Мор шайқасы: 1848 жылғы Венгрия революциясының шешуші кезеңі

Кіріспе

Мора шайқасы 1848 жылғы Венгр революциясы кезінде 30 желтоқсанда Австрия мен Венгр революциялық армиясы арасында өтті. Австриялықтарға хорват бан генерал-лейтенанты Йосип Елачич басшылық етті, ал венгрлерге генерал-майор Мор Перцель басшылық етті. Австриялықтар жеңіске жетті, нәтижесінде Артур Гёргей басқарған венгр армиясы Пест пен Буда венгр астаналарын Австрия армиясының қаупінен қорғаудың соңғы мүмкіндігінен айырылды. Осының салдарынан 5 қаңтар 1849 жылы фельдмаршал Альфред I, Виндиш-Гратц князі бастаған Австрия армиясы Пест пен Буданы басып алды.

Шайқас

30 желтоқсан күні таңертең алға аттанған Граммонт бригадасының авангарды және полковник Сермеж бастаған Бандерель (Банның) гусарлар полкінің лейтенант-полковник эскадрильясы, Сарқаннан тыс жердегі Перцельдің аванпостына сағат 8-де шабуыл жасады, содан кейін Мордың солтүстігіндегі орманнан шығып, Перцельдің алдыңғы қаруларын кері қайтарды. Венгр саперлері негізгі күшке қарай шегінді және Отингерге ат әскерін мүмкіндігінше жылдам жеткізуге, ал Хартлибке де асығуға бұйрық берді. Желачичтің жоспары – жаяу әскерімен мажарлардың оң қанатын бұзып, мажарлардың шегінуін кесіп, сол қанатына ат әскерімен шабуыл жасау еді. Бұл шешім өте қате болып шықты. Төрт рота алға жылжығанда, венгр артиллериясының қашықтығына жетті, ал өз жаяу әскерлеріне оқ атудан бас тартқан артиллерияшылар оқ атуды тоқтатты. Желачич осы мүмкіндікті пайдаланып, Кисберге баратын жолда батареяны алға жылжытты. Венгр жаяу әскерлері орманға қарай жылжыды, бірақ онда жаудың басым жаяу әскері мен жоғарыда аталған батареяның тоғысқан отына түсіп, жау жаяу әскерлерінің қайта шабуылдары нәтижесінде орманнан кері шегінуге мәжбүр болды. Осы кезде Желачич орманның жамылуын пайдаланып, Лика шекаралық батальонын мажарлардың оң қанатына қарсы, ал Градиска шекаралық батальонын 5-ші егер батальонымен бірге мажарлардың сол қанатына қарсы жіберді, ал мажарлар оларды қатал артиллериялық отпен тоқтатуға тырысты. Перцель үлкен қауіпті сезіп, полковник Андраш Гаспардың басшылығымен сол қанатынан императорлық гусарларды курассирлерге қарсы жіберді. Кейбір дереккөздерде гусарлар екі взводтан (яғни 4 ротадан) құралған, ал басқалары үш взводтан (яғни 6 ротадан) құралған делінеді. Дегенмен, гусарлар жаудың атты әскерінің көптігінен қорқып, шайқассыз кері шегінді. Бұл австриялық взводтар гусарлар тарапынан талқандалып, ауыр шығынға ұшырады. Мұны көрген алты фунттық жаяу әскер батареясы да бұзылып, Морға қарай шегінді. Аса қатал күрес басталды, оның барысында курассирлер Перцельдің өзіне 20 қадамға жақындады. Генерал-лейтенант Заставникович пен капитан граф Пимодан шабуылда ерекше көзге түсті. Стернбергтің жетекшілігімен 14 курассир батареяға жетті; бірінші пушканы Стернберг өзі, ал қалған үшеуін оны тез қуып келген курассирлер, олардың ішінде капитан Жорж Пимодан басып алды. Курассирлердің шабуылы 48-ші батальонның 6-шы ротасын қиратты, олар тарап кетіп, қала арқылы Чсакварға қарай қашты, ал қала сыртындағы шіркеуге шабуыл жасағанда, оларға залппен оқ атты да, жүзімдіктерге қарай жолға шықты. 48-ші батальон авангардта болды, оның 32 адамнан тұратын взводының бірі де қалаға кірді, және жау жаяу әскері қалаға барлық жағынан кіріп бастағаннан кейін, олар көшелердің бірінде, олардың алдынан шыққан курассирлерге шабуыл жасап, оларды бұзып, қосалқы көшелерге қашты. Бұл артиллерияшылар мен гусарларды бір-біріне үйіп, курассирлермен қырқылып, қаруларын жоғалту қаупіне ұшыратты. Александр мен Николайдың гусарлары жылдам шешім қабылдап, кері бұрылып, қуғынға түскен курассирлерге шабуыл жасады. Рота командирі капитан Йозеф Мйк ұрыста ерекше көзге түсті. Кейін Перцель басқа босқындардан алынған мәліметтерге сүйене отырып, 35-ші және 50-ші Хонвед батальондарының сарбаздары қалада әлі де қаһармандықпен соғысып, жаудың көптеген сарбаздарын атып түсіргенін жазды. 50-ші батальонның шағын тобы шіркеуде қорғануға тырысты, бірақ олардың көпшілігі өлтірілді немесе тұтқындалды. Қаладағы қатал шайқастың куәсі ретінде Хардегг курассирлері аттан түсіп, оларға оқ атқан хонведтердің үйлерін тазартып, оларды аяусыз өлтірді. Сондықтан жаяу әскер батальондары қонысқа тек Хартлиб дивизиясы келгеннен кейін берілген тұтқындарды жинау үшін кіргені мүмкін. Дегенмен, австриялықтар шегінгеннен кейін де қалада әлі де мажар сарбаздары жасырынған, олар қаладан еркін шығып кетті. Мезена, өзінің естеліктерінде, жол бойында шегінген венгр күштерінен 2000-ға жуық адамды жинағанын айтты; алайда, бұл 48-ші батальон мен Берег ротасын да қамтыған болуы мүмкін. 47-ші батальон кешке Миклош Перцельдің 48-ші батальонынан кейін Чсакварға келді. Сол күні барлауда болған Гёргей Мордан қашып келген көптеген сарбаздармен кездесті. Мордан қашқандар топ-топ болып Пестке құйылып келді, олардың пайда болуы мен жеңіліс туралы әңгімелері Ұлттық қорғаныс комитетін (Габсбургтармен ашық қақтығыс басталғаннан кейін, де-факто, тәуелсіз венгр үкіметі) үрейлендірді. 31 желтоқсан күні Комитет Гёргейге Будаға бару туралы бұйрық берді. Әскерлердің қашуына Кarger бригадасының (1794 адам, 10 зеңбірек) да көмектесті, ол сол күні Чсакварға келгенімен, Бригада командирінің кейбір тартынбауына қарамастан, алға жылжыды. Венгрдің сол қанаты қираған сәтте Мордың оңтүстігінде венгр құрамы пайда болды. 20 желтоқсан күні Коссут Трансдунай округтерінде ерікті мобильді милиция құруды генерал-штаб майоры Бодог Немедьейге тапсырды. Немедьей 23 желтоқсан күні Песттен шықты. Кету күні мен 26 желтоқсан күні оған әскерімен жауды артынан алаңдатуға тапсырма берілді. 27 желтоқсан күні, кейбір әскерлермен және үш зеңбірекпен Чсакварда болды, содан кейін оңтүстікке бет бұрды. Желачичтің әскері саны жағынан Перцельдің әскерінен аспады, бірақ оның ауыр атты әскері венгр гусарларынан шамамен үш есе көп болды.

The vanguard of the Grammont Brigade which marched ahead on the morning of 30 December, and the Lieutenant Colonel squadron of the Banderial (the Ban's) Hussars Regiment led by Colonel Sermage, struck Perczel's outposts beyond Sárkány at about 8 o'clock, and then, emerging from the woods north of Mór, drove back Perczel's advance guard. The Hungarian sappers retreated to the main force, and sent orders to Ottinger to hurry with his cavalry as fast as possible, and to Hartlieb to hurry up as well. Jelačić's plan was to break through the Hungarian right flank with his infantry, cut off the Hungarian retreat, and attack the Hungarian left flank with his cavalry. The decision turned out to be very unfortunate. As the four companies advanced, they came within range of the Hungarian artillery, and the gunners, unwilling to fire on their own infantry, ceased fire. Jelačić used this opportunity to push forward a battery on the road to Kisbér. The Hungarian infantry companies advanced in the woods, but there, being caught in the crossfire of the superior enemy infantry and the aforementioned battery, and as a result of the renewed assaults of the enemy infantry, they were forced to retreat from the forest. When this happened, Jelačić sent again, under the protection of the forest, the Lika border guard battalion against the Hungarian right flank, and the Gradiska border guard battalion, together with the 5th Jäger battalion against the Hungarian left flank, while the Hungarians tried to stop them with fierce cannon fire. Perczel saw that there was a big danger, and under the leadership of Colonel András Gáspár, he sent against them the Imperial hussars from the left wing against the cuirassiers. Some sources say that the hussars were two platoons (i. e. 4 companies), while others say that they were three platoons (i. e. 6 companies). However, the hussar units were frightened by the large mass of the enemy cavalry and rode back without a fight. These Austrian platoons were crushed by the hussars, and routed, suffering heavy losses. Seeing this, the six pound infantry battery also limbered and retreated towards Mór. A bitter struggle began, during which the cuirassiers came within 20 paces of Perczel himself. Lieutenant General Zastavniković and Captain Count Pimodan distinguished themselves in the assault. The 14 cuirassiers, led by Sternberg in person, came within range of the battery; the first cannon was captured by Sternberg himself, the other three by the cuirassiers who were rapidly following him, among them Captain Georges Pimodan. The attack of the cuirassiers tore apart the 6th Company of the 48th Battalion, which broke up and fled through the town towards Csákvár, and when they were attacked by the cuirassiers at the chapel on the outskirts of the town they fired a volley on them, then made their way towards the vineyards. The 48. battalion was in the vanguard, and one of its 32 man strong platoons was also pressed into the town, and after the enemy infantry had begun to push in the town from all sides, they attacked, on one of the streets, the cuirassiers which appeared in front of them, broke through them, and fled down the side streets. This threatened the artillerymen and hussars, piled one upon another, to be cut down by the cuirassiers, and to loose the guns. With a quick decision, the Alexander and Nicholas hussars turned back and charged the pursuing cuirassiers. The company commander Captain József Mjk, especially distinguished himself in the fight. Perczel later wrote apparently based on reports from other refugees that the soldiers of the 35th and 50th Honvéd Battalions were still fighting hard in the town and shot down many of the enemy. A small group of the 50th Battalion tried to defend themselves at the church, but most of them were cut down or captured. As an indication of the fierce fighting in the town, the Hardegg cuirassiers dismounted and cleared the houses of the honvéds who were firing at them, by killing them one by one, without mercy, in a terrible massacre. It is therefore more plausible that the infantry battalions only entered the settlement to collect the prisoners who surrendered after the arrival of Hartlieb's division. However, even after the Austrians withdrew, there were still some Hungarian soldiers hiding in the town, who then left the town freely. Meszéna, according to his memoirs, gathered nearly 2,000 men from the retreating Hungarian forces on the way; however, this probably included also the 48th Battalion and the Bereg company. The 47th battalion arrived in Csákvár later in the evening, after Miklós Perczel's 48th Battalion. Görgei, who was on reconnaissance on the same day, met many of the fleeing soldiers from Mór. Those who fled from Mór poured to Pest in groups, and their appearance and their accounts about the defeat discouraged the Committee of National Defence (which was, de facto, the independent Hungarian government, after the open conflict with the Habsburgs started). On 31 December the Committee sent an order to Görgei to Buda. The escape of the troops was helped also by the fact that the Hungarian Karger Brigade (1794 men, 10 guns), which arrived in Csákvár that day, advanced forward, despite some hesitation of the Brigade Commander. At the moment the Hungarian left flank was crushed, a Hungarian formation appeared south of Mór. On 20 December, Kossuth had entrusted General Staff Major Bódog Nemegyei with the formation of a volunteer mobile militia in the Transdanubian counties. Nemegyei left Pest on 23 December. On the day of his departure, and on 26 December, he was given the task of disturbing the enemy from the rear with his troops. On 27 December, with some regular troops and three guns, he was in Csákvár and then headed south. Jelačić's troops in battle did not exceed Perczel's in numbers, but his heavy cavalry outnumbered the Hungarian hussars by about three to one.