Кіріспе

Сотық құс (Ninox novaeseelandiae), сондай-ақ көптеген басқа ономатопоэялық атаулармен (мысалы, бубук, мопок немесе руру) белгілі. Сотықтың үш түрі мойындалады, олардың бірі жойылған, ал екіншісі тек будандасқан популяция ретінде ғана сақталған. Алғаш рет 1788 жылы Иоганн Фридрих Гмелин сипаттаған сотық, шамамен екі жүз жылға дейін 1999 жылға дейін Австралия, Шығыс Тимор және Жаңа Гвинеяда кездесетін австралиялық сотық (N. boobook) сияқты түр деп есептелді. Сол сияқты, ол 2022 жылға дейін Тасмания сотығы (N. leucopsis) деп саналды. Сотықтың түсі қоңыр, ашық дақтары бар және көздері алтын сары. Көптеген сотықтар сияқты, бұл түр көбінесе түнгі өмірге бейімделген, бірақ кейде кешкі немесе таңертең белсенді болады, ағаштардың бұтақтарындағы тыныш жерлерде демалады. Сотықтар үлкен жәндіктермен және ұсақ омыртқалы жануарлармен қоректенеді, оларды ағашқа қонғанда шабуылдайды. Барлық сотықтар сияқты, сотықтың да түнгі көру қабілеті және есту сезімі өте дамыған, ол бірнеше метр биіктіктен және қашықтықтан кішкентай келімшектерді немесе кеміргіштерді анықтай алады. Содан кейін ол құрбанға жақындап, қанаттарын қағайсыз, тыныш ұшып келеді, құрбан оның шабуылынан көбінесе хабарсыз болады. Халықаралық табиғатты қорғау одағы (IUCN) сотықтың популяциясын және оның азаю қаупін бағалап, түрді ең аз қорғауға алынуға тиіс түр ретінде (қазіргі уақытта қауіп төндірмейтін) санайды, себебі оның кең таралған ареалы және тұрақты популяциясы бар. Гмелин өзінің сипаттамасын 1781 жылы ағылшын орнитологы Джон Лэтамның көп томдық "Құстардың жалпы шолуы" еңбегінде сипатталған "Шарлотта бұғазынан" алынған "Жаңа Зеландия сотығына" негіздеген. Лэтам ақпаратын Джеймс Кукпен Тынық мұхитына жасаған екінші сапарында бірге болған Иоганн Рейнхольд Форстерден алған. Сотық қазірде 1837 жылы ағылшын натуралисі Брайан Хоутон Ходжсон ашқан Ninox туысына жататын 37 сотықтың бірі. "Сотық" атауы Халықаралық орнитологиялық комитетпен ресми түрде бекітілді, ол 1943 жылы бұл мәселенің "өмірімдегі ең қиын мәселелердің бірі" екенін айтты. Австралиялық натуралист Дэвид Флей 1968 жылы жариялаған "Бұта мен жазықтың түнгі күзетшілері" кітабында Тасмания сотықтары Жаңа Зеландия сотықтарына қарағанда Австралия материгіндегі сотықтарға көбірек ұқсайтынын байқады, бірақ ол Мизді ұстанды және оларды бір түр ретінде қарастырды. Жанет Норман және әріптестері үш түрдің (соның ішінде күшті және қызыл сотықтардың) цитохром b ДНК-сын зерттеп, Норфолк сотығының соңғы тірі әйелдерін шағылыстыру үшін ең жақын туысты анықтады. Олар Норфолк сотығының Тасмания сотығына ұқсас болғанымен, генетикалық жағынан Жаңа Зеландия сотығына жақын екенін анықтады. Шындығында, екеуінің генетикалық жақындығы соншалық, олар Норфолк сотығын жеке таксон ретінде тану керек пе, жоқ па деген мәселені қарастырды, бірақ олардың сыртқы түрінен оңай ажыратылатынын мойындады, сондықтан оларды үш кіші түр ретінде сақтап қалды; Тасмания сотығы басқа екеуінен тек 2,7% ғана ерекшеленеді, ал күшті және қызыл сотықтар бір-бірінен 4,4% ғана ерекшеленеді. Осыдан кейін Австралия сотығы Тасмания сотығынан және сотықтан "Әлем құстарының нұсқаулығының" 5-томында бөлінді; алайда, Лес Кристидис және Уолтер Боулз сияқты бірнеше авторлар Норман зерттеуінен алынған деректер дұрыс түсіндірілмегенін, себебі ол Австралия материгіндегі сотықтардан үлгі алмағанын айтты. Олар үш таксонды (оңтүстік, Тасмания сотықтары және сотықтар) бір түр ретінде қарастырды. Морфологиялық және генетикалық (цитохром b) сипаттамаларды зерттеу нәтижесінде Майкл Винк және әріптестері Австралия сотығының сотықтан, ал Тасмания сотығының Нинокс леукопсис түріне дейін көтерілгенін анықтады. 2022 жылы Халықаралық орнитологиялық конгресс Тасмания сотығы мен сотықты жеке түрлер ретінде қайта жіктеді.

Сипаттама

Morepork әдетте ұзын, аналықтары аталықтарынан сәл ірілеу. Аналықтарының салмағы аталықтарына қарағанда сәл ауыр. Morepork-тың басы мен жоғарғы жағы көбінесе қоңыр түсті, басы мен мойнында ақшыл қоңыр дақтар, ал жоғарғы жағының қалған бөлігінде ақ іздер болады. Ақшыл сары түсті суперцилийі (көз қабағы), қоңыр құлақ жамылғылары және сары түсті жаны бар. Көздері сарыдан алтын сарыға дейін болады. Жыны мен тамағының қауырсындары қоңыр түсті сабақтарымен сары түсті. Астыңғы жағының қауырсындары көбінесе қоңыр түсті, сары және ақ дақтар мен жолақтары бар, ал құрсақтағы ірі іздер оны жалпы ағартудай көрінеді. Жоғарғы құйрығы қоңыр түсті, ашық қоңыр жолақтары бар. Мұнығы мен шоқысы қара жиекті ақшыл көк-сұр түсті. Аяқтары қызғылт сары немесе сары, тырнақтары қара. Жас morepork-тар 3-4 жасқа дейін толыққанды ересек қауырсынына ие болмайды. Жастардың қауырсындарының ұштары ақ және жұмсақ, бұл ұядағы қозылдақтардың қалдықтары. Бұл уақыт өте келе тозып, ең ұзақ басында сақталады. Басы, мойны және астыңғы жағының қауырсындары жалпы алғанда жұмсақ. Олардың қауырсындары ересектерге қарағанда қараңғырақ және күлгін қоңыр түсті.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Жаңа Зеландияның Солтүстік аралында Рангауну портынан оңтүстік Таранакиге дейін, Тауранганың батысында, Таупо көлі, Ухангуй, солтүстік-шығыста Мурупара мен Хангароа өзені аралығында, оңтүстікте Манавату, Веллингтон және Уайрарапа аймақтарында кең таралған. Бұл аймақтардың за пределами сирек кездеседі. Оңтүстік аралда Оңтүстік Альп тауларының батысында, Марлборо аймағында және Саутлендте көбірек таралған. Стьюарт аралында және жағажай аралдарда да көптеп кездеседі. Жаңа Зеландияда негізінен подокарп, нотофагус, метросидер және басқа да қатты ағаштар басым болған орманды мекендейді, тік биіктігі альпілік ағаштар шегіне дейін. Норфолк аралында Норфолк аралы қарағайларының (Araucaria heterophylla) орманды жерлерінде тіршілік етеді.

Мінез-құлық

Олар көбінесе жеке, жұптап немесе ересек жұптан және үшқа дейін баласы бар шағын отбасылық топтарда кездеседі. Соқырқұс (swamp harrier) жас сұңқарларды аулауы мүмкін. Күндіз сұңқарлар қыстығады. Көбінесе түнгі жануарлар болғанымен, кейде таң мен кешке белсенді болады. Аң аулаудың басты уақыты – кеш және таң, ал түн бойы қысқа мерзімдерде белсенділік байқалады. Қараңғы түндері олар көбінесе түннің ортасында қоныстап отырады, әсіресе ауа райы нашар болса, күндіз аң аулауы мүмкін.

Өсіру

Қуыс бар жетекті ағаштардың кез келген жерінде морепорктар ұялайды.

Тамақтандыру

Олардың негізгі аң аулау тәсілі - биікке көтеріліп, шабуыл жасау болғанымен, олар епті құстар, жылдам, қырауылдай қанат соғады және жемді қуғанда немесе жәндіктерді аулаганда жылдам маневр жасай алады. Олар түрлі жануарларды аулайды – негізінен ірі жәндіктерді, оның ішінде қоңыздар мен хуху қоңыздарын, көбелектер мен гусеницаларды, өрмекшілерді, шоқжәндіктерді, ал Жаңа Зеландияда – wētā-ны. Сонымен қатар, олар қолайлы өлшемдегі кез келген жемді жейді, әсіресе кішкентай құстарды, егеуқұйрықтарды және тышқандарды. Олар қарағайлы және табиғи ормандарда да қоректі таба алады.

Қорғау мәртебесі

Кеңінен таралған және көбінесе кездесетін түр Morepork, Халықаралық табиғатты қорғау одағы оны ең аз қызығушылық тудыратын түрлер тізіміне енгізген. Бұл оның кең ареалы мен тұрақты санымен байланысты, сондай-ақ маңызды төмендеулерге ешқандай дәлелдер жоқ екендігінен де туындайды.