Color видео ойыны Alice in Wonderland. Alice: An Interactive Museum (1990) – ықпалды жапондық компьютерлік графика дизайнері Харухико Шононың интерактивті романы. 1991 жылы MITI мультимедиалық жүлдесінің иегері. Әлисаның Ғажайыптар елі 1985 жылы Windham Classics компаниясымен компьютерлік ойынға айналдырылды. Бұл платформалық ойын, онда жұмбақтарды шешу және мәтіндік ойынға ұқсас қарапайым сөздерді талдау қажет. Кейін ойын Philips CD I үшін балшықтан жасалған анимациялық графикамен қайта жасалды. American McGee's Alice – екі «Әлиса» кітабынан кейін оқиғасы дамып кететін қорқынышты компьютерлік ойын. Алиса үйінің өртенуінен Ғажайыптар елі туралы арманынан оянады, ол отбасын алады және оны ауыр дене және психикалық жарақаттармен қалдырады, содан кейін Ратледж психиатриялық ауруханасында ем алады, одан кейін Ғажайыптар еліне саяхатқа шығып, оны қалпына келтіреді, соның арқасында өзінің санасын да жақсартады. Alice: Madness Returns – American McGee's Alice-тің тікелей жалғасы, онда енді есейген Әлиса отбасының өліміне байланысты шешілмеген психологиялық мәселелерді шешуге тырысады. Оның бұзылған санасымен тікелей байланысты, Ғажайыптар елі жойылды және құпия пойыз қираған жерлерді шарлайды. 2006 жылы Sunsoft компаниясы «Nightmare Project» сериясының бір бөлігі ретінде жасаған Alice's Warped Wonderland (歪みの国のアリス, Yugami no kuni no Arisu, Alice in Distortion World) мобильдік ойыны – бұл «Әлисаның Ғажайыптар еліндегі оқиғалары» мен әлеміне негізделген қорқынышты мәтіндік ойын. Онда 16 жастағы жапондық мектеп оқушысы Арико Кацураги, сондай-ақ «Әлиса» деп аталады, ұмытылған, қайғылы өткенін еске түсіре отырып, Ғажайыптар елін зерттейді. 2015 жылы ойынның ремейкі, «Әлисаның бұрылған Ғажайып елі ~ Encore ~» (歪みの国のアリス, Yugami no kuni no Arisu~Encore~, Alice in Distortion World ~ Encore~) деп аталды. 2017 жылдың 27 маусымында Sunsoft компаниясының АҚШ-тағы еншілес компаниясы ойынның ағылшын тіліндегі нұсқасын шығарды. «Әлисаның бұрылған Ғажайып елі ~ REcollection» (歪みの国のアリス~REcollection) атты Nintendo Switch нұсқасы 2022 жылдың 25 тамызында бүкіл әлемде шығарылды. ПК нұсқасы 2022 жылдың 2 қыркүйегінде Steam платформасында шығарылады және ағылшын, жапон және дәстүрлі қытай тілдерінде қол жетімді болады. Kingdom Hearts RPG-де Әлиса сюжеттік кейіпкер ретінде пайда болады. Сонымен қатар, Диснейдің Ғажайыптар елі нұсқасы алғашқы әлемдердің бірі ретінде көрінеді. Nintendo 64 ойынының кіріспесінде, Chameleon Twist, қоян орман арқылы жүгіріп, бір нәрсеге кешіккенін айтады, ағаш діңгегіне секіріп, сиқырлы әлемге барады. Ойыншы кейіпкері қоянның соңынан сиқырлы әлемге кіреді. Кейін «Камелеон Твист 2» деп аталған ойын шығарылды, онда қоян мен сиқырлы әлем тағы да пайда болады. Otome ойыны Heart no Kuni no Alice және оның жалғасы Clover no Kuni no Alice және Joker no Kuni no Alice Әлисаның Ғажайыптар еліндегі оқиғасы мен әлемін, сондай-ақ көптеген кейіпкерлерін басты кейіпкерлер ретінде пайдаланады. Ойын атаулары жапон тіліндегі «Әлисаның Ғажайыптар еліндегі оқиғалары» атауымен байланысты; ふしぎの国のアリス (Fushigi no Kuni no Arisu). RPG Megami Tensei сериясында және оның айналмаларында Әлиса – маңызды басшы және сіз ала алатын шақыру. The Wonderful 101 ойынында «Wonder Wonderland» (нағыз аты Эллисон Трамп) деп аталатын ойналатын кейіпкер бар, ол Әлисаға айқын сілтеме жасайды. PC 98 ойынында «Touhou Project Mystic Square» бас кейіпкерлерінің бірі Әлиса деп аталады. Ол оқиғадан шабыт алды: ол қайта пайда болатын қосымша кезеңнің фондық музыкасы «Әлисаның Ғажайыптар елінде» деп аталады, ал ойын карталары жаулар ретінде пайда болады; ортаңғы бас – Король картасы сарбазы. Кейіннен Әлиса Perfect Cherry Blossom және серияның басқа ойындарында қайта оралады. «Аңшылдар туралы әңгімеде» бірнеше басты кейіпкерлер мен кейбір аймақтар тікелей «Әлисаның Ғажайыптар еліндегі оқиғаларынан» шабыттандырылған және тіпті олардың аттарын алған, ал басқа аймақтар басқа ертегілерден алынған. Wonderland (1990) – Magnetic Scrolls компаниясы жасаған суреттелген мәтіндік оқиға. «Әлисаның Ғажайыптар еліндегі оқиғаларынан» алынған бірнеше үзінділер 2023 жылы Microids компаниясының құпиялылық видео ойынында, Agatha Christie Murder on the Orient Express ойынында маңызды ілмек ретінде қызмет етеді.

Рөлдік ойындар

Dungeonland және The Land Beyond the Magic Mirror – бұл екі кітаптың Advanced Dungeons and Dragons терминдеріне аударылуы. AD&D авторы Гэри Гигакс жазған, олар 1980-ші жылдары екі ойын оқиғасы (немесе модульдер) ретінде жарық көрді. Ойында Кэрроллдың барлық кейіпкерлері қорқынышты және өлімге әкелетін AD&D эквиваленттеріне айналдырылған. Мысалы, Чешир мысығы сабельтісті жолбарысқа (смюлодон) трансформацияланды. Сол сияқты, кез келген нәрсені кесе алатын сиқырлы қылыш – Vorpal Sword, Dungeons and Dragons-та көптеген басылымдар бойына сиқырлы қару ретінде қолданылды. Advanced Dungeons and Dragons сонымен қатар көптеген монстрлардың бірі ретінде Jabberwocky-ден Jabberwock-ті де қамтиды. Рольдік ойын Paranoia-ның оқиғалық модулі "Айна арқылы Алиса" деп аталды, бұл "Қараған айна арқылы" және киберпанк жанрына сілтеме жасайды. Wonderland, әйгілі JAGS Wonderland, Марко Чакон жасаған және Better Mousetrap Games баспасынан шыққан рольдік ойын, ол Алисаның оқиғаларын қорқынышты, емес, қиялға толы деп қарастырады. Джаббервокстар, Кокатрицалар мен Мантикорлар сияқты Warhammer Fantasy әлемінде Хаос тудырған көптеген монстрлардың бірі болды. Басылымдар өте келе олар қолданыстан шығарылды, бірақ соңғы "Jabberslythe" Хаос әскерлерінен Jabberwock-ке және оның Warhammer әлеміндегі бұрынғы рөліне анық сілтеме болып табылады.

Ғылым мен технология

Эйндховен технология университеті Льюис Кэрроллдың "Алисаның ғажайыптар еліне саяхаты" повесіне негізделіп, интерактивті ALICE инсталляциясын құрды. Ол осы повестегі батыс мәдениетінің ерекшеліктерін көрсетеді. Алты сахна таңдалып, интерактивті тәжірибе ретінде іске асырылды. Ричард Грегори өзінің "Айнадағы ойлар" атты кітабында, айнадағы бейнелердің неге оңнан солға немесе солдан оңға қарай бұрылып көрінетінін сұрақ қояды. Ол Кэрроллдың "Айна арқылы" еңбегіндегі бұрылуларды схемалармен түсіндіреді, сондай-ақ ғылыми құбылыстың мәтіннің лексикасында қалай бейнеленгенін ойша талдайды, "қайта оралу", "артында", "кері" сияқты сөздердің маңыздылығына назар аударады.

Туристік жерлер

Blackpool Illuminations компаниясы «Алисаның ғажайыптар еліне саяхаты» кітабынан шабыттанған көптеген жарықтандырылған және анимациялық көрмелер мен композицияларды ұсынды. Blackpool Pleasure Beach саябағында «Алисаның ғажайыптар еліне саяхаты» және «Айна арқылы» кітаптарының кейіпкерлері бар «Алисаның ғажайыптар еліндегі саяхаты» атты ойын-сауық серуені бар. Walt Disney парктері мен курорттарында 1951 жылғы анимациялық фильм негізінде бірнеше аттракцион жұмыс істейді. Олардың ішінде «Алисаның ғажайыптар елінде», «Алисаның қызықты лабиринты» және «Ақымақ шай кеші» бар. Колорадо штатының Гранд округіндегі Winter Park шаңғы курортында «Алисаның ғажайыптар еліндегі» кейіпкерлерінің аттарымен аталатын бірнеше трасса бар, олардың ішінде Наурыз қояны, Джаббервоки, Ақ қоян, Чешир мысығы, Tweedle Dee, Tweedle Dum және Құбыжық тасбақа бар. Бұған қоса, осы аймақтағы кресло-арбалардың бірі – Looking Glass деп аталатын екі орындық кресло-арба. Дегенмен, осы «Алисаның ғажайыптар еліндегі» кейіпкерлердің аттарымен аталатын трассаларға бағытталған басты көтергіш, Olympia Express жоғары жылдамдықты төрт орындық көтергіш, «Алисаның ғажайыптар еліндегі» кейіпкердің атымен аталмаған (бірақ Наурыз қояны, Ақ қоян, Джаббервоки және Чешир мысығына қызмет көрсетеді).

Тағам

Танымал аспаз Хестон Блюментал өзінің тәжірибелі гастрономиялық көзқарасында «Алиса ғажайыптар елінде» әңгімесінен шабыттанды. Телевизиялық бағдарламаларының бірі үшін ол «Іш мен» эліксірін жасады. Хестон Блюментал: Менің жаңа «Алиса ғажайыптар елінде» мәзірім. Telegraph. Хестон Блюменталдың «Іш мен» эліксірі.