Кіріспе
Сотық құс (Ninox novaeseelandiae), сондай-ақ көптеген басқа ономатопоэялық атаулармен (мысалы, бубук, мопок немесе руру) белгілі. Сотықтың үш түрі мойындалады, олардың бірі жойылған, ал екіншісі тек будандасқан популяция ретінде ғана сақталған. Алғаш рет 1788 жылы Иоганн Фридрих Гмелин сипаттаған сотық, шамамен екі жүз жылға дейін 1999 жылға дейін Австралия, Шығыс Тимор және Жаңа Гвинеяда кездесетін австралиялық сотық (N. boobook) сияқты түр деп есептелді. Сол сияқты, ол 2022 жылға дейін Тасмания сотығы (N. leucopsis) деп саналды. Сотықтың түсі қоңыр, ашық дақтары бар және көздері алтын сары. Көптеген сотықтар сияқты, бұл түр көбінесе түнгі өмірге бейімделген, бірақ кейде кешкі немесе таңертең белсенді болады, ағаштардың бұтақтарындағы тыныш жерлерде демалады. Сотықтар үлкен жәндіктермен және ұсақ омыртқалы жануарлармен қоректенеді, оларды ағашқа қонғанда шабуылдайды. Барлық сотықтар сияқты, сотықтың да түнгі көру қабілеті және есту сезімі өте дамыған, ол бірнеше метр биіктіктен және қашықтықтан кішкентай келімшектерді немесе кеміргіштерді анықтай алады. Содан кейін ол құрбанға жақындап, қанаттарын қағайсыз, тыныш ұшып келеді, құрбан оның шабуылынан көбінесе хабарсыз болады. Халықаралық табиғатты қорғау одағы (IUCN) сотықтың популяциясын және оның азаю қаупін бағалап, түрді ең аз қорғауға алынуға тиіс түр ретінде (қазіргі уақытта қауіп төндірмейтін) санайды, себебі оның кең таралған ареалы және тұрақты популяциясы бар. Гмелин өзінің сипаттамасын 1781 жылы ағылшын орнитологы Джон Лэтамның көп томдық "Құстардың жалпы шолуы" еңбегінде сипатталған "Шарлотта бұғазынан" алынған "Жаңа Зеландия сотығына" негіздеген. Лэтам ақпаратын Джеймс Кукпен Тынық мұхитына жасаған екінші сапарында бірге болған Иоганн Рейнхольд Форстерден алған. Сотық қазірде 1837 жылы ағылшын натуралисі Брайан Хоутон Ходжсон ашқан Ninox туысына жататын 37 сотықтың бірі. "Сотық" атауы Халықаралық орнитологиялық комитетпен ресми түрде бекітілді, ол 1943 жылы бұл мәселенің "өмірімдегі ең қиын мәселелердің бірі" екенін айтты. Австралиялық натуралист Дэвид Флей 1968 жылы жариялаған "Бұта мен жазықтың түнгі күзетшілері" кітабында Тасмания сотықтары Жаңа Зеландия сотықтарына қарағанда Австралия материгіндегі сотықтарға көбірек ұқсайтынын байқады, бірақ ол Мизді ұстанды және оларды бір түр ретінде қарастырды. Жанет Норман және әріптестері үш түрдің (соның ішінде күшті және қызыл сотықтардың) цитохром b ДНК-сын зерттеп, Норфолк сотығының соңғы тірі әйелдерін шағылыстыру үшін ең жақын туысты анықтады. Олар Норфолк сотығының Тасмания сотығына ұқсас болғанымен, генетикалық жағынан Жаңа Зеландия сотығына жақын екенін анықтады. Шындығында, екеуінің генетикалық жақындығы соншалық, олар Норфолк сотығын жеке таксон ретінде тану керек пе, жоқ па деген мәселені қарастырды, бірақ олардың сыртқы түрінен оңай ажыратылатынын мойындады, сондықтан оларды үш кіші түр ретінде сақтап қалды; Тасмания сотығы басқа екеуінен тек 2,7% ғана ерекшеленеді, ал күшті және қызыл сотықтар бір-бірінен 4,4% ғана ерекшеленеді. Осыдан кейін Австралия сотығы Тасмания сотығынан және сотықтан "Әлем құстарының нұсқаулығының" 5-томында бөлінді; алайда, Лес Кристидис және Уолтер Боулз сияқты бірнеше авторлар Норман зерттеуінен алынған деректер дұрыс түсіндірілмегенін, себебі ол Австралия материгіндегі сотықтардан үлгі алмағанын айтты. Олар үш таксонды (оңтүстік, Тасмания сотықтары және сотықтар) бір түр ретінде қарастырды. Морфологиялық және генетикалық (цитохром b) сипаттамаларды зерттеу нәтижесінде Майкл Винк және әріптестері Австралия сотығының сотықтан, ал Тасмания сотығының Нинокс леукопсис түріне дейін көтерілгенін анықтады. 2022 жылы Халықаралық орнитологиялық конгресс Тасмания сотығы мен сотықты жеке түрлер ретінде қайта жіктеді.
The morepork (Ninox novaeseelandiae), also known by numerous other onomatopoeic names (such as boobook, mopoke or ruru), Three subspecies of the morepork are recognised, one of which is extinct and another that exists only as a hybrid population. First described by Johann Friedrich Gmelin in 1788, the morepork was thought to be the same species as the Australian boobook (N. boobook), native to Australia, Timor Leste and New Guinea, something that endured for nearly two hundred years, until 1999. Similarly, it was also considered the same as the Tasmanian boobook (N. leucopsis) until 2022. The morepork has dark brown plumage with prominent pale spots and golden yellow eyes. Like most strigiformes, the species is generally nocturnal, though may be crepuscular at times (or active at dawn and dusk), retiring to roost in secluded spots within the branches of trees. The morepork feeds on larger insects and small vertebrates, hunting by pouncing on them from tree perches. As with all owls, the morepork has supreme night vision and excellent hearing, able to locate a tiny lizard or rodent from many metres above and away. They then stealthily approach their targeted prey with near silent flight, without flapping their wings, the prey often not even aware they are being pursued. The International Union for Conservation of Nature (IUCN) has assessed the morepork's population and its potential for decline, and ranked the species as being of least concern (not currently at risk), owing to its presently large range and apparently stable population. Gmelin based his description on the "New Zeeland owl" from Queen Charlotte Sound that had been described in 1781 by the English ornithologist John Latham in his multi volume A General Synopsis of Birds. Latham obtained his information from Johann Reinhold Forster who had accompanied James Cook on his second voyage to the Pacific Ocean. The morepork is now one of 37 owls placed in the genus Ninox that was introduced in 1837 by English naturalist Brian Houghton Hodgson. "Morepork" has been designated the official name by the International Ornithological Committee. the latter remarking in 1943 that it was "one of the most difficult problems I have ever encountered". In his 1968 book Nightwatchmen of the Bush and Plain, Australian naturalist David Fleay observed that the boobooks from Tasmania more closely resembled those of New Zealand than those from mainland Australia, though he followed Mees in treating them as a single species. Janette Norman and colleagues tested the cytochrome b DNA of three subspecies (as well as the powerful and rufous owls) to ascertain whether the closest relative was used in breeding with the last surviving female of the Norfolk boobook. They discovered that although the Norfolk boobook was similar in plumage to the Tasmanian boobook, it was genetically much closer to the New Zealand subspecies. In fact, the two were so close genetically that they considered whether the Norfolk boobook should be recognised as a separate taxon at all, although they conceded the two were easily distinguishable in appearance, so maintained the three as subspecies; the Tasmanian boobook only diverged by 2.7% from the other two, while the powerful and rufous owls diverged by 4.4% from each other. Leading from this, the Australian boobook was split from the Tasmanian boobook and morepork in volume 5 of the Handbook of the Birds of the World; however, several authors, including Les Christidis and Walter Boles, contested that the data had been misinterpreted from the Norman study, which had not sampled any Australian mainland boobooks at all. They treated the three taxa (southern, Tasmanian boobooks, and moreporks) as a single species. Examining both morphological and genetic (cytochrome b) characters, Michael Wink and colleagues concluded that the Australian boobook was distinct from the morepork, as was the Tasmanian boobook, which is raised to species status as Ninox leucopsis. In 2022, the International Ornithological Congress reclassified the Tasmanian boobook and morepork as distinct species.
Сипаттама
Morepork әдетте ұзын, аналықтары аталықтарынан сәл ірілеу. Аналықтарының салмағы аталықтарына қарағанда сәл ауыр. Morepork-тың басы мен жоғарғы жағы көбінесе қоңыр түсті, басы мен мойнында ақшыл қоңыр дақтар, ал жоғарғы жағының қалған бөлігінде ақ іздер болады. Ақшыл сары түсті суперцилийі (көз қабағы), қоңыр құлақ жамылғылары және сары түсті жаны бар. Көздері сарыдан алтын сарыға дейін болады. Жыны мен тамағының қауырсындары қоңыр түсті сабақтарымен сары түсті. Астыңғы жағының қауырсындары көбінесе қоңыр түсті, сары және ақ дақтар мен жолақтары бар, ал құрсақтағы ірі іздер оны жалпы ағартудай көрінеді. Жоғарғы құйрығы қоңыр түсті, ашық қоңыр жолақтары бар. Мұнығы мен шоқысы қара жиекті ақшыл көк-сұр түсті. Аяқтары қызғылт сары немесе сары, тырнақтары қара. Жас morepork-тар 3-4 жасқа дейін толыққанды ересек қауырсынына ие болмайды. Жастардың қауырсындарының ұштары ақ және жұмсақ, бұл ұядағы қозылдақтардың қалдықтары. Бұл уақыт өте келе тозып, ең ұзақ басында сақталады. Басы, мойны және астыңғы жағының қауырсындары жалпы алғанда жұмсақ. Олардың қауырсындары ересектерге қарағанда қараңғырақ және күлгін қоңыр түсті.
Таралуы және мекендейтін ортасы
Жаңа Зеландияның Солтүстік аралында Рангауну портынан оңтүстік Таранакиге дейін, Тауранганың батысында, Таупо көлі, Ухангуй, солтүстік-шығыста Мурупара мен Хангароа өзені аралығында, оңтүстікте Манавату, Веллингтон және Уайрарапа аймақтарында кең таралған. Бұл аймақтардың за пределами сирек кездеседі. Оңтүстік аралда Оңтүстік Альп тауларының батысында, Марлборо аймағында және Саутлендте көбірек таралған. Стьюарт аралында және жағажай аралдарда да көптеп кездеседі. Жаңа Зеландияда негізінен подокарп, нотофагус, метросидер және басқа да қатты ағаштар басым болған орманды мекендейді, тік биіктігі альпілік ағаштар шегіне дейін. Норфолк аралында Норфолк аралы қарағайларының (Araucaria heterophylla) орманды жерлерінде тіршілік етеді.
Мінез-құлық
Олар көбінесе жеке, жұптап немесе ересек жұптан және үшқа дейін баласы бар шағын отбасылық топтарда кездеседі. Соқырқұс (swamp harrier) жас сұңқарларды аулауы мүмкін. Күндіз сұңқарлар қыстығады. Көбінесе түнгі жануарлар болғанымен, кейде таң мен кешке белсенді болады. Аң аулаудың басты уақыты – кеш және таң, ал түн бойы қысқа мерзімдерде белсенділік байқалады. Қараңғы түндері олар көбінесе түннің ортасында қоныстап отырады, әсіресе ауа райы нашар болса, күндіз аң аулауы мүмкін.
Өсіру
Қуыс бар жетекті ағаштардың кез келген жерінде морепорктар ұялайды.
Тамақтандыру
Олардың негізгі аң аулау тәсілі - биікке көтеріліп, шабуыл жасау болғанымен, олар епті құстар, жылдам, қырауылдай қанат соғады және жемді қуғанда немесе жәндіктерді аулаганда жылдам маневр жасай алады. Олар түрлі жануарларды аулайды – негізінен ірі жәндіктерді, оның ішінде қоңыздар мен хуху қоңыздарын, көбелектер мен гусеницаларды, өрмекшілерді, шоқжәндіктерді, ал Жаңа Зеландияда – wētā-ны. Сонымен қатар, олар қолайлы өлшемдегі кез келген жемді жейді, әсіресе кішкентай құстарды, егеуқұйрықтарды және тышқандарды. Олар қарағайлы және табиғи ормандарда да қоректі таба алады.
Қорғау мәртебесі
Кеңінен таралған және көбінесе кездесетін түр Morepork, Халықаралық табиғатты қорғау одағы оны ең аз қызығушылық тудыратын түрлер тізіміне енгізген. Бұл оның кең ареалы мен тұрақты санымен байланысты, сондай-ақ маңызды төмендеулерге ешқандай дәлелдер жоқ екендігінен де туындайды.