Кіріспе

Гонконгтың 1 шілдедегі жыл сайынғы наразылық митингісі – 1997 жылы Гонконгтың құрылған күнінен бастап «Азаматтық адам құқықтары фронты» ұйымдастырған жыл сайынғы наразылық митингісі. Алайда, 1997 жылғы Гонконгтың қайтарылуынан кейін 2003 жылы ғана бұл шерулер көпшілік назарын аударды, себебі олар «Негізгі заңның» 23-бабының қабылдануына қарсы болды. 500 000 қатысушысы бар 2003 жылғы наразылық Гонконгтың 1997 жылғы қайтарылуынан бергі екінші ірі наразылық болды. Оған дейін, 1989 жылғы 21 мамырдағы демократияны қолдаушылардың шеруі ғана көп адамды – 1,5 миллионға жуық адамды қамтыды, олар 1989 жылғы Тяньаньмэнь алаңындағы наразылықтарға қатысқандарға қолдау білдірді. Наразылықтардың нәтижесінде 23-бапқа қатысты заңның қабылдануы тоқтатылды. Содан бері, жыл сайын 1 шілдеде демократия, жалпыға бірдей сайлау құқығы, азшылықтардың құқықтары, сөз бостандығының қорғалуы және басқа да саяси мәселелерді талап ету мақсатында шерулер ұйымдастырылып келеді. 2019 жылы 16 маусымдағы экстрадицияға қарсы наразылық Гонконгтағы ең көп қатысушысы бар наразылық рекордын жаңартты, оған шамамен 2 миллион адам қатысты. Сол жылы 1 шілдедегі шеруде 550 000 адам қатысып, ол 1 шілдедегі ең ірі шеру болды. Дегенмен, бұл екі көрсеткіштің де Гонконг университетінің қоғамдық пікірді зерттеу орталығының (HKUPOP) жариялаған зерттеулері күмәнді етіп көрсетіп отыр, оған сәйкес 16 маусымдағы шеруге 500 000 – 800 000 адам, ал 1 шілдедегі шеруге 260 000 адам қатысқан. 2020 жылы COVID-19 пандемиясы кезінде жиналуға қойылған шектеулерге және өткен күні күшіне енген Ұлттық қауіпсіздік заңына байланысты полиция шерулерге тыйым салса да, қаланың бірнеше аймағында он мыңдаған адам қатысқан шерулер өтті. Полиция 370-тен астам адамды ұстады, оның ішінде кем дегенде он адам жаңа заңды бұзды деген айып тағылды.

1997-2002 жылдар

1997 жылы 2002 жылға дейін жыл сайын Гонконгтың Қытайдың патриоттық демократиялық қозғалыстарын қолдайтын альянсы шерулер ұйымдастырды. 2002 жылдың соңына қарай, аймақтың Конституциялық құжаты – Негізгі заңның 23-бабында көзделгендей, бүлікшілікке қарсы заң жобасы қызу пікірталас пен қарсылық тудырды. Халық азаматтық құқықтар мен бостандықтарына зиян келтіретінінен қаушады. Азаматтық құқықтар фронты халықтық азаматтық ұйымдар мен демократия жақтастарынан құрылды. 2002 жылдың 15 желтоқсанында Виктория саябағынан Орталық үкімет кеңселеріне дейін 65 000 адам қатысқан шеру өтті. Үкімет 23-бапты Заң шығару кеңесінде қабылдауға тырысып, дауыс беруді 2003 жылдың 9 шілдесіне белгіледі. Пікірталас бірнеше айға созылды, Гонконг үкіметі ешқандай ұступтар жасаудан бас тартты. Нәтижесінде, заң жобасы 1 шілдедегі шерулер сериясына әкелді.

Мотивация

2003 жылғы шерудің басты тақырыбы Гонконгтың негізгі заңының 23-бабына қарсылық білдіру болды. Сөз бостандығы және басқа да бостандықтарды жоғалту қаупі, сондай-ақ Гонконг үкіметіне деген жалпы наразылық 2003 жылдың 1 шілдесінде жүздеген мың адамды жаппай наразылыққа шығарды. Үкімет 23-бапты Заң шығару кеңесінде қабылдауға тырысып, дауыс беруді 2003 жылдың 9 шілдесіне шегерді. Пікірсайыс бірнеше айға созылды, үкімет ешқандай ұступтар жасаудан бас тартты. Басқа мәселелердің арасында Тунг Чи Хва басшылығының көптеген қателіктері де халықтың наразылығын күшейтті, оның ішінде Қаржы министрі Антони Ленгтің қатысқан "Лексусгейт" жанжалы және үкіметтің SARS денсаулық сақтау дағдарысын тиімсіз басқаруы, бәрі экономикалық жағдайдың нашарлауына қарсы аяда болды.

Құрылу

Жоспарлаушылар бастапқыда Виктория паркіндегі барлық төрт футбол алаңын пайдалануды жоспарлаған, бірақ барлық алаңдар Бейжің фестивалі мен жәрмеңкесіне брондалған еді. Ұйымдастырушылар бастапқыда 20 000-ға жуық наразы қатысады деп күткен. Нақты саны полиция мәліметі бойынша 350 000-нан, наразылардың өзінің бағалауынша 700 000-ға дейін, ал Фалуньгун ұйымдарының мәліметі бойынша тіпті 1 000 000-ға жетті. Көпшілік тарапынан қабылданған сан – 500 000. 2004 жылғы наразылықтың ұранына қатысты кейбір Бейжің бюрократтары мен Бейжіңге жақын саяси партиялар көп сын айтты. «Билікті халыққа қайтару» деген фраза ерекше қарсылық тудырды, себебі Бейжіңді жақтаған партиялардың пікірінше, ол биліктің халықтан тартылып алынғанын білдіреді. Лау Чин Шек сияқты демократиялық көшбасшылар фразаны өзгертуді қарастырды, бірақ көптеген адамдар бұл қадамды Бейжіңді ынталандыру ретінде сынға алды. Ұйымдастырушылар фразаны өзгеріссіз қалдырды. Сол күні ақ түс кию – барлық халыққа сайлау құқығын беруді білдіретін белгі болды. Ал үкіметті қолдаушы топтар жұртшылықты қызыл түс киюге шақырды (қызыл түс қытай мәдениетінде мерекелік жағдайларда киілетін дәстүрлі түс). Аязды ыстыққа қарамастан, наразылардың саны өте көп болды. Көптеген дереккөздер нақты қатысушылар санын талқылады. Ұйымдастырушылар, «Азаматтық адам құқықтары фронты», наразылыққа 530 000 адам қатысқанын, бұл өткен жылғы көрсеткіштен асып түсетінін мәлімдеді, ал полиция санын 200 000 деп бағалады. Көптеген адамдар бұл көрсеткіш 200 000-нан аспайды деп күмәнданды. Гонконг университетінің Статистика және Актуарлық ғылымдар кафедрасының аға оқытушысы доктор П.С. Йип қатысушылардың ең көп саны шамамен 192 000 болғанын болжады. Жалпы, наразылықтың қатысушылар саны 2003 жылғы наразылықтан кем болды.

2005 жыл

2004 жылғы наразылықтан кейін келесі маңызды оқиға 2005 жылдың наурыз айында Тун Чхе Хваның отставкаға кетуі болды. 2005 жылы екі наразылық акциясы өтті, оның ішінде жыл сайынғы 1 шілдедегі шара және демократия үшін 2005 жылдың желтоқсанында өткен жеке наразылық. Шерудің тақырыбы: «Үкімет пен іскер топтардың тікелей байланысын тоқтатуға талап ету, жалпыға бірдей сайлау құқығы үшін күресу» (反對官商勾結,爭取全面普選). Шілдедегі наразылықтың серпіні көбінесе 2004 жылғы наразылықтан туындады, онда жоғары дәрежедегі автономияның және демократияның қажеттігіне баса назар аударылды. Наразылық негізінен Ұлттық Халық Конгресінің Тұрақты Комитетінің Негізгі Заңды тағы да бұрмалау әрекеттеріне қарсы тұрды. Сонымен қатар, жұмыс уақытының лимиті, ең төменгі жалақы, жыныстық зорлық-зомбылықтың күшеюі, байлар мен кедейлер арасындағы теңсіздік сияқты мәселелер де көтерілді. Наразылық басталғанға дейін Қытай Коммунистік партиясының Бас хатшысы Ху Цзиньтао Шэньчжэнь порты арқылы Гонконгтан шығып кеткен еді. Полиция ұйымдастырушылардан демонстрацияны 18:30-дан бұрын аяқтауды талап етті, бұл түнде Виктория портында өтетін фейерверк шоуына кедері келтірмеу үшін жасалды. Полицияның қойған шектеулері мен талаптарына наразы болған ұйымдастырушылар 26 маусымда Апелляциялық кеңесмеге шағым түсірді, ол демонстрацияның 14:30-дан 18:30-ға дейін төрт сағатқа созылуына рұқсат берді. Бұдан өзге, апелляциялық кеңес полициядан батыс бағыттағы үш қатарды шерушілерге ашуды талап етті. Егде жастағы және денсаулығы нашар адамдар митингте қалып қойды, ал коляскада отырған қатысушылардың саны он адаммен шектелді. Азаматтық Адам Құқықтары Фронты қатысушылардың саны 68 мыңға жетеді деп есептеді, ал Гонконг полициясы Виктория паркінен 14:30 мен 16:30 аралығында шыққандардың санын 20 мың деп бағалады. Гонконг университетінің бағалауынша, демонстрацияға 29 000 мен 35 000 адам қатысқан. Ұйымдастырушылар 58 мың адамды күтілген саны ретінде атады. Жыл бойы наразылыққа қатысушылардың азайды деп күтілді, себебі шешуге жедел қажетті мәселелер болған жоқ.

2009 жыл

Пандемократтар көшелерге кем дегенде 100 мың адам шығады деп күткен еді. Бұрын 1989 жылғы Тяньаньмэнь алаңындағы наразылықтар мен Гонконгтағы Виктория саябағындағы қырғынның 20 жылдығын еске алуға көп адам жиналған болатын. Жеті түрлі шараға барлығы 130 000 қатысушы тартылуы күтілді, себебі бұл Гонконг аралында бір күндегі ең көп наразылық акциясы болады деп болжанған. Синьхуа ақпарат агенттігі де осы оқиғаға арналған веб-сайт ашқан. Бұл көрініс стадиондағы қойылымдармен және көшедегі спорттық автомобильдер көрмесімен ұштасты. Басқа шараларға Lehman Brothers компаниясының құрбандарының альянсы мен мүгедектердің кемсітуге қарсы наразылығы кірді. Маусым айының соңында бас атқарушы және Заң кеңесі саясаткерлерін таңдау жөніндегі консультациялық құжат қабылданғаннан кейін, әртұрлі сайлау құқығы болмады. Оның орнына Пекин бас атқарушы мен Заң кеңесі саясаткерлерін таңдаудың балама әдісіне қол қойды. Консультациялардан кейін граффитиге қатысты даулы оқиға орын алды. Пандемократтар лагері екіге бөлінді. Бірнеше жүз демократиялық партия мүшелері Пекинге сатқандықтары үшін Гонконг үкіметінің кеңсесіне қарай шеру барысында сөздерге шалдықты. Наразылар "Атағың кетті!" және "Гонконг халқына сатқындық жасадың!" деп ұран салды. Шараға шамамен 52 000 адам қатысты. Оппозициялық үкіметтік топтар 2000 адамдық мерекелік шеру ұйымдастырды.

2011 жыл

2011 жылғы наразылық акциясына қатысу 2004 жылдан бері ең жоғары деңгейде болды. Акцияны ұйымдастырушылар 218 мың адам қатысқанын мәлімдеді. Көптеген мәселелер көтерілді. Акцияға екі күн қалғанда Стивен Лам басқаратын үкімет, қосымша сайлауларды өткізбеу туралы заң жобасын қабылдауға тырысты, бұл "Бес округтен тұратын референдум" сияқты шаралардың алдын алу мақсатын көздеді. Дональд Цангтың орнынан кетуі және 2012 жылғы бас атқарушы сайлауы мен Заң кеңесі сайлауына жалпы сайлау құқығын енгізу талаптары қойылды. Жерді монополиялау және жылжымайтын мүлік компанияларының бақылауына қатысты шағымдар айтылды. Басқа топтар кедей адамдардың тұратын шағын пәштерін бейнелейтін табындарды алып жүрді. Қытайдан келген әйелдерге Гонконгта бала тууға рұқсат беруге наразылық білдірілді. Соңғы күндері 22 жетекші мектеп бұл жоспарға қарсы екенін мәлімдеп, оны "ақылды жуу білімі" деп бағалады. 90-шы жылдардағы жастар бұған қарсы болды. Наразылық акциясы кезінде Коннаут-роудта 228 наразылық жасаушы ұсталды. 13 шілдеде People Power тобы Стивен Ламға, қосымша сайлауларды өткізбеуге және басқа да мәселелерге наразылық білдіру үшін үш күндік отырыс ұйымдастырды. 1 шілдедегі шерудегі полицияның әрекеттеріне наразылық ретінде 1000-ға жуық адам қолдарына кісен салып, Заң кеңесі ғимаратын үш рет қоршады. Жүздеген адам саяси үндеулер жазылған қағаз ұшақтарды Заң кеңесі ғимаратына лақтырды.

2012 жыл

2012 жылғы 1 шілдедегі наразылық акциясы бұған дейін болғандардың ішінде ең ірісі болды. Белсенділер 400 мың адам қатысқанын, ал полиция 63 мың адам қатысқанын мәлімдеді. Екеуі де 1 шілдедегі наразылықтардың ең көп қатысушысы болар еді. Бұл наразылықтар Гонконгтың Қытайға қайтарылғанының 15 жылдығымен бірге өтті, оған ҚКП-ның Бас хатшысы Ху Цзиньтао қатысты және ол жаңа бас атқарушы Цай Ленгтің қызметке кірісу рәсімін өткізді. Цай Ленгтің Қытай Коммунистік партиясының құпия мүшесі болуы мүмкін деген күдік бар, сондай-ақ оның бизнестік мүдделерімен байланысты мүдделер қақтығысы бар және үйінде рұқсатсыз құрылыс жұмыстары жүргізген. Бұған қоса, байлар мен кедейлер арасындағы айырмашылықтың күшеюі, қаланың 20 пайызының кедейлікте өмір сүруі, материктік Қытайдан аналардың көптеп келуі, барлық азаматтарға жалпыға бірдей сайлау құқығын бермей тастауы және материкте сөз бостандығын шектеуі наразылықтардың себептерінің арасында болды. Гонконг университетінің мәліметінше, жергілікті тұрғындардың 34 пайызы ғана өзін қытай азаматы деп санағанына мақтан тұтады, бұл көрсеткіш 2001 жылдан бері ең төменгі деңгейде. Көптеген наразылық білдірушілер Ұлыбританияның Гонконг туын көтеріп, қайтарылғаннан кейінгі жағдайға наразылықтарын білдірді. Наразылықтардан кейін, қалада орналасқан «Қытай халқының құқықтары альянсы» атты адам құқықтары жөніндегі ұйым, Қытайдың жасырын қауіпсіздік қызметкерлері оларды бақылап, мазалағанын мәлімдеді. Сондай-ақ, бірнеше материктік наразылықшылар Қытайға оралғаннан кейін жоғалып кеткенін хабарлады.

2013 жыл

2013 жылғы 1 шілдедегі наразылық жалпыға бірдей сайлау құқығы және басқа да маңызды мәселелерге арналған. Жыл сайынғы шеруді ұйымдастырушы «Азаматтық адам құқықтары фронты» дүйсенбі күні 430 мың адам қатысқанын, ал өткен жылы бұл көрсеткіш 400 мың адамды құрағанын хабарлады. Бірақ полиция мәліметінше, Виктория паркінен 35 500 адам шығып, ең жоғары деңгейде 66 000 адам қатысқан. Гонконг университетінің қоғамдық пікірді зерттеу бағдарламасы қатысушылардың санын 93 000 деп бағалады.

2014 жыл

Нааразылықтардан бұрын Қытай үкіметі жариялаған ақ парақта Гонконг толыққанды автономияға ие емес екені, ал Гонконгтың жоғары дәрежедегі автономиясы Қытай үкіметімен берілгені айтылды. Гонконгтың негізгі заңымен кепілдендірілген жоғары дәрежедегі автономияны баса көрсетуден бас тарту, Қытай үкіметі Гонконг ішкі ісіне араласып, «бір ел – екі жүйе» қағидасын қайта қарастыруы мүмкін деген пікірге алып келді. Бұрын Гонконг үкіметі тұрғындарға 2017 жылғы сайлауда жаңа басшыны сайлауға мүмкіндік беретінін уәделеген, бірақ соңғы процесте Бейжің бекіткен кандидаттарға басымдық берілетінінен қауіптенілді. 2014 жылдың 1 шілдесінде ұйымдастырушылар 500 мыңнан астам наразылықшы Гонконг көшелерімен шеру өткізді, ал қалалық шенеуніктер бұл көрсеткішті 100 мың деп бағалады. Наразылық кезінде 5000-ге жуық полицей жұмылдырылды, ал 2 шілдеде Шаттер жолындағы қозғалысты тоқтатып, заңсыз жиналғандары үшін 500-ден астам наразылықшы ұсталды.

2015 жыл

1 шілдеде шамамен 48 000 адам 1997 жылы Гонконгты Қытайға тапсырудың британдықтардың жылдығын белгілеу үшін шеруге шықты. Шерушілер "толық демократияны" және қала басшысы Лёнг Чун Иннің отставкаға кетуін талап етті. Бұл наразылық соңғы жылдардағы ең төменгі қатысуды көрсетті, себебі ол 2014-2015 жылдарғы Гонконг сайлау реформасына вето қойылғаннан кейін өтті. Реформа бойынша кеңесу процесі үлкен наразылықтар мен азаматтық белгісіздік қозғалыстарын, соның ішінде "Қолшатыр революциясын" тудырды. 2015 жылғы 1 шілдедегі шеруді ұйымдастырушылар көптеген демократиялық көзқарасты адамдар даулы реформалық пакет тоқтатылғаннан кейін демалуды жөн көргенін мойындады.

2016 жыл

Ұйымдастырушылар түрлі себептермен наразылыққа шамамен 110 мың адам келгенін айтса, полиция наразылық митингісіне 19 300 адам қатысқанын мәлімдеді.

2017 жыл

Ұйымдастырушылар түрлі мақсаттармен наразылыққа шамамен 66 мың адам келді деп хабарлады, бірақ полиция наразылық митингісіне 14 500 адам қатысты деді.

2018 жыл

Ұйымдастырушылар түрлі мақсаттармен наразылыққа шамамен 50 мың адам келді деп хабарлады, бірақ полиция наразылық митингісіне 9800 адам қатысты деді.

2019 жыл

1 шілдедегі шерулер экстрадиция заңына қарсы жалғасып жатқан наразылық акцияларымен бірге өтті. Жасанды интеллект пен статистикалық санау әдістерін қолданған зерттеушілер алғашқы есепте 265 000 адам шеруге қатысқанын, ал түзетілген жалпы саны 276 970 екені рецензияланған ғылыми журналда жарияланды. PORI тәуелсіз сауалнама ұйымы қатысушылардың санын 260 мыңға бағалады. Reuters агенттігі шеру кезінде 15 минуттық аралықтарда бір жердегі наразылықшылардың санын санап, жалпы саны 227 мың адамды құрады деп есептеді. Шеруге дейін жастар заң шығару кеңесінің ғимаратын қоршауға кірісті. Шеру кейіннен Заң шығару кеңесі алдында жиналған адамдардың көптігіне байланысты Орталықтағы Чаттер жолына бағытталды. Жергілікті уақыт бойынша сағат 21:00 шамасында жүздеген наразылық білдірушілер ғимараттың шыны қабырғалары мен металл есіктерін бұзып, заң шығарушы кеңесіне шабуыл жасады. Наразылық білдірушілер ғимаратты тонап, заң шығару кеңесінің бұрынғы Пекинге жақын төрағаларының портреттеріне зақым келтіріп, жиһаздарды қиратты. Наразылық білдірушілер лозунгтар жазып, плакаттар іліп, кедергілер қойды. Полиция 5 шілде күні сағат 12:05-те наразылық білдірушілерді тарату үшін көзден жас шығару газын қолдана бастады және 15 минуттан кейін ғимаратқа жетті. 5 шілде таңына қарай кем дегенде 66 адам тұтқындалды және оқиғаға байланысты алғашқы ресми айыптамалар қойылды.

2020 жыл

Полиция тыйым салғанмен, ондаған мың наразы Causeway Bay, Wan Chai және Tin Hau аудандарында жиналды. Жаңадан қабылданған ұлттық қауіпсіздік заңына қарсы наразылық білдіру үшін олар шамамен алты сағат бойы сол жерде тұрды. Полиция журналистер мен наразыларға қарсы су шашыратып, көптеген көзден жасарғыш газ және бұрыш шашыратушы шариктер қолданды. Бір журналист полицияның су шашырату машинасымен құлап кетті. Полиция 370-тен астам адамды қамауға алды.