Кіріспе
Северн бұрылысы – Англияның оңтүстік-батысындағы Северн өзенінің тасымалдау ағысында көрінетін құбылыс. Бұл бұрылыс Бристоль шығанағы мен Северн сағасына келгенде пайда болады, көтерілген су ағыны Глостерге дейін және одан да жоғары қарай толқындар сериясымен өзен арнасын бойлай жылжиды. Өзеннің әртүрлі бөліктерінде бұрылыс әртүрліше көрінеді: төменгі, кең бөліктерінде терең арналарда шағын толқын ретінде байқалады, ал су құмды-сазды жазықтарда ақырындап таралады. Тар, жоғарғы ағысында өзен жағалаулар арасындағы барлық кеңістікті алып жатыр, ал бұрылыс жоғары қарай қозғалған толқындар сериясымен ілгерілейді. Глостерге жақын жерде су екі бөгетті, ал кейде Теуксберидегі бір бөгетті де жеңіп өтеді, содан кейін әлсірейіп бітеді. Жылына шамамен 130 күн бұрылыс пайда болады, көбінесе жаңа ай мен толу айдан кейінгі күндері. Бұрылыстың мөлшері мен нақты уақыты жоғары судың уақытына, барометрлік қысымға, желдің жылдамдығы мен бағытына, өзенге құйылатын су көлеміне және негізгі дренаждық арналардың тазалығына байланысты. Бұрылысты көруге арналған бірнеше тұрақтар бар, сондай-ақ көрермендер өзен жағалауымен немесе су тасқынының жағалауымен жүре алады. Тарихи тұрғыдан алғанда, бұрылыс Глостердегі доктарға кемелердің келуі үшін маңызды болды, бірақ 1827 жылы ашылған Глостер және Шарпнесс каналының салынуымен бұл қиындық жеңілді. Бүгінде бұрылыс серфингшілер мен каноэшілерге қызығушылық тудырады, олар толқындармен жүзуге тырысады.
The Severn bore is a tidal bore seen on the tidal reaches of the River Severn in south western England. It is formed when the rising tide moves into the funnel shaped Bristol Channel and Severn Estuary and the surging water forces its way upstream in a series of waves, as far as Gloucester and beyond. The bore behaves differently in different stretches of the river; in the lower, wider parts it is more noticeable in the deep channels as a slight roller, while the water creeps across the sand and mudflats. In the narrower, upper reaches, the river occupies the whole area between its banks and the bore advances in a series of waves that move upstream. Near Gloucester, the advancing water overcomes two weirs, and sometimes one in Tewkesbury, before finally petering out. Bores are present on about 130 days in the year, concentrated on the days immediately following the new and full moon. The size and precise timing of the bore depend on such things as the time of high tide, the barometric pressure, the wind speed and direction, the amount of water coming down the river and how well scoured the main drainage channels are. There are a number of viewpoints from which the bore can be seen, or viewers can walk along the river bank or floodbanks. Historically, the bore has been of importance to shipping visiting the docks at Gloucester, but this was alleviated by the construction of an alternative route, the Gloucester and Sharpness Canal, which opened in 1827. Nowadays the bore is of interest to surfers and canoeists who attempt to ride the waves.
Құрылу
Северн сағасы, Бристоль арнасына құятын, әлемдегі ең үлкен толқындық айырмашылыққа ие. Ол тек Фанди шығанағынан және, мүмкін, Унгава шығанағынан (екеуі де Канадада) асып түседі. Толқын мұхиттың ортасынан қашықта басталады. Ол Еуропа құрлығына қарай шамамен 1100 км енімен қозғалады. Құрлықтық шельфке жеткенде, ені шамамен 320 км-ге дейін тарылады, ал амплитудасы артады. Бристоль арнасына жақындағанда, толқынның бір бөлігі азаятын еніне бейімделіп, биіктігін көтеруі керек. Северн өзеніне жеткенде, ені 161 км-ден 8 км-ге дейін азайды, ал биіктігі 15 метрге жуық. Сағаның төселі көтеріле бастағанда және жақтары біріге бастағанда, толқын пайда болады және өзенге қарай күшпен ағып шығады. Толқынның алдыңғы жиегі тік, ал артқы жиегі тегіс. Толқын үш немесе төрт ірі толқыннан және одан кейін кішірейе түсетін бірнеше толқындардан тұрады. Басқа толқындар сияқты, бұл толқын да жағалауға жақын және терең емес жерлерде бұзылады, ал терең суларда тегіс ағып өтеді. Авонмут маңындағы сағаның төменгі, кең бөлігінде толқын терең су арналарында жеңіл толқу түрінде жылжып, су құмдар мен лайлы жерлерге жылдам таралады. Көбінесе, егер су тасқынынан қорғау жабылмаса, Северн толқыны төменгі Пилл ауылын су басады. Шарпнесс өтіп, Хок-Клифтің сол жақ бұрылысына жеткенде, толқын жартастарға соқтығысады. Жаңадан пайда болып, Овертон жағалауына жақын өзенмен жоғары қарай ағып, Бокс-Клифке қарай сағадан өтеді. Horseshoe Bend бұрылысын айналып, сыртқы жағында қалады, бірақ кейін өзеннің шығыс жағына қарай жылжиды. Лонгни құмдарынан жоғары, өзен кенеттен 100 метрге дейін тарылады, құмдар азаяды және арна өзеннің барлық енін алып жатыр. Енді бұл толқын адамдар күтетін керемет құбылыс, жай ғана судың көтерілуі емес. Минстерворттан Глостерге дейін өзеннің ені көп өзгермейді, толқын бұрылыстардың сыртқы жағындағы жағалауларға көтеріліп, жағалаулардағы терең емес жерлерде бұзылады. Глостерге жақын Төменгі бөліністе ол екіге бөлініп, Альни аралының екі жағынан өтеді. Екі тармақ та бөгеттермен кездесіп, оларды жеңіп, Жоғарғы бөлісте қайта қосылады, ал азайған толқын жоғары ағыста жалғасады. Әсіресе, судың жоғары деңгейі кезінде Теуксберидегі бөгет судан асып кетуі мүмкін, тіпті Вустердегі бөгеттің табаны да су деңгейінің 30 см-ге дейін көтерілуі мүмкін.
Уақыт
Ең ірі толқындар күн мен түн теңелу кезінде пайда болады, бірақ жыл бойы кішірек толқындарды да көруге болады. Жыл сайын шамамен 260 толқын болады, олар 130 күн ішінде күніне екі рет пайда болады. Толқындар ай фазаларымен байланысты болғандықтан, біреуі таңғы сағат 7-ден түскі 12-ге дейін, ал екіншісі кешкі 7-ден түнгі 12-ге дейін (GMT) пайда болады. Ең ірі толқындар таңғы және кешкі сағат 9-дан 11-ге дейін болады. Жаңа және толық айдан кейін бір-үш күн ішінде ең үлкен толқындар пайда болады, ал максималдықтан бұрын және кейін болатын күндері кішірек толқындар болады. Дегенмен, биіктігі мен уақыты шамалы өзгеріске ұшырауы мүмкін. Толқын биіктігін күшті оңтүстік-батыс немесе батыс жел, төмен барометриялық қысым, Глостерден төмен 2 фут (1 метр) таза су және сағадағы жақсы тазартылған арналар арттырады. Биіктігі шығыстан немесе солтүстіктен соққан күшті жел, жоғары барометриялық қысым, Глостерден төмен тұщы судың аз болуы немесе артық болуы салдарынан төмендейді. Күшті оңтүстік-батыс немесе батыс жел, төмен барометриялық қысым, екі мен бес фут аралығындағы тұщы су және сағадағы қысқа, жақсы тазартылған арналар толқынды ертерек пайда етеді. Керісінше, шығыстан немесе солтүстіктен соққан күшті желдер, жоғары барометриялық қысым, аз тұщы су және ирек, нашар тазартылған арналар толқынды кешіктіреді. Теңіздегі желдің бағыты жергілікті ауа ағынынан маңыздырақ.
Пікірлер
Қақпақты көруге әртүрлі тұрғыдан қарауға болады; көрермендер осылармен ғана шектелуге тиіс емес, өйткені өзен жағалаулары мен су тасқынының жағалауларының көп бөлігі қоғамдық жаяу жолдары болып табылады. Көрермендер жиі танымал орындарда жиналады және көлік тұрағы қиындық тудыруы мүмкін. Шарпнестегі жоғары толқын уақытына қатысты, қақпақ Ньюнхэмді Севернде бір сағат бұрын, Фрамилод пен Арлингхемді жиырма бес минут бұрын, Эпниді жиырма минут бұрын, Минстервортты жоғары толқын уақытында, Стоунбеншті шығыс жағалауда жоғары толқыннан кейін он бес минут өткен соң, ал Овер-Бриджді отыз бес минуттан кейін өтеді.
Көлік және серфинг
Северн өзені кеме жүретін өзен саналады, ал Глостер бұрын маңызды порт болған, кемелер бұрылыс толқынымен күресуге мәжбүр болған. Кемелер Шарпнестен Глостерге дейін толқынмен жоғары қарай жүзе алады. Толқын кемені озады, бірақ сапарды дұрыс жоспарласа, баржа Глостерге үлкен су кезінде жете алады. Төмен қарай жүзу қиынырақ, сондықтан баржалар көбінесе бір толқынмен түсуді бастауы керек, Лонгни құмдарын кесіп өтуге дейін тоқтауы керек, ал келесі толқынмен түсуді аяқтауы керек. Глостерге қол жеткізудегі бұл қиындықтар 1827 жылы Глостер және Шарпнесс каналының ашылуымен еңсерілді, бұл кемелердің Глостерге жету үшін өзенді пайдалану қажеттілігін жойды. Өзенде серфингпен айналысатындар 2 метрге дейін жететін толқынмен серфинг жасауға тырысады. Өзенде алғаш серфинг жасаған адам 1955 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс ардагері Джек Черчилль болды, ол Шотландияның кең қылышын алып жүрген және соғыс кезінде ұзын садақпен жауды өлтірген жалғыз одақтас әскері ретінде танымал болды. Кейінірек ол серфингке ғашык болып, өзі жасаған тақтада толқынды жаулады. 2005 жылдың қыркүйегінде Ньюнхемде Севернге жүздеген серфер жиналды, бұл Северн бұрылысында серфинг жасауға жасалған алғашқы әрекеттің 50 жылдығын атап өту және Дони Райттың 1955 жылдан бері осы спорттың дамуын көрсететін тарихи фильмі "Longwave" фильмінің тұсаукесеріне қатысу үшін болды. Үлкен толқындар күтілетін күндері, жүздеген серфингшілер толқындардың келуін күтіп жиналады. Су деңгейі жоғары болғандағы қауіптерге жүзіп жүрген ағаштар, өзен жағалауының құлауы, төбеден салбырап тұрған бұтақтар және тіпті өлген мал жатады. Глостер портының басқарушылары, өзеннің осы бөлігі үшін құзыретті порт органы ретінде, серфингшілерге, каноэшілерге, шағын кемелерге және өзен жағалауын пайдаланушыларға бұрылысқа қатысты қауіпсіздік нұсқауларын берді.
Тарихи деректер
Он сегізінші ғасырдағы, Корольдік қоғамның хатшысы Чарльз Блэгденге (1820 жылы қайтыс болды) жатқызылатын, толқын туралы есеп Глостершир мұрағатында Glos. R. O., D 1914 нөмірімен сақталуда. Есепте автор оның сегіз футқа дейін көтерілгенін және байқаушылардың қазір де жасауға тырысып жатқандай, толқынды "қуып жету" үшін атпен өзеннің иілімдері арасында шаба отырып, оны қалай бақылағанын сипаттады. Бұл құбылыс "теңіздің басы" деп аталады, ал автор ескертмесінде басқа жерлерде мұндай құбылыстарды "қабан" немесе "толқын" деп те атайтынын айтады.