Кіріспе

Албания өнері () – Албаниядағы немесе албандар жасаған барлық көркемдік өрнектер мен өнер туындыларын білдіреді. Елдің өнері – халықтың өзі жасаған, мәдениеті мен дәстүрлерінің ықпалындағы өнер туындылары. Албания иллирийлер мен ежелгі гректер қоныстанған, содан кейін римдіктер, византиялықтар, венециялықтар және османдықтар басып алған ұзақ және құбылмалы тарихына қарамастан, өзінің бастапқы элементтері мен дәстүрлерін сақтап келді. Әр түрлі кезеңдерде Албанияда иллирийлік, ежелгі грек және римдік өнер дамыды және архитектура, мүсін, керамика және мозаика сияқты түрлі салаларда сақталды. Грама шығанағындағы тас жазулары мен Дуррес мозаикасы б.з.д. 4 ғасырға дейін жетеді, ал Аполлония, Быллис, Шкодер, Бутринт және елдің басқа жерлерінде де керемет сапалы ежелгі ескерткіштер бар. Ортағасырлық албан өнерінің негізгі бөлігі Рим империясының, атап айтқанда, Албания мен Балқан түбегінің көп бөлігін билеген Византия империясының мұрагерімен басталды. Ол фрескалар, қабырға суреттері мен алтынмен боялған иконалардан бірте-бірте қалыптасты. Онуфри, Давид Селеница, Костадин Шпатараку және Зографи ағайындары ортағасырлық албан өнерінің ең көрнекті өкілдері. Главеница эпитафиясы – матаға жазылған эпитафия, Балқандағы осы жанрдағы ең бағалы туындылардың бірі. Османдықтардың Албанияға басып кіруі кезінде көптеген албандар түрлі әлеуметтік-саяси және экономикалық қиындықтардан қашу үшін аймақтан көшіп кетті. Олардың арасында ортағасырлық суретшілер Марко Басаити мен Виктор Карпачи, мүсінші және сәулетші Андреа Николле Алекси және өнер коллекционері Алессандро Альбани болды. Венеция империясында тұратындар албандардың мәдени және әлеуметтік орталығы болған Scuola degli Albanesi мектебін құрды. Албандық Ренессанс, өнер саласында, орта ғасырдан бері алғаш рет, батысқа қарай ерекше бағыттарда дамыды және бастапқыда Коле Идроменоның орталық тұлғасы болды. Суретшілер мағына, дәстүр және ұлттық ерекшеліктерді іздеді, бұл бастапқыда реализмге, кейін импрессионизмге әкелді.

Ерте кезең

Қазіргі Албания мемлекетінің шекараларында бірнеше ежелгі орта теңіз мәдениеттері болған, олар Крьеджата аңғарында, Горанксиде, Маликте, Кониспол үңгірінде, Блаз үңгірінде, Гайтан үңгірінде, Трени үңгірінде және Албанияның көптеген басқа да жерлерінде табылған бейнелі жазбаларды қалдырды. Қола дәуірінде Албания аумағында бірнеше иллириялық және ежелгі грек тайпалары пайда бола бастады және бір уақытта бірнеше өнер орталықтарын құрды. Терракота екі мәдениет тарапынан да кеңінен қолданылды, әсіресе бейнелер мен сәулеттік мақсаттар үшін. Белш маңынан, сондай-ақ Албанияның барлық аймақтарынан, иллириялықтарға тиесілі көптеген терракота мүсіндері табылды. Бұл кезеңде керамика өнері де гүлденді және ежелгі дәуірден бері жасалған ең ерекше өнердің бірі саналады. Әртүрлі символдар, рәсімдер, тіл және фольклор керамика өнерінде бейнеленген. Деволл аңғарының атымен аталған деволлдық керамиканы иллириялықтар жасаған. Иллириялық керамиканың бастапқы үлгілері геометриялық пішіндерден – шеңберлер, төртбұрыштар, ромбтар және басқа да ұқсас мотивтерден тұрды, бірақ кейіннен ежелгі грек керамикасының ықпалына түсті. Ерте заманнан бері мозаика ғимараттардың, сарайлардың және қабірлердің негізгі бөлмелерінің, сондай-ақ жеке үйлердің ресми бөлмелерінің еденін жабу үшін қолданылған. Мозаика Адриатика және Ион теңізіндегі иллириялық жағалаудағы иллирияда және ежелгі грек колонияларында кеңінен таралды. Мозаикалық едендердің ең ерте мысалдары Аполлония, Бутринт, Тирана, Лин және Дуррес қалаларында сақталған, олар ежелгі дәуірге жатады. Албаниядағы ең ерте табылған мозаика – «Дуррес сұлулығы» көп түсті мозаика, ол негізінен түрлі түсті тастардан жасалған. Ол өте әдемі пішінімен және көркемдік шеберлігімен таң қалдырады. Рим дәуірі символдық өнер ретінде бейнеленген мүсіндер жасаумен ерекшеленеді. Рим мүсіншілігі Грекия мен этрус цивилизациясының мүсіндеріне зор ықпал етті, ал оның әсерлі мысалдары осы кезеңде гүлденген Аполлония және Бутринт қалаларында көптеп кездеседі.

Ортағасырлық Византия дәуірі

IV ғасырда Рим империясы бөлінген кезде, Иллирияның көп бөлігі Шығыс Рим империясының құрамында қалды, ол әдетте Византия империясы деп аталды. Византия өнері, шамамен V ғасырдан бастап 1453 жылы Константинополь құлағанға дейін Шығыс Рим империясының өнері, көбінесе діни көріністермен және Рим империясының техникасына деген жаңа қызығушылықпен, христиандық тақырыптармен үйлесім тапты. Албанияда кең ауқымды шіркеулер салынуымен бірге иконалар мен фрескалар маңызды өнер түрі ретінде пайда болды. Олар қасиетті ғимараттардың ішкі қабырғаларын, едендерін және күмбездерін жауып, олардың көлемі мен маңыздылығы артты. Алтын мен ашық түстердің қолданылуы маңызды болды, әр түс өзінің ерекше құндылығы мен мағынасына ие еді. Сонымен қатар, түстер ешқашан араластырылмай, таза күйінде қолданылды. Албанияның ең ерте иконалары XIII ғасырға жатады, ал олардың көркемдік шыңы XVIII ғасырда жеткен деп есептеледі. Ең танымал албан суретшісі – Онуфри, ол өмірінің көп бөлігін Албания мен Македонияда өткізді. Бұл өнер стилі жоғары дәрежедегі мотивтермен, арабескелермен және геометриялық пішіндердің, көпбұрыштардың, шеңберлердің және қиылысқан сызықтар мен қисықтардың өрнектерімен сипатталды. Осман империясының мәдени ықпалы албан мәдени өмірінің көптеген салаларына әсер етті. Жергілікті дәстүрлерге қарамастан, Османдық көрнекі мәдениеті жергілікті мәдениетке әсер етті, әсіресе бейнелеудің жаңа үлгілерін, қабырға суреттеріндегі жаңа тақырыптарды және безендірудің жаңа өрнектерін енгізу арқылы.

Албаниялық қайта өрлеу

XIX ғасырда албан өнерінің маңызды кезеңі басталады. 1878 жылы Призрен лигасынан басталып, 1912 жылы тәуелсіздікке жеткен ұлы азаттық күресі, өмір мен тарихты шынайы бейнелейтін жаңа көркемдік қозғалыс үшін жағдай жасады. Импрессионизм мен Реализм басымдыққа ие болды. Коле Идромено – ең танымал реалист суретші және Албанияға реализмді әкелген тұлға ретінде қарастырылады. Кейбір суретшілер албандардың тарихи өткенін және ұлттық ерекшеліктерін кең орман, кең өзендер, таза көлдер және портреттер арқылы бейнеледі. Басқа суретшілер халықтың жағдайын көрсете отырып, әлеуметтік сынға ден қойды. XX ғасырдың басында өнерде радикалды өзгерістер орын алып, патриоттық жаңару болды. 1883 жыл Жоржи Панаритидің «Скандербег портреті» және Коле Идроменоның «Мотра Тоне» атты ең маңызды және көркем туындыларының жарыққа шығуымен ерекшеленеді. Импрессионизм албан суретшілері арасында 1900 жылдан кейін ғана көзге түсті. Ол көптеген суретшілерге, соның ішінде Албанияның алғашқы импрессионист суретшісі Ванджуш Миоға әсер етті. XX ғасырдың ортасында Албанияда коммунистік үкімет билікке келді және сол дәуірдегі өнер сол заманның рухын көрсетеді. Өнер үкімет тарапынан цензураланды, суретшілер социализмді қолдайтын туындылар жасауға шақырылды. Албан суреттерінің басты тақырыбы – социалистік жүйенің тірегі болған пролетариат. Елдегі өнердің көп бөлігі шаруалардың егістікте жұмыс істеуі, әйелдердің тауықтарды азықтандыруы сияқты тұрмыстық көріністерге бағытталған. Албан суретшілері пейзаж жанрын да кеңінен дамытты.

Қазіргі заман

Албания 1991 жылы коммунизмнен демократияға өткенімен, қазіргі уақытта ғалымдар албандық өнер туындыларын «социалистік реализм» санатына жатқызады, себебі олар нақты адамдар мен жағдайларды бейнелеуге ерекше мән береді. Албандық өнердің көп бөлігі импрессионизм мен экспрессионизмнің ықпалында болғанымен, күнделікті өмірді сомдауда ең шынайы болып табылады. Мұндай туындыларды Албанияның Ұлттық өнер галереясы мен Тирана қаласында орналасқан Ұлттық тарих мұражайынан кездестіруге болады. Қазіргі заманғы албандық өнер күнделікті албандардың күресін көрсетеді, алайда жаңа суретшілер осы мәселені жеткізу үшін түрлі көркем стильдерді пайдаланады. Албан суретшілері өнерді дамытуды жалғастырып келеді, бірақ олардың туындылары мазмұны жағынан әлі де ерекше албандық сипатқа ие. Албан суретшілері арасында постмодернизм салыстырмалы түрде жақында ғана пайда болды, бірақ халықаралық деңгейде танымал болған бірнеше суретшілер мен туындылар бар. Ең белгілі албан постмодернистерінің қатарында Анри Сала, Сислей Хафа, Адриан Паци, Олцен Грипши, Венера Кастрати және Хелидон Герджи бар. Албандар арасындағы постмодернистік тенденциялар алғаш рет 1980-ші жылдары Косовода байқалды. Ұлттық иконалардың мүсіндері бүкіл елде кең таралды. 1968 жылы мүсінші Одисе Паскали (әріптес мүсіншілер Андреа Мана мен Янақ Пачоның көмегімен) Албанияның ұлттық батыры Скандербегтің ескерткішін, оның қайтысының 500 жылдығына арнап салдырды, ол Тирана қаласының орталық алаңына орналастырылды. Тирана биенналесі – қазіргі заманғы халықаралық өнердің маңызды шарасы. 2001 жылы Эди Мука, Гезим Қендро және Джанкарло Полити құрған бұл биеннале жылдар бойы Франческо Бонами, Адела Деметжа, Массимилиано Джиони, Йенс Хоффман, Ханс Ульрих Обрист және Харальд Зейман сияқты көптеген халықаралық кураторлардың үлесін қабылдады. Көптеген танымал албан және шетел суретшілері шақырылады.

Бағышталу рәсімі

Әр түрлі уақытта Еуропа бойынша шетелдік суретшілердің бейнелеу өнерінің әртүрлі туындылары – суреттер, портреттер, гравюралар, мүсіндер, рельефтер және өнердің басқа да жанрлары Албания мен албан халқына арналған. 1585 жылы итальяндық Ренессанс суретшісі Паоло Веронезе Орта ғасырлардағы Шкодер қамалын бейнелейтін суретті Шкодран халқына арнады, ол Италияның Венеция қаласындағы Дож сарайының төбесінде сақталған. 1809 жылы ағылшын ақыны және ақсүйек Лорд Байрон Албанияға келді, бұл оған және оның өміріне үлкен әсер етті. Кейін Томас Филлипс 1813 жылы Лорд Байронның портретін жасады, онда ол Байронның әлемдегі ең тамаша деп сипаттаған дәстүрлі албан киімін кигенін көрсетеді. 1827-1828 жылдары француз суретшісі Александр Габриэль Декамп Албанияға сапар жасады, нәтижесінде албандықтарды ұлттық киімдерінде бейнелейтін суреттер сериясы пайда болды. Оның ең әсерлі және танымал туындыларының ішінде «Албандық дуэль» және «Албан бишілері» бар. Тағы бір құмар суретші және ақын – британдық Эдвард Лир, ол 1848 жылы Албанияға саяхат жасады, онда албан пейзаждары оған үлкен шабыт берді. Ол албан халқының мәдениетін, дәстүрін және жерін дәл сол күйінде бейнелейтін суреттер мен салынған суреттердің көркем жинағын жасады. Жеке туындылар одан бұрын да белгілі авторлармен жасалған, мысалы, Арий Шеффер («Сулиот әйелдері»), Жан Батист Камиль Коро («Албаниялық қыз»), Эжен Делакро (бірнеше туынды), Жан Леон Жером (бірнеше туынды), Джон Сингер Сарджент («Албан зәйтүншілері»), Амедео Презиоси («Албандық салдаты»), Эрвин Спектер («Албан әйелінің портреті»), Чарльз Барг («Жас жігіттің басы») және Уильям Линтон («Албан таулары»).