Кіріспе

Салааралық ғылым
журнал
Әлеуметтік нейроғылым – әлеуметтік тәжірибе мен биологиялық жүйелер арасындағы қатынасты түсінуге арналған салааралық ғылым. Адамдар негізінен оқшау емес, әлеуметтік жандар. Сондықтан, Homo sapiens жеке тұлғадан тыс, диадалар, отбасылар, топтардан бастап қалалар, өркениеттер мен мәдениеттерге дейін жаңадан пайда болатын ұйымдар құрайды. Осыған байланысты зерттеулер, өмірлік оқиғалар, кедейлік, жұмыссыздық және жалғыздық сияқты әртүрлі әлеуметтік факторлар денсаулыққа қатысты биомаркерлерге әсер ететінін көрсетеді. "Әлеуметтік нейроғылым" термині 1988-1994 жылдар аралығында тоқсан сайын жарық көрген "Әлеуметтік нейроғылым бюллетені" атты басылымда пайда болды. Кейін бұл термин 1992 жылы American Psychologist журналында жарияланған Джон Качиоппо мен Гэри Бернтсонның мақаласында кеңінен танымал болды. Качиоппо мен Бернтсон әлеуметтік нейроғылымның негізін қалаушылар деп есептеледі. Әлеуметтік нейроғылым әлі де жас ғылым, ол жеке тұлғалық нейроғылым, әсерлік нейроғылым және когнитивтік нейроғылыммен тығыз байланысты, мидың әлеуметтік өзара әрекеттесуді қалай қамтамасыз ететініне назар аударады. Әлеуметтік танымның биологиялық негіздері әлеуметтік танымдық нейроғылымда зерттеледі.

Шолу

Дәстүрлі нейробиологиялық ғылым көптеген жылдар бойы жүйке жүйесін оқшауланған құрылым ретінде қарастырып, адамдар мен көптеген жануарлар түрлерінің өмір сүретін әлеуметтік ортаның ықпалын елемеді. Шын мәнінде, қазір біз әлеуметтік құрылымдардың ми мен дене жұмысына елеулі әсерін мойындаймыз. Бұл әлеуметтік факторлар жеке тұлғаға жүйке, нейроэндокриндік, метаболизмілік және иммундық факторлардың ми мен денедегі үздіксіз өзара әрекеттесуі арқылы әсер етеді, онда ми орталық реттеуші орган болып табылады және сонымен қатар осы факторлардың өзгермелі нысанасы болып табылады. Әлеуметтік нейробиологиялық ғылым әлеуметтік процестер мен мінез-құлықтың негізін құрайтын биологиялық механизмдерді зерттейді, бұл 21-ғасырдағы нейробиологиялық ғылымдардың маңызды проблемалық салаларының бірі саналады және әлеуметтік және мінез-құлық ғылымдарында әлеуметтік процестер мен мінез-құлық теорияларын жасау үшін биологияның ұғымдары мен әдістерін қолданады. Әлеуметтік нейробиологиялық ғылым әлеуметтік мінез-құлық теориясын ақпараттандыру және жетілдіру үшін биологиялық ұғымдар мен әдістерді пайдаланады, сондай-ақ жүйке ұйымы мен функциясы теориясын дамыту үшін әлеуметтік және мінез-құлық конструкциялары мен деректерін қолданады. 20-ғасырдың көп бөлігінде әлеуметтік және биологиялық түсіндірмелер өзара қарама-қайшы деп есептелді. Бірақ соңғы жылдарығы жетістіктер әлеуметтік және биологиялық ғылымдардан жинақталған жаңа тәсілдің пайда болуына әкелді. Әлеуметтік нейробиологиялық ғылымның жаңа саласы әлеуметтік және биологиялық салаларды қамтитын ұйымның әртүрлі деңгейлері арасындағы толықтыратын қатынасты баса назар аударады (мысалы, молекулалық, жасушалық, жүйелік, жеке тұлғалық, қарым-қатынастық, ұжымдық, қоғамдық) және адам ақылы мен мінез-құлқының механизмдерін түсінуді дамыту үшін көп деңгейлі талдауларды қолдануды ұсынады. Әлеуметтік өзара әрекеттердің пайда болуына қатысты заманауи түсініктер гиперсканерлеуге немесе миларлық зерттеулерге қызығушылықты арттырады. Ортақ танымдық тапсырмаларда екі немесе одан да көп мидың нейрондық белсенділігінің өзара байланысын зерттеу әлеуметтік тәжірибелер мен нейрофизиологиялық процестер арасындағы байланысты түсінуге көмектеседі.

Әдістер

Әлеуметтік нейробиологияда жүйке және әлеуметтік процестердің қарым-қатынасын зерттеу үшін бірнеше әдіс қолданылады. Бұл әдістер әлеуметтік психология, когнитивтік психология және нейропсихологияда жасалған мінез-құлық техникаларына негізделген және функционалдық магниттік-резонанстық бейнелеу (fMRI), магнитоэнцефалография (MEG), позитрондық эмиссиялық томография (PET), бет электромиографиясы (EMG), транскраниалды магниттік стимуляция (TMS), электроэнцефалография (EEG), оқиғаға байланысты потенциалдар (ERP), электрокардиограммалар, электромиограммалар, эндокринология, иммунология, галваникалық тері реакциясы (GSR), жалғыз жасуша тіркеуі және мидың ошақтық зақымдануы бар пациенттерді зерттеу сияқты әртүрлі нейробиологиялық әдістермен байланысты. Соңғы жылдары бұл әдістерге виртуалды шындық (VR) техникалары және гормоналды өлшемдер қосылды. Мидың белгілі бір құрылымдарының, тізбектерінің немесе процестерінің (мысалы, сыйақы жүйесі және есірткіге тәуелділік) ықтимал рөлін зерттеу үшін жануарлар модельдері де маңызды. Бұған қоса, сандық мета-талдау жеке зерттеулердің ерекшеліктерін асыру үшін маңызды, ал нейродамыту зерттеулері ми мен мінез-құлық арасындағы байланысты түсінуге көмектеседі. Әлеуметтік нейробиологияда ең көп қолданылатын әдістер fMRI және EEG болып табылады. fMRI өте тиімді және кеңістіктік ажыратымдылығы жоғары. Дегенмен, олардың уақыт ажыратымдылығы төмен, сондықтан олар әлеуметтік эксперименттер кезінде мида қолданылатын жолдарды анықтауға жақсырақ. fMRI-дың уақыт ажыратымдылығы төмен, себебі олар мидың белсенді және көбірек оттегі қажет бөліктеріне жиналатын оттегіленген қан деңгейін оқиды. Осылайша, қан мидың белсендірілген бөлігіне жету үшін уақыт керек, ал керісінше, әлеуметтік эксперименттер кезінде белсендірудің нақты уақытын тексеру мүмкіндігін төмендетеді. ЭЭГ зерттеуші зерттеліп жатқан әлеуметтік құрылыммен байланысты белгілі бір аймақты картаға түсіруге тырысқанда ең қолайлы. ЭЭГ жоғары уақыт ажыратымдылығына, бірақ төмен кеңістіктік ажыратымдылығына ие. Яғни, белсендірудің уақыты өте дәл, бірақ мидың нақты аймақтарын анықтау қиын, зерттеушілер олардың орналасуын және аймақтарын шектеуге тырысады, бірақ олар көп "шу" тудырады. Соңғы кезде зерттеушілер ми картасын жасау процесінде нақты орнын анықтаудың ең жақсы тәсілі - TMS қолданады. Бұл құрылғы мидың кейбір бөліктерін қосып, өшіруге мүмкіндік береді, содан кейін зерттеушілерге мидың сол бөлігінің әлеуметтік оқиғалар кезінде не үшін қолданылатынын тексеруге мүмкіндік береді. Алайда, бұл құрылғы өте қымбат болғандықтан, оны сирек қолданады. Ескерту: Бұл әдістердің көпшілігі тек ми картасы мен әлеуметтік оқиғалар арасындағы корреляцияны қамтамасыз ете алады (TMS-тен басқа), әлеуметтік нейробиологияның бір кемшілігі - зерттеулерді мазмұнның жарамдылығын төмендететін корреляция арқылы түсіндіру қажеттігі. Мысалы, эксперимент кезінде қатысушы әлеуметтік теорияны тексеру үшін тапсырма орындап жатқанда және мидың бір бөлігі белсендірілгенде, себептілікті анықтау мүмкін емес, өйткені бөлмедегі басқа нәрсе немесе адамның ойлары сол реакцияны тудыруы мүмкін. Бұл эксперименттер кезінде осы айнымалыларды оқшаулау өте қиын. Сондықтан өз-өзіңнен есеп беру өте маңызды. Бұл сондай-ақ VooDoo корреляцияларының (0,8-ден жоғары және екі фактор арасындағы корреляция бар сияқты көрінетін, бірақ шын мәнінде дизайн мен статистикалық өлшемдердегі қате) мүмкіндігін азайтуға көмектеседі. Бұл кемшілікті болдырмаудың тағы бір жолы - себептілік байланысын анықтауға мүмкіндік беретін гормондармен тестілеуді қолдану. Мысалы, адамдарға окситоцин мен плацебо берілгенде, олардың басқа адамдар арасындағы әлеуметтік мінез-құлық айырмашылығын тексеруге болады. SCR-ды қолдану да санасыз және саналы ойларды оқшаулауға көмектеседі, өйткені бұл сыртқы әлемге дененің табиғи парасимпатикалық реакциясы. Осы тесттер мен құрылғылар әлеуметтік нейробиологтарға күнделікті әлеуметтік іс-әрекеттерді жүзеге асыру үшін мида қолданылатын байланыстарды анықтауға көмектеседі. Негізінен психологиялық әдістерге жауап беру уақытын және/немесе дәлдігін тіркейтін нәтижеге негізделген шаралар, мысалы, Имплицитті ассоциация тесті; нәресте зерттеулерінде артықшылықты қарау сияқты байқау шаралары; және сұрақнамалар мен сұхбаттар сияқты өзін-өзі баяндау кіреді. Нейробиологиялық әдістерді дене реакцияларын өлшейтін, электрофизиологиялық әдістер, гемодинамикалық шаралар және зақымдану әдістеріне топтастыруға болады. Дене реакцияларына GSR (тері өткізгіштігі реакциясы ретінде де белгілі), бет электромиографиясы және көздің жымылу реакциясы жатады. Электрофизиологиялық әдістерге жалғыз жасуша тіркеуі, ЭЭГ және ERP жатады. Гемодинамикалық шаралар, мидың белсенділігін тікелей өлшеудің орнына, қан ағысының өзгеруін өлшейді, оларға PET және fMRI жатады. Зақымдану әдістері дәстүрлі түрде табиғи себептермен (мысалы, инсульт, жарақат, ісік, нейрохирургия, инфекция немесе нейродегенеративтік аурулар) зақымдалған миды зерттейді. TMS уақытша 'виртуалды зақымдану' жасауға қабілетті болғандықтан, оны осы санатқа да қосуға болады. Атап айтқанда, TMS әдістері мидың бір аймағын оқшаулау үшін стимуляциялайды, ми зақымдануын имитациялайды. Бұл ми картасын жасауда, әлеуметтік нейробиологияның маңызды тәсілінде, мидың қай аймақтары белгілі бір іс-әрекеттер кезінде белсендірілетінін анықтау үшін өте пайдалы.

Әлеуметтік нейробиологиялық ғылымдар қоғамы

Нейробиологиялық қоғамның (Чикаго, 2009 жылғы қараша) басқосуында әлеуметтік нейробиология саласындағы қиындықтар мен мүмкіндіктерді талқылауға арналған кешкі ас, Джон Качиоппо мен Жан Десети бастаған кездесулер сериясіне әкелді. Бұл кездесулерде Аргентина, Австралия, Чили, Қытай, Колумбия, Гонконг, Израиль, Жапония, Нидерланды, Жаңа Зеландия, Сингапур, Оңтүстік Корея, Тайвань, Ұлыбритания және АҚШ-тан келген әлеуметтік нейробиологтар, психологтар, нейробиологтар, психиатрлар, әлеуметтанушылар және экономистер қатысты. Әлеуметтік нейробиология – бұл әлеуметтік түрлерді анықтайтын жаңа құрылымдардың негізінде жатқан нейрологиялық, гормоналдық, жасушалық және генетикалық механизмдерді зерттейтін салааралық ғылым ретінде кеңінен анықталды. Осы кездесулерге қатысушылар арасында жануарлар мен адамдарды зерттеуде, сондай-ақ пациенттер мен қалыпты жағдайдагы қатысушыларды зерттеуде әртүрлі әдістерді қолданған ғалымдар болды. Сондай-ақ, әртүрлі салалар мен көзқарастардағы ғалымдарға бір-бірімен кездесуге, байланыс орнатуға және бір-бірінің жұмысынан пайда алуға мүмкіндік беру үшін Әлеуметтік нейробиология қоғамын құру қажет деген келісімге келді. Халықаралық, салааралық Әлеуметтік нейробиология қоғамы (http://S4SN.org) 2010 жылғы 20 қаңтарда Жаңа Зеландияның Окленд қаласында өткен консультациялардың қорытындысы бойынша іске қосылды, ал қоғамның тұңғыш басқосуы 2010 жылғы 12 қарашада, Нейробиологиялық қоғамның 2010 жылғы басқосуынан (Сан-Диего, Калифорния) бір күн бұрын өтті.