Кіріспе

Су тасымалдаушы – Ұлыбритания мен оның колонияларында қала орталығындағы өзендер мен ушқануарлар арқылы және олардың бойымен жолаушыларды тасымалдайтын өзен жұмыскері. Ең танымалдары – Англиядағы Темза және Медуэй өзендерінде, бірақ Уэльстегі Тайн және Ди өзендері сияқты басқа да өзендерде ортағасырлық дәуірде өздерінің гильдияларын құрған су тасымалдаушылар болды. Су тасымалдаушы – жолаушыларды тасымалдайтын қайықты жүргізетін адам. Мұндай қайықтар көбінесе ескек қайықтар немесе желкенді қайықтар болды. Жылдар өте келе су тасымалдаушылар жергілікті шағын кемелерді бағыттап жүргізу, кемелерді тұрақтарға, пирске, теңіз белгілеріне және доктарға бекіту, сондай-ақ үлкен кемелерде бастырушы болып жұмыс істеу сияқты қосымша дағдыларды меңгерді.

Ұлыбританиядағы сушылар: 1197 - 1859 жылдар

Сушылар немесе кемешілер ерте Лондонның маңызды бөлігі болды. Олар жолаушыларды «уорри» немесе «скиф» деп аталатын шағын қайықпен өзен бойымен және көлденең тасымалдайтын. Жақсы емес ауылдық жолдар мен тығырыққа толы қала көшелерінің салдарынан Темза аймақтағы ең қолайлы тас жол болды. 18 ғасырдың ортасына дейін Лондон көпірі Темзадағы Кингстоннан төмендегі жалғыз көпір болды. 1197 жылы Ричард I патша Темзадағы коронаның құқықтарын Лондон қаласының корпорациясына сатты, ол өзендегі қайықтарға лицензия беруге тырысты. 1350 жылға дейін бұл корольдік құқықта болды, содан кейін Эдуард III патша өзенге кедергі келтіруге тыйым салатын Парламент актісін қабылдады. Балық аулау және ұнтақтау үшін өзенге салынған құрылыстар өзенді жүзуге қиын жағдайға түсірді және оған ретсіз қайықтардың араласуына әкелді. 1510 жылы Генрих VIII сушыларға лицензия берді (лицензияланған қоғамдық көліктің бір түрі), оларға өзенде жолаушыларды тасымалдаудың эксклюзивті құқығын берді. 1545 жылы Генрих VIII «Сент-Стивеннің ауруханасы» деп аталатын сушыларға арналған қайырханалар салды. 1555 жылы Парламент актісі тарифтерді реттеу және апаттарды азайту үшін компания құру арқылы сауданы ресмилендірді. Жаңа компанияның Виндзор (Беркшир) мен Грейвсенд (Кент) арасында жүретін барлық сушыларға билігі болды. Акт Лондон мэрі мен альдермендерге компания басшылары болу үшін жыл сайын «ең жақсы» сегіз сушыны таңдауға, сондай-ақ ережелерді жасауға және орындауға құқық берді. Сондай-ақ, Темзадағы күрделі су ағымдары мен толқындар туралы толық білім алу үшін жеті жылдық оқуға ие болу қажет болды. Сушылар енді төрттен бір бөлігін төлеуге міндетті болды, яғни төрт ай сайын жарна төлеуге міндетті болды. Бұл компания басшыларымен үнемі наразылық пен дау-дамай тудырды, олар жиі шәкірт сушыларды «босату» үшін пара алуда айыпталды. 1642 жылы Англия азаматтық соғысының қарсаңында компанияда өкілдік үкімет орнату үшін сушылардың жиырма жылдық науқаны нәтижесінде жанама демократияның бір түрі енгізілді. 55 «басты қалалар мен баспалдақтардағы» сушылар жыл сайын өкілдерді таңдауға құқылы болды, олар өз кезегінде компания басшылары болу үшін үміткерлерді ұсынды. Бұл үкімет түрі 1827 жылы Парламенттің жаңа заңы үкіметтің олигархиялық формасын қалпына келтіргенге дейін сақталды. Лондонның көпiрлерiнiң жоқтығы және оңтүстiк пен шығыстағы саздық пейзаж қайықпен қатынауға өте қолайлы болды, ал Темза барлық көлiк қозғалысының басты жолы болды. 15-16 ғасырларда Ескі Лондон көпірінің тар аралығы Темзаның баяу қозғалатын және бұралып өтетін ағысын шектеді, бұл қысқы айларда тоңазытуға мүмкіндік берді, сондықтан лондондықтар мұздай тоңазыған өзеннен өте алды. 1605 жылы Парламент актісі бойынша Джеймс I тағайындаған Оксфорд Буркот комиссиясы өзенді басқаруға тырысты. 1630 жылы комиссия Темзадағы үш шлюздің біріншісін салды. Сушылардың табысының басым бөлігі жолаушыларды өзеннен театрға жеткізуден түсетін. 1630 жылы атпен тартқызылатын көлік, седандық орындықтар және Лондонның көптеген театрлары мен көңіл көтеру бақтары Банксайдтан оңтүстік жағалаудан солтүстік жағалауға көшірілуі сушылар үшін қол жетімді сауданы күрт қысқартты және «су ақыны» Джон Тейлор сипаттағандай қаржылық қиындықтарға әкелді. 1635 жылы сушылардан (содан кейін атпен тартқызылатын) хакни вагондарына қарсы шағымдар король Чарльз I-нің патшалық жариялауына әкелді: «Соңғы уақыттағы Хакни вагондарының көпшілігі оның патшалығына үлкен кедергі келтіріп қана қоймай, көшелердің өзі соншалықты мазасыз және тротуарлар бұзылған, сондықтан жалпы жол кедергіге ұшырады және қауіпті болады, ал сена мен азық-түлік бағасы өте қымбат болады, сондықтан біз нақты бұйрық береміз және тыйым саламыз. Екі жылдан кейін ол бұл тыйымды алып тастады. Англия азаматтық соғысы кезінде сушылар импрессиондықтан азат болды және теңіз флотынан жоғары жалақы алуға келісе алды. Сэмюэл Пеппс, үйінен Адмиралтействодағы жұмысына сумен жүретін, 1665 жылғы күнделіктерінде өз суының өлімі туралы айтады. Бұл Лондонның Ұлы обасы кезінде Темза суының жұқпасына ерекше бейімделгендігін көрсетеді. 1700 жылы сушылар жүк тасушы әріптестерімен бірігіп, Сушылар мен фонарьшылар компаниясын құрды. 1799 жылғы Батыс Үндістан доктар туралы заңмен енгізілген тегін су туралы ереже және 1750 жылы Вестминстер көпірінің құрылысы өзен саудасына үлкен өзгерістер әкелді. Енді жүктерді өзен және канал жүйесімен Мидлендс пен Бристольге су жолдары арқылы тасымалдауға болады. Лондонға үлкен байлық әкелген порт сушылар мен фонарьшылардың тиімді жұмысына көп көз жазды. Осы кезеңде жеңіл жүк тасушылардың ерекше қызыл жаңылған Темза қайықтарының капитандыры әйгілі болды. Соғыс кезінде Темза сушылары әрқашан бірінші болып жатаққа алынды және 1814 жылға дейін корольдік теңіз немесе сауда флотына экипажға алынды және білікті теңізшілердің қорызы болды. 1812 жылғы Америка соғысынан кейін көптеген адамдар жауынгерлік әрекеттер тоқтағаннан кейін Америка Құрама Штаттарында қоныстанды. 1819 жылы бу кемелерінің пайда болуы және бу шағын кемелері шағын «уорри» қайығын, оның шектеулі сыйымдылығымен, жаппай қоғамдық көлік үшін ескірген етті, көбінесе бу кемелерінен шыққан күшті толқындар кішкентай «уорри» қайықтарын құлатып немесе батып, әлеуетті жолаушыларды қорқытып жіберді. 1834 жылы Вулич бу кеме компаниясы құрылды және жақын арада Сушылардың бу кеме компаниясымен бірікті, нәтижесінде Лондон бу кеме компаниясы құрылды, ол жетекші тасымалдаушы болып саналды. 1870-жылдардың соңы мен 1890-жылдары теміржолдың өсуі өзенді демалыс үшін пайдалануды арттырды. Лондоннан тыс Майденахед және Пангборн сияқты ауылдар адамдар өзенде бір күндік демалыс үшін скифтер мен понтонды қайықтарды жалдауға келгенде гүлденді. Темза сушылары Ұлыбританиядағы қазіргі заманғы кәсіби одақтардың құрылуына әкелген алғашқы қозғалыстарда маңызды рөл атқарды, ең танымал памфлетші Джон Тейлордың (1580–1653) жазбаларында және кейінірек петицияларды немесе «наразылық петицияларын» пайдалануда, әсіресе 17 ғасырда хакни вагондарының өсуін шектеуді қолдаған петицияларда. 1644 жылға дейін, Коммуналар палатасы оларды жер әскерлеріне пайдаланудан тікелей босатып, сушылардың көрсеткен топтық қысымының нәтижесінде олардың биліктегілермен келісімдерін қайта қарастырды. Тиімді полиция күшінің болмауы сушылардың көбінесе тәртіпсіздікке және көтеріліске бейім қалада ерте қайтыс болуына әкелді. Кәсіби тәуекелдерден басқа, суға батып өлу сушылар бронхит ауруларына шалдығуға бейім болды. 1840 жылдары унитаздың ойлап табылуы Темзаны алып кәрізге айналдырып, тиф және холера індеттеріне және 1858 жылғы Ұлы Иіске әкелді. Бұл қаланың кәріз жүйесін қайта құруға мәжбүр етті. Сушылардың жұмыс істеуіне қолайлы болған «Эмбанкмент» аймағында. Толығымен қайта құрылған немесе жағалаумен қоршалған, ол кәрізді өзеннен шығарды, бірақ сонымен қатар баспалдақтарды және өзенге төмендейтін еңісті жолды жойды, олардың орнына пирстер салынды. Бұл су тасқынының алдын алды, бірақ көптеген үйлер мен ғимараттарды су арқылы кіруге мүмкіндік бермейтін жағдайда қалдырды.

Ұлыбританиядағы сушылар: 1859 - 1999 жылдар

1859 жылғы парламент актісі Сушылар компаниясының көптеген жеңілдіктерін жойды; сондай-ақ Темзаны басқаруды құрып, Темзаға жауапты екі орган жасады. 1871 жылы Еңбек қорғау лигасы, әсіресе жүк тасушыларға, жұмыс берушілерімен жақсы шарттарда келіссөз жүргізуге мүмкіндік берді. Чарльз Диккенс сияқты әлеуметтік реформаға қызығушылық танытқан ойшылдар өзен жұмысшыларын зерттеді, содан кейін 1865 жылы жарық көрген "Біздің ортақ достасымыз" романында және 1879 жылғы "Үнсіз қарақшылар" атты эссесінде олардың ауыр өмірін көрнекті түрде суреттеді, бұл еңбектер жаңа әлеуметтік сананы оятуға себеп болды. 1878 жылы "Принцесса Элис" кемесінің құлауы салдарынан 600 адамның қаза болуы Виктория дәуіріндегі қоғамның пікірін қатты дүрліктірді және өзгертті. 1889 жылы борттық жұмысшылардың үлгісін алған сушылар мен жүк тасушылар Ұлы Лондон доктарының ереуіліне қосылды және 1893 жылы асығыс түрде Сушылар, жүк тасушылар және баржашылар қоғамы құрылды, ол 1922 жылы Көлік және жалпы жұмысшылар одағымен бірікті. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде көптеген сушылар өз баржаларын үкіметтік қажеттіліктерге берді. Соғыс кезінде көмір мен тауарларды тасымалдау ерекше маңызды болды, алайда 1920 жылдары нашарлаған жағдайлар мен өндірістік наразылықтар Лондон доктерін тоқтатты. Британдық жүк тасушылар қауымдастығы 1934 жылы құрылды. Бұл сушыларға өздерінің біліктіліктерін және дағдыларын, әсіресе теңіз порттарындағы жақын маневрлерде пайдалануға мүмкіндік берді. Соңғы жылдары жаңа технологиялардың, әсіресе қанатты жылдамдық реттегіштерінің енгізілуіне байланысты олардың қолданылуы азайды. 1930 жылдардың соңында Темзада қаруланған жылдам қайықтардың жылдамдық сынақтары өтті, олардың кейбіреулері 1940 жылдары сушылар басқарған Әуе-теңіз құтқару флотына айналды. 400 баржа немесе Темза жүк тасушылары 1944 жылы Нормандияға қону кезінде бамботтар ретінде немесе жағаға тіреліп әскери пайдалануға берілді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі бомбалау доктарға ауыр зиян келтірді, ал 1960 жылдары жаңа контейнерлік технологиялар мен Тилбериге көшу жүк тасушылар кәсібін, жүк тасуды ескірген етті. Өзен бойындағы доктардың көпшілігі 1980 жылдары тасталып кетті. 1951 жылғы Ұлыбритания фестиваліне ынталандырылған кейбір сушылар 1940 жылдардың соңында өзендегі круиздік компанияларды құрды, ал басқалары 1980 жылдары, бірақ меншіктің мұқият консолидациясы және жолаушылардың жайлылығына назар аудару арқылы, кейбіреулері түнгі круиздер ұсына отырып, жаңа мыңжылдықта секторды табысты басып алды. Жүк тасу секторында Cory Environmental, бастапқыда сегіз компанияның бірігуі, осы дәстүрлі бөлшектенген индустрияның тенденциясына қарсы шығып, мүмкіндікті пайдаланып, бос көмір баржаларын Лондон көшелерінен қоқысты тасымалдау үшін пайдаланды, бұл оларға кішірек жүк тасу компанияларынан артық баржаларды сатып алуға жеткілікті қосымша кіріс әкелді. 1967-1976 жылдар аралығында 40-тан астам жүк тасу фирмасы жабылды. Экономикалық төмендеу кезінде Темза сушылары үшін тұрақты және жақсы төленген жұмыс "Боврил қайықтарында" болды, олар 1887 жылдан бері Лондонның канализациясын Кроснес пен Бектоннан Темза сағасына, Black Deep-ке тасып келді, онда шлам шығарылды. Бұл практика 1990 жылға дейін жалғасты, содан кейін Еуропалық Одақтың жаңа заңнамасы теңізге ағынды суды төгуге тыйым салды және осы процесті тоқтатуға мәжбүр етті. Бұл сонымен қатар қоршаған ортаны қорғау және теңіз ресурстарын пайдалану мәселелері бойынша қоғамдық пікірдің түбегейлі өзгеруімен сәйкес келді. 1999 жылы Thames Clippers шығыс және орталық Лондон арасында су автобусы қызметін бастады. 2003 жылы жергілікті билік су жолдарын қайта пайдаланудың экологиялық тиімділігін іздеу үшін субсидия берді. Кемемен немесе өзен автобустарымен саяхаттайтын жолаушылар және жүк тасу арқылы Лондонның қоқыстарын шығару Лондон көшелеріндегі қозғалысты азайтады және жүк қозғалысынан туындайтын дірілді жоққа шығарады.

Су мен отты адамдар тобы

Су және шағын кемешілер компаниясы – Ливері құқығы берілмеген және лицензиясы жоқ қалалық гильдия, Темза сушыларын лицензиялайды. Оның ежелгі шәкірттер тізімі генеалогиялық зерттеулер үшін ерекше ресурс болып табылады, алайда ортағасырлық гильдия тамырларына қарамастан, бүгінде ол белсенді лоббилік күш есебінде саналады. «The Passenger Boat Association» бірлестігімен бірлесе жұмыс істей отырып, мүшелерінің мүддесі үшін ұлттық және жергілікті үкіметпен, сондай-ақ олардың агенттіктерімен кеңеседі және келіссөздер жүргізеді. 2003 жылы CWL арқылы, үкіметтік гранттар есебінен, шығыс Лондондағы Тауэр-Хамлетс және Ньюэм аудандарының шәкірттеріне көмек көрсету үшін қаражат бөлінді. 1715 жылы тұңғыш рет өткізілген Доггеттің пальтосы мен белгісі – үздіксіз өткізіліп келе жатқан ең көне өзен жарысы және қазір әлемдегі ең көне жылдық спорттық іс-шара деп саналады. 1975 жылы сумен және шағын кемелермен айналысатын адамдар мен қоғамдық өмірдегі белгілі тұлғалар «Судағы көлік» (TOW) атты қайырымдылық қорын құрды. Оның мақсаты – Темза және басқа да су жолдары, соның ішінде Медвей өзенін, жұмыс істейтін өзендер ретінде сақтап қалу. TOW 1974 жылдан бері маусым айында жыл сайын өткізілетін Темза баржалары жарысын ұйымдастырып келеді.

Лондонның көлік стратегиясы

Күнделікті 2000-нан астам жолаушы өзен арқылы саяхаттайды. Лондон көлігі енді Темза өзенін қоғамдық көлік қызметі ретінде реттеу және дамыту үшін «Лондон өзендік қызметтері» деген өзен көлігі бөліміне ие.

Австралиядағы сушылар

Британияның өзінде де "сушылар" термині британдық колониялардағы жағалау су жолдарында шамамен бірдей міндеттерді атқаратын қайықшыларды сипаттау үшін қолданылған. Бұл әсіресе Сидней портында және Ван Дименс жерінде, Хобарт маңындағы Дервент өзенінде және Лансестон маңындағы Тамар өзенінде кең таралған. 1810 жылға қарай Дервент арқылы жүйретін тұрақты паромдар болды, ал алғашқы лицензия алған паромшылар 1816 жылы Уриас Альлендер мен Джон Ноуленд болды. 1830 жылдарға қарай бұл паромшылар ресми құжаттарда "сушылар" деп аталды, және бұл термин 1940 жылдары соңғы лицензияланған сушы зейнетке шыққанға дейін қолданылып келді. Хобарт қаласының сушыларының өркендеген кезеңі 1840 жылдардан 1850 жылдардың ортасына дейін болды, осы кезеңде әртүрлі адамдарға 200-ден астам лицензия берілді, бірақ бумен жүретін паромдардың жақсаруымен олардың саны азайды және 1896 жылы тек 21 адамға ғана лицензия берілді. Олар осы кезде көбінесе порт маңында су такси және экскурсиялық қызметтер ұсынды. Ресми құжаттарда олар "кемешілер", "шеберлер" немесе өзен саудасында желкенді кемелерді жүргізетін "баржагерлер", сондай-ақ порттан шығатын бумен жүретін паромдар мен өзен кемелерінде жұмыс істейтін адамдар сияқты теңізшілердің басқа санаттарынан ерекшеленді. Тасманиялық сушылардың қайықтары көлемі мен стилі жағынан әртүрлі болды, жалға берілетін шағын қайықтардан бастап, шамамен 28 фут ұзындығы бар үлкен желкенді-ескірмелі қайықтарға дейін. Олардың ішіндегі ең ірісі – 8 ескекпен, 28 футтық "Адмирал", 1865 жылы Томас Морланд жасаған. Ол 2006-2009 жылдары "Адмирал" қайта жаңарту тобы тарапынан қалпына келтірілді және 2011, 2017 жылдары Австралиялық ағаш қайық көрмесінде 19 ғасырдың Тасманиялық сушысының соңғы сақталған қайығы ретінде көрсетілді. 20 ғасырдың басында 15 метрге дейінгі ұзындығы бар моторлы қайықтар сушы қайықтары ретінде лицензияланды, бірақ бұл термин қазір "экскурсиялық қайықтар" немесе, дұрыс емес, "паромдар" деген атаулардың пайдасына жиі қолданылмайды. 2018 жылы шамамен он кеме Хобарт портынан экскурсия ұсынады, бірақ олардың ешқайсысы сушылардың "жалдамалы қайық" дәстүріне сәйкес келмейді. 1830-1940 жылдары Хобарттағы сушылардың негізгі орны Парламент үйінің алдындағы Мюррей көшесінің соңындағы Уотерман догы болды. Сушыларға лицензия Тасманияның оңтүстік-шығысындағы басқа жерлерде, соның ішінде Порт-Артур және Д'Энтрекасто каналында жұмыс істейтін қайықшыларға да берілді.

Америка Құрама Штаттарындағы сушылар

Кейбір деректерге сәйкес, 1812 жылғы Америка соғысына қатысқан бірнеше ағылшын теңізшілері АҚШ-тағы Чесапик шығанағы аймағына қоныстанды және Вирджиниядағы Танжер және Смит аралдарында, сондай-ақ Мэрилендтегі Тилгман аралындағы шағын жағалау қауымдастықтарында сушылар болып жұмыс істеді. Олар осы күнге дейін ерекше ерекшеліктері мен диалекттерін сақтап келеді. Алғашқы африкалықтар 1619 жылы голландиялық кемемен Чесапик шығанағы аймағындағы Олд-Пойнт-Комфортқа келді; олар және олардың ұрпақтары содан бері Чесапик шығанағының тарихы мен экономикасында маңызды рөл атқарып келеді. Құлдыққа түскен африкалықтар өздерінің туған жерлерінде устрица, краб аулау, балық аулау, қайық жүргізу, қайық жасау және тор тоқумен айналысты, ал көптегендері Чесапик шығанағында да осы кәсіптерге кірісті. Келесі ғасырларда олардың ұрпақтары шығанақтың айналасында қалыптасқан қауымдастықтар мен мәдениетті құруға көмектесті, ал олардың еңбегі аймақтың экономикалық тұрғыдан басым теңіз өнеркәсібінің және теңіз күштерінің дамуына үлкен үлес қосты. Шығанақтың су жолдары плантациялық жүйенің дамуына қажетті құл саудасын қамтамасыз етті, бірақ сонымен қатар оларға бостандыққа қашуға мүмкіндік берді. Африкалық американдық сушылар Чесапик шығанағы аймағында және Мэриленд штатының Шығыс жағалауындағы шекаралық аймақта шебер балықшыларға айналды, бірақ 19 ғасырда бу кемелерінің пайда болуымен олардың көптегені өзен жұмысшылары болып жұмыс істеді. Традициялық ақ сушылар ерте бу кемелерінде жиі болатын қазандықтың жарылуы немесе өрт сияқты елеулі тәуекелдерден қашып жүрді. Африкалық американдық сушылар 1840 жылдардағы Миссисипи өзенінің бу кемелері экономикасында осы кемелердің экипажында жұмыс істеу арқылы қаржылық табысқа және бостандыққа қол жеткізді. Американдық метеорологиялық қоғамның "Ауа райы, климат және қоғам" журналында жарияланған мақаласында былай делінген: "Беллвью ауылы 20 ғасырдың басында теңіз өнімдері өнеркәсібінде жұмыс істейтін африкалық американдықтармен құрылды – устрицаны қабықтан шығарушылар, крабтарды таңдаушылар немесе "суды жұмыс істеуші" сушылар". Теңіз өнімдерін өңдеуші зауыт африкалық американдықтарды жұмысқа алып, қоныстандырды және жақын жердегі жердің бір бөлігін африкалық американдықтарға сатты. 1930 жылдары Bellevue Seafood Company африкалық американдықтарға тиесілі болды және 1970 жылға дейін көптеген африкалық американдық сушылар ақ сушылармен бірдей аймақтарда жұмыс істеді, көбінесе бірдей кемелерде, ал өз ауларын бірдей өңдеушілерге сатты, көрінетін нәсілдік кемсітушілік аз болды".