Кіріспе

Австралияға тән соқа түрлері

Австралиялық соқа (Ninox boobook) – Австралияның құрлықтық бөлігінде, Жаңа Гвинеяның оңтүстігінде, Тимор аралында және Сунда аралдарында мекендейтін соқа түрі. 1801 жылы Джон Лэтам сипаттаған, ол 1999 жылға дейін Жаңа Зеландияның морепорк соқасымен бір түр деп есептелді. Оның аты екі буынды "бу-бу" деп естілетін дауысынан шыққан. Австралиялық соқаның сегіз кіші түрі бар, ал тағы үш кіші түрі 2019 жылы ерекше дауыстары мен генетикалық ерекшеліктеріне байланысты жеке түрлер ретінде жіктелді. Австралия құрлығындағы ең кішкентай соқа – австралиялық соқа, оның ұзындығы шамалы, түсі көбінесе қара қоңыр, үстінде айқын ақ дақтар бар. Оның көздері сұр жасыл немесе сары жасыл түсті. Ол көбінесе түнде белсенді, бірақ кейде таңертең және кешке де ояу болып, ағаштардың жапырақтарында жасырынып, қоныстанады. Австралиялық соқа жәндіктермен және ұсақ омыртқалы жануарлармен қоректенеді, оларды ағашқа қонғанда шабады. Көбею маусымы қыстың соңынан жаздың басына дейін созылады, ол үшін ағаш қуыстарын ұялау орындары ретінде пайдаланады. Халықаралық табиғатты қорғау одағы (IUCN) Австралиялық соқаның кең таралған ареалы мен тұрақты популяциясының есебінен оны қорғауға алаңдаушылық тудырмайтын түр деп бағалаған.

Таксономия

Ағылшын орнитологы Джон Латэм 1801 жылы бубук құсқұйрығын Strix boobook деп сипаттады, оның туралы ағылшын тілінде жазды, ғылыми атауын беруден бұрын, оның түрінің эпитеті жергілікті дхаруг тілінен алынған. Бұл синоним ретінде қарастырылады. 1865 жылы Австралия құстары туралы хабарламасында Гулд үш түрді анықтады, олардың барлығын Spiloglaux туысына жатқызды: Оңтүстік Австралиядан S. marmoratus, Австралия материгі мен Тасманияда кең таралған S. boobook және Оңтүстік-шығыс Австралия мен Тасманиядан S. maculatus. Сонымен қатар, Үндістанда ағылшын натуралисі Брайан Хоутон Ходжсон 1837 жылы Ninox туысын құрды, ал оның отандасы Эдвард Блайт 1849 жылы австралиялық бубукты жаңа туысқа жатқызды. Халықаралық орнитологиялық комитет 2019 жылы кейбір индонезиялық түрлерді бөліп алғанда "оңтүстік бубук" атауын "австралиялық бубук" деп өзгертіп, ресми атау деп белгіледі. Бұл құстың екі әуенді шақыруынан алынған, сондай-ақ "мопоке" деп те транскрипцияланған. Даргуг тілінің транскрипциясында және ағылшын саяхатшысы Джордж Кейли колонияның алғашқы күндерінде жергілікті атауды "бак-бак" деп жазды, ал алғашқы қоныс аударушылар оны кукушка деп атаған, себебі оның дауысы кәдімгі кукушканы еске түсіреді. Ол былай деді: "Жаңа Оңтүстік Уэльстегі қоныс аударушылар осы елдегі барлық нәрсе Англиядағыдан керісінше деген оймен жаңылысады; және олар бұл құсты түнде ән салатын кукушка деп атайды, бұл олардың мысалының бірі". Гулд жергілікті аборигендердің атауларын жазды: Гуор гуор да (Батыс Австралия), Мель ин де йе (Порт-Эссингтон) және Куор-куо (Оңтүстік Австралия). Батыс Пилбарадағы Нгарлума халқы оны гурргумарлу деп білген. Австралияның оңтүстік-шығысындағы Гамилярай тілінің Ювалиаай диалектісінде Австралиялық бубук гургуррр деп аталады. Голландиялық натуралист Герлоф Мис және неміс эволюциялық биологы Эрнст Майр бубук құсқұйрығының таксономиясын өте қиын деп санады, соңғысы 1943 жылы ол "мен кездескен ең қиын мәселелердің бірі" деп атады. 1964 жылы Австралиялық соулар туралы шолу жасаған Мис Австралия мен Жаңа Зеландияның бубуктарын, сондай-ақ Индонезия мен Папуа-Жаңа Гвинеядан бірнеше таксондарды 16 түршесі бар бір түр ретінде қарастырды. 2008 жылы морфологиялық және генетикалық (цитохром b) сипаттамаларын зерттеген неміс биологы Майкл Винк және әріптестері Австралиялық бубук пен морепорк және Тасманиялық бубуктан (оларды Ninox leucopsis статусына көтеруді ұсынды) ерекшеленетінін, ал оның саңырауқұлақ құсқұйрығына (N. connivens) жақын туыс екенін анықтады. 2017 жылы Сингапурдегі биолог Чйи Ин Гви және әріптестері көп локустық ДНҚ және бубук шақыруларын талдаған зерттеуі N. n. novaeseelandiae және N. (n.) leucopsis-тің бауырлас екенін және олардың N. connivens-ке жақын екенін растады. Генетикалық және шақыру талдаулары Рождестволық бубук (N. natalis) Австралиялық бубук популяцияларына өте жақын екенін көрсетті, бұл Гви мен әріптестерін оны осы түрге қайта жіктеуді ұсынды. N. b. boobook, номиналды түршесі, Австралия материгінде, Оңтүстік Квинслендтен, Жаңа Оңтүстік Уэльс және Виктория арқылы Оңтүстік Австралияға дейін кездеседі. Оның дауысы Австралиялық түршесінің дауысына ұқсас. N. b. halmaturina Кенгуру аралында кездеседі. Оны 1912 жылы австралиялық әуесқой орнитолог Грегори Мэтьюс басқа түршелерге қарағанда қараңғырақ және қызғылт қауырсынына байланысты сипаттады. Кейде атаулы түршеге жатады. Оның ДНҚ-сы мен дауысын талдау Австралия материгінің басқа түршелерінен көп ерекшеленбейді. Кобург түбегіндегі Раффлз шығанағынан алынған үлгіден алынған. Оңтүстік-батыс Австралиядан солтүстікке қарай Тантабиддиге дейін Солтүстік-Батыс мысығы мен Гленфлорри Ашбуртон өзеніндегі құстар салыстырмалы түрде қараңғы, біркелкі қоңыр түсті. Миз оларды жеке түрше руфигастер деп жіктеді. Ол ocellata түршесіне ұқсайды, бірақ кішірек. N. b. remigialis түршесі 2022 жылы Халықаралық орнитологиялық конгресс саңырауқұлақ құсқұйрығына (Ninox connivens) ауыстырылды.

Сипаттама

Австралия құрлығындағы ең кішкентай соқа - австралиялық бубук, оның ұзындығы шамамен ... болады. Аталы түршесі ең ірісі. Оның қысқа, дөңгелек қанаттары мен қысқа құйрығы бар, ұшқанда тығыз келбетті. Австралиялық бубуктар Австралия материгінде Бергманның ережесіне бағынады, яғни олардың аумағының салқын және оңтүстік бөліктерінен келгендері ірілеу болады. Сөйтіп, Канберра аймағынан келген құстардың салмағы шамамен ... килограммды құрайды, ал Кейп-Йорк түбегі мен Брумнан келгендері шамамен ... килограмм салмаққа ие.

Өсіру

Австралия бойынша көбейту шілдеден ақпанға дейін жүзеге асырады, бірақ қазан айында ең жоғары шарына жетеді, ал солтүстік аймақтарда көбінесе ертерек басталады. Жұмыртқалар Квинслендте тамыздан қазанға дейін, Жаңа Оңтүстік Уэльсте қыркүйектен қарашаға дейін, Батыс Австралияның оңтүстігінде қыркүйектен қарашаға дейін, Батыс Австралияның орталық және солтүстігінде шілдеден қыркүйекке дейін, Викторияда қазан мен қарашада, ал Оңтүстік Австралияда қыркүйектен желтоқсанға дейін салынады. Австралиялық бубук ағаштардағы 1-ден 20 метрге (3-70 фут) дейінгі биіктіктегі қуыстарда ұялайды. Викторияда жүргізілген зерттеуде Бейлонның көкбағы (Porzana pusilla), жалпы сақиналы possum (Pseudocheirus peregrinus) және жабайы қоян (Oryctolagus cuniculus) сияқты ірі жануарлар жегені анықталды. Аң аулау үшін қоршау, бұтақ немесе телеграф бағанын тұрақ немесе бақылау орны ретінде пайдаланады. Перттың солтүстігіндегі Суан жағалау жазығында популяцияның төмендеуі байқалды. Ол жерде Австралиялық бубуктар адамдардың екінші буын антикоагулянтты тышқан уымен өлтірген кеміргіштерді жеп өліп жатыр. Варфарин немесе кумататралил сияқты бұрынғы улар соуларға ықпал етпейтіні анықталды.