Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Жаңа Зеландия математигі (1895–1967)
New Zealand mathematician (1895–1967)
Александр Крейг "Алек" Эйткен (1 сәуір 1895 – 3 қараша 1967) – Жаңа Зеландияның ең көрнекті математиктерінің бірі. 1935 жылғы мақаласында ол жалпыланған ең кіші квадраттар концепциясын, сондай-ақ сызықтық регрессия моделі үшін қазіргі стандартты векторлық/матрицалық нотацияны енгізді. Оның студенті Харольд Сильверстоунмен бірлесіп жазған тағы бір маңызды мақала, қазір Крамер-Рао шегі деп белгілі бағалаушының дисперсиясының төменгі шегін анықтады. Ол Бірінші дүниежүзілік соғыс естеліктері "Галлиполиден Соммеге дейін" үшін Корольдік әдебиет қоғамының мүшесі болып сайланды.
Alexander Craig "Alec" Aitken (1 April 1895 – 3 November 1967) was one of New Zealand's most eminent mathematicians. In a 1935 paper he introduced the concept of generalized least squares, along with now standard vector/matrix notation for the linear regression model. Another influential paper co authored with his student Harold Silverstone established the lower bound on the variance of an estimator, now known as Cramér–Rao bound. He was elected to the Royal Society of Literature for his World War I memoir, Gallipoli to the Somme.
Өмір және жұмыс
Айткен 1895 жылғы 1 сәуірде Дунедин қаласында Елизавета Тауэрс пен Уильям Айткеннің жеті баласының үлкені ретінде дүниеге келді. Ол шотланд тегінен шыққан, оның атасы 1868 жылы Ланаркширден көшіп келген. Оның анасы Вулвергемптон қаласынан. Ол 1908-1913 жылдары Дунединдегі Отаго ұлдар орта мектебінде білім алды, онда ол мектептің үздігі (дукс) атанды және мектептегі соңғы жылы Томас Бейкер есептеу стипендиясын жеңіп алды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде 1915 жылдың сәуірінде Жаңа Зеландия экспедициялық корпусына қатысып, 1915 жылдың қарашасынан бастап Галлиполиде, Египетте және Батыс майданында қызмет етті. Сомма шайқасында ауыр жарақат алды. Ол бірнеше ай Челсидегі ауруханада жатты, содан кейін 1917 жылдың наурыз айында әскерден босатылып, Жаңа Зеландияға қайтарылды. Айткен ең жақсы санаушы-математиктердің бірі болды және керемет жадқа ие еді. Психолог Иан М. Л. Хантер оның осы қабілетін зерттеді. Ол π санының алғашқы 1000 цифрын, 1/97 санының 96 қайталама цифрын білді және мектепте "Энеиданы" жаттап алған. Алайда, Бірінші дүниежүзілік соғыста көрген қорқынышты оқиғаларды ұмыта алмауы өмір бойы қайта-қайта депрессияға ұшырауына себеп болды. Ол статистика, алгебра және сандық талдау салаларындағы еңбектері үшін танымал болды. 1964 жылы ол өзінің "Галлиполиден Соммаға дейін" атты соғыс естеліктерін жариялағаннан кейін Корольдік әдебиет қоғамының мүшесі болып сайланды. Оның кітабы Жаңа Зеландия композиторы Энтони Ричидің сол аттас ораториясының негізі болды. Ол сонымен қатар өте талантты музыкант болды, Эрик Фенби оны өмірінде көрген ең шебер әуесқой музыкант деп сипаттады және жас кезінде спортта чемпион атанды.
Aitken was born on 1 April 1895 in Dunedin, the eldest of the seven children of Elizabeth Towers and William Aitken. He was of Scottish descent, his grandfather having emigrated from Lanarkshire in 1868. His mother was from Wolverhampton. He was educated at Otago Boys' High School in Dunedin (1908–13) where he was school dux and won the Thomas Baker Calculus Scholarship in his last year at school. He saw active service during World War I enlisting in April 1915 with the New Zealand Expeditionary Force, and serving in Gallipoli from November 1915, in Egypt, and at the Western Front. He was seriously wounded at the Somme. He spent several months in hospital in Chelsea before being invalided out of the army and shipped home to New Zealand in March 1917. Aitken was one of the best mental calculators known, and had a prodigious memory. This ability was researched by the psychologist Ian M. L. Hunter. He knew the first 1000 digits of , the 96 recurring digits of 1/97, and memorised the Aeneid in high school. However, his inability to forget the horrors he witnessed in World War I led to recurrent depression throughout his life. both for his work in statistics, algebra and numerical analysis. He was an accomplished writer, being elected a Fellow of the Royal Society of Literature (FRSL) in 1964 in response to the publication of his war memoirs, Gallipoli to the Somme. His book was the basis of an oratorio of the same name by the New Zealand composer Anthony Ritchie. He was also an excellent musician, being described by Eric Fenby as the most accomplished amateur musician he had ever known, and was a champion athlete in his younger days.
Марапаттар мен құрметтер
Жаңа Зеландия математикалық қоғамы мен Лондон математикалық қоғамының Айткен лекциясы екі жылда бір рет (тақ жылдары) өтеді. Осы кезде Жаңа Зеландиядан келген математик екі қоғамның шақыруымен бірнеше апта бойы Ұлыбританияның әртүрлі университеттерінде лекциялар оқиды. Жаңа Зеландия математикалық қоғамы жыл сайын өз коллоквиумындағы ең жақсы студенттік баяндамаға "Айткен сыйлығын" тартады. Бұл сыйлық 1995 жылы Отаго университетінде өткен Айткеннің туылған күніне 100 жыл толуына арналған математика және статистика бойынша бірлескен конференцияда жарияланды.
The New Zealand Mathematical Society and London Mathematical Society Aitken Lectureship occurs every two years (in odd numbered years) when a mathematician from New Zealand is invited by both Societies to give lectures at different universities around the UK over a period of several weeks. An annual "Aitken Prize" is awarded by the New Zealand Mathematical Society for the best student talk at their colloquium. The prize was inaugurated in 1995 at the University of Otago's Aitken Centenary Conference, a joint mathematics and statistics conference held to remember Aitken 100 years after his birth.
Жеке өмір
1920 жылы биология пәнінің лекторы және Отаго университетіне тағайындалған алғашқы әйел лекторы Виннифред Беттсқа үйленді. Олардың бір қызы мен бір ұлы болды. Айткен 1967 жылғы 3 қарашада Эдинбургте дүниеден өтті.
He married Winifred Betts, a lecturer in biology and the first female lecturer appointed to the University of Otago, in 1920. They had a daughter and a son. Aitken died on 3 November 1967, in Edinburgh.