Борис Вейсфайлер: математик, жоғалып кеткен тағдыр
Boris Weisfeiler
Борис Вейсфайлер: советский математик, профессор, загадочно исчезнувший в Чили в 1985 году. Weisfeiler фильтрация, алгоритм Лемана-Вейсфайлера, трагическая судьба.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ресейлік математик (1941 ж. шамамен 1985 ж.)
Russian mathematician (1941 c.1985)
Борис Вайсфайлер (19 сәуір 1941 жылы туған – 4-5 қаңтар 1985 жылы жоғалып кеткен) – Кеңес Одағында туған математик және Пенсильвания мемлекеттік университетінің профессоры. 1985 жылы Чилиде жоғалып кеткенге дейін АҚШ-та тұрған. АҚШ-тың құпиясы ашылған құжаттарына сәйкес, Чили армиясының патрулі Вайсфайлерді ұстап алып, 1960 жылдары Чилиде құрылған құпия германдық шаруашылық коммунası Colonia Dignidad-қа жеткізген. Чилидің Пиночет әскери диктатурасы кезінде Борис Вайсфайлер суға батып қайтыс болды деген күдік бар. Ол Вайсфайлер сүзгісі, Вайсфайлер–Леман алгоритмі және Кац–Вайсфайлер болжамдарымен белгілі.
Boris Weisfeiler (born 19 April 1941 – disappeared 4–5 January 1985) was a Soviet born mathematician and professor at Penn State University who lived in the United States before disappearing in Chile in 1985. Declassified US documents suggest a Chilean army patrol seized Weisfeiler and took him to Colonia Dignidad, a secretive Germanic agricultural commune set up in Chile in the 1960s. During the Chilean Pinochet military dictatorship Boris Weisfeiler allegedly drowned. He is known for the Weisfeiler filtration, Weisfeiler–Leman algorithm and Kac–Weisfeiler conjectures.
Ерте өмір және мансап
Вайсфайлер еврей, Кеңес Одағында дүниеге келген. Ол 1970 жылы Ленинградтағы Стеклов математика институтының Ленинград бөлімінде Эрнест Винбергтің студенті ретінде математика ғылымдарының докторы дәрежесін алды. 1970 жылдардың басында Вайсфайлерден әріптесіне қарсы хатқа қол қоюды сұрады, ал ол бас тартқаны үшін "кеңеске қарсы" деп таңбаланды. Вайсфайлер 1975 жылы мансабын дамыту және дінін еркін ұстану үшін Кеңес Одағынан кетіп қалды. Принстон университеті жанындағы Жоғары оқу институтында Арманд Борельдің басшылығымен қысқа мерзім жұмыс істегеннен кейін, Вайсфайлер Пенсильвания мемлекеттік университетінің профессоры болды. 1981 жылы ол АҚШ азаматы болып қабылданды. Вайсфайлердің ғылыми еңбектері жиырма жылға созылды және өмірі бойында үш ондаған ғылыми мақала жариялады. Оның әріптесі Александр Любоцкийдің сөзіне сүйенсек, Вайсфайлер алгебралық топтардың "ең қиын мәселелерін" зерттеді, "алаңның алгебралық жабық еместігі және топтардың бөлінбеуі немесе тіпті нашаррақ – изотропты еместігі" жағдайында. Ол Вайсфайлер-Леман алгоритмі, Кац-Вайсфайлер болжамдары, Вайсфайлер сүзгісі, сондай-ақ күшті жуықтау және шекті сызықтық топтар бойынша жұмыстарымен танымал.
Weisfeiler, a Jew, was born in the Soviet Union. He received his Ph. D. in 1970 from the Steklov Institute of Mathematics Leningrad Department, as a student of Ernest Vinberg. In the early 1970s, Weisfeiler was asked to sign a letter against a colleague, and for his refusal was branded "anti Soviet". Weisfeiler left the Soviet Union in 1975 to be free to advance his career and practice his religion. After a brief period under Armand Borel at the Institute for Advanced Study, near Princeton University, Weisfeiler became a professor at Pennsylvania State University. In 1981, he was naturalized as an American citizen. Weisfeiler's research spanned twenty years, and he published three dozen research papers during his lifetime. According to his colleague Alexander Lubotzky, Weisfeiler was studying "the more difficult questions" of algebraic groups in "the case when the field is not algebraically closed and the groups do not split or—even worse—are nonisotropic". He is known for the Weisfeiler–Leman algorithm, the Kac–Weisfeiler conjectures, the Weisfeiler filtration, and work on strong approximation and on finite linear groups.
Жоғалу
1984 жылы Рождество мерекесінде Вайсфайлер Чилиге жалғыз өзі Анд тауларында саяхаттау үшін ұшып келді. Чилиде генерал Аугусто Пиночет басқарған әскери диктатура орнатылған, ол көптеген адам құқықтарын бұзуға себеп болды (Пиночет 2006 жылы қайтыс болғанға дейін «Коломбо» операциясындағы рөлі үшін сотталды және басқа елдерде де айыптаулар тағылды). 1990 жылы әскери биліктің тоқтатылуынан кейін, Чили үкіметі Пиночет режимі кезінде жасалған қосымша әрекеттерді тергеу үшін қадамдар жасады. Чили үкіметінің мәліметтеріне сәйкес, Вайсфайлер жоғалып кеткен кезде «Колония Дигнидад» шекарасына жақын жерде болған. Қарсылықты мәліметтердің болуына байланысты, жоғалу оқиғасының толық суретін анықтау мүмкін емес. Чили үкіметі Вайсфайлердің екі қарқынды ағысы бар өзеннің тоғысында суға батып кеткенін, денесі табылмағанын мәлімдеді. Жергілікті балықшылар Бориспен бірге кемпінг құрғандарын және оған «Колонияға» жақын жердегі көпірге қарай солтүстікке бағыт көрсеткендерін айтады. Кейбір адамдар өзен жағасында оның іздерін тапқандарын және рюкзагы мен басқа да заттарын көргендерін мәлімдеді (Чили үкіметінің 1990 жылдардың соңындағы құжаттары мен жарияланған жаңалықтар осы ақпаратты растайды). Вайсфайлердің жоғалуының кез келген тұлғамен байланысы туралы нақты дәлелдер жоқ, бірақ кейбір американдық және чилилік шенеуніктер белгілі бір топты күдікпен қарастырады. Көптеген адамдар білмейтінідей, «Колония Дигнидад» Аргентинамен шекараға жақын үлкен жер учаскесінде орналасқан. Сырттан көрерменге әдемі көрінетін колонияны неміс эмигранттары басқарды, олардың арасында нацистік соғыс қылмыскерлері және оларға көңіл білдірушілер де болды. Колонияның көп жылдар бойындағы басшысы – бұрынғы нацист Пол Шафер болды. Колонияда секта сияқты атмосфера қалыптасқан, онда көптеген балалар зәбір көрді, бұл қылмыс үшін оның басшылары сот жауапкершілігіне тартылды; Шафердің өзі 2006 жылдың мамыр айында Колонияда балаларды зәбірлеу туралы айыптаулар бойынша сотталды. BBC хабарлағандай, Чили үкіметінің құжаттары Чилидің «Dirección de Inteligencia Nacional» (жасырын полиция, 1977 жылы таратылған) күдікті үкіметке қарсы тұтқындарды тергеу үшін сол жерге әкелгенін көрсетеді. АҚШ Мемлекеттік департаментінің мәліметтеріне сәйкес, басқа куәгерлер Борис Вайсфайлерді жоғалып кеткеннен кейін бірнеше жыл өткен соң «Колонияда» көргендерін айтады. Кем дегенде біреуі оның үш жылдан кейін тірі болғанын мәлімдейді; тағы біреуі оның кеңестік немесе еврей тышпысы ретінде өлтірілгенін айтады. Вайсфайлердің қайнап кеткен жері әлі де белгісіз, ал оның әпкесі Ольга, оның бауыры сияқты АҚШ-қа эмиграциялаған, оның тағдырын анықтау үшін көптеген билік органдарына үнемі өтініштер жіберіп тұрады. 2006 жылдың басында 27 сенатор мен өкілдің қол қойған екі партиялық Конгресс хаты Чили президенті Мишель Бачелетке оның тағдырын анықтау үшін ресми Чили тергеуін жеделдетуді үміттене отырып жіберілді. 2012 жылдың 21 тамызында Чили судьясы Борис Вайсфайлердің ұрлануы және жоғалып кетуіне қатысты күдікпен сегіз зейнеткер полиция және әскери шенеунікті тұтқындауға бұйрық берді. Сот материалдарына сәйкес, күдіктілер 1985 жылдың 3-5 қаңтары аралығында АҚШ азаматының ұрлануына «қатысушылық» және «агрессивті ұрлау» қылмыстары бойынша сотталуы тиіс еді; материалдарда Вайсфайлер ұсталғаннан кейін қайда әкетілгені немесе одан кейін оның тағдыры қандай болғаны туралы ешқандай ақпарат жоқ. 2016 жылы судья жоғалуды адам құқығын бұзу емес, жалпы қылмыс деп танығаннан кейін іс жабылды.
Weisfeiler, an experienced outdoorsman, flew to Chile at Christmas time of 1984 to hike alone in the Chilean Andes. Chile was then under a military dictatorship headed by General Augusto Pinochet, which committed numerous human rights abuses (before he died in 2006, Pinochet had been prosecuted for his role in Operation Colombo and indicted in absentia in other countries). After the effective end of military rule, in 1990, the Chilean government took steps to investigate additional activities under the Pinochet regime. According to Chilean governmental reports, Weisfeiler was hiking near the border of the Colonia Dignidad at the time of his disappearance. Conflicting reports make the details of the disappearance impossible to discern. The Chilean government has ruled that Weisfeiler had entered the confluence of two swift moving rivers and drowned, his body never to be recovered. Local fishermen say they camped with Boris and gave him directions northward, toward a bridge near the Colonia. Some people claim to have seen his footprints near the river and to have found his backpack and other items (the items may have been sold or destroyed by the Chilean government in the late 1990s, as evidenced by Chilean governmental documents and published news articles). Although no conclusive proof connects Weisfeiler's disappearance to any entity, some American and Chilean officials do suspect one particular group. Unknown to most of the world, Colonia Dignidad sat on a large tract of land not far from the border with Argentina. Idyllic in appearance, the Colonia was run by German expatriates who included alleged Nazi war criminals and sympathizers. The leader of the Colonia for most of its existence was former Nazi Paul Schäfer. The Colonia had a cult like atmosphere, in which many children were molested, a crime for which its leaders have faced prosecution; Schäfer himself was convicted in May 2006 in connection with allegations of child abuse at the Colonia. The BBC has reported and Chilean governmental documents suggest that the Chilean Dirección de Inteligencia Nacional (the secret police, which was disbanded in 1977) brought suspected anti government prisoners there to be interrogated. According to United States Department of State reports, other witnesses claim they saw Boris Weisfeiler in the Colonia several years after his disappearance. At least one claims he was alive some three years later; another claims he was assassinated as a Soviet or Jewish spy. Weisfeiler's whereabouts remain unknown, and his sister Olga, who, like her brother, emigrated to the United States, continues to petition numerous authorities to determine his fate. Early in 2006, a bipartisan Congressional letter signed by 27 senators and representatives was delivered to Chilean President Michelle Bachelet in the hope of speeding an official Chilean investigation into his fate. On August 21, 2012, a Chilean judge ordered the arrest of eight retired police and military officers in connection with the alleged kidnapping and disappearance of Boris Weisfeiler. According to the court filings, the suspects were to have been prosecuted for "aggravated kidnapping" and "complicity" in the disappearance of a U. S. citizen between January 3–5, 1985; the filings did not mention where Weisfeiler might have been taken after his detention or what may have happened to him afterwards. The case was closed in 2016, after the judge ruled the disappearance to be a common crime (for which the statute of limitations had passed), not a violation of human rights.
Басқа ақпарат құралдары мен танымал мәдениетте
2007 жылы Стивен Лист түсірген, Вайсфайлердің жоғалу оқиғасына негізделген "Колония" атты қысқа фильм шықты. 2003 жылы TVN Chile телеарнасы "Энигма T3E8 | Борис Вайсфайлердің құпиясы" деген деректі фильмін жариялады.
A short film, The Colony, based on Weisfeiler's disappearance and directed by Steven List, was released in 2007. A documentary by TVN Chile: El misterio Boris Weisfeiler | Enigma T3E8, was released in 2003.