Кіріспе

Неміс тропикалық медицина маманы; Нюрнберг дәрігерлер сотының сотталушысы (1896–1992)

Герхард Август Генрих Роуз (30 қараша 1896 – 13 қаңтар 1992) – нацистік Германия дәрігері және соғыс қылмыскері. Ол келісімсіз Дахау және Бухенвальд концлагерьлеріндегі тұтқындарға медициналық зұлсалымдар жасады. Ол еврейлерді, ромдарды және психикалық аурулары бар адамдарды безгек және тифпен жұқтырды. Дәрігерлер сотынан кейін Роуз соғыс қылмыстары үшін кінәлі деп танылып, өмір бойына түрмеге кесілді, бірақ 1955 жылы босатылды.

Ерте өмір және білім

Роза Данцигте (бұл кезде Батыс Пруссияның бөлігі, Пруссия, Германия, қазіргі Гданьск, Польша) дүниеге келді. Ол Штеттин, Дюссельдорф, Бремен және Бреслау қалаларындағы гимназияларда оқыды. Бітірген соң Роза Берлиндегі Кайзер Вильгельм әскери медицина академиясында медицинаны оқыды. 1914 жылдан 1918 жылға дейінгі Бірінші дүниежүзілік соғыс Розаның білімін алуын үзіліске ұшыратты. 1914 жылы ол Саксония Пепиньер корпусының қатысушысы болды. Оқуын жалғастыру үшін Берлиндегі Фридрих Вильгельм университетіне және Бреслаудағы Силезия Фридрих Вильгельм университетіне ауысты. Роза 1921 жылдың 15 қарашасында мемлекеттік медициналық емтиханды «өте жақсы» бағамен аяқтады. 1922 жылдың 20 қарашасында ол Magna cum laude дәрежесінде докторлық диссертациясын қорғады. 1922 жылдың 16 мамырында медициналық практика жүргізуге ресми рұқсат алды. 1923 жылы ол Гамбург Корпус Франкониясының мүшесі болды.

Қытайдан оралу

Роуз 1936 жылғы қыркүйекте, Екінші Қытай-Жапон соғысына дейін Берлинге оралды. 1936 жылғы 1 қазанда Берлиндегі Роберт Кох институтының тропикалық медицина бөлімінің басшысы болды. 1938 жылғы жазғы семестрден бастап Роуз Берлин университетінде тропикалық гигиена және тропикалық медицинадан дәрістер мен практикалық сабақтар өткізді. 1943 жылғы 1 ақпанда Роуз Роберт Кох институтының вице-президенті болып тағайындалды. 1939 жылы Роуз Люфтваффе медициналық қызметіне қабылданды. 1942 жылы ол Люфтваффе медициналық қызметінде тропикалық медицина жөніндегі кеңесші гигиенист болып тағайындалды. Соғыс аяқталған кезде Роуз генерал-дәрігер шенімен қызмет етті.

Маларияға арналған эксперименттер

Роуздың Роберт Кох институтындағы кафедра меңгерушісі лауазымындағы алдыңғы адамы Клаус Шиллинг болды. Шиллинг малярияға қатысты эксперименттер жүргізген; Роуз оның эксперименттерін, көбінесе психиатриялық науқастармен жалғастырды. 1917 жылы австриялық психиатр Юлиус Вагнер-Яурег малярия инфекциясын ақыл-естің салдарынан туған прогрессивті параличті емдеу үшін қолданды. Роуз шизофренияны емдеу үшін де осы әдісті пайдаланды. Роуз малярия эксперименттерін Дахау концлагерінде, Бухенвальд концлагерінде және Тюрингиядағы психиатриялық клиникада орыс тұтқындарымен, психикалық аурулармен жүргізді. 1941 және 1942 жылдары Роуз Арнсдорфтағы IG Farben үшін жаңа безгекке қарсы препараттарды сынады. Арнсдорф санаторийі Роуз жүргізген малярия эксперименттерін құжаттады. 1942 жылдың шілдесіне қарай 110 науқас маса шағуы арқылы жұқтырылды. 49 адамнан тұратын алғашқы сынақ сериясында 4 адам қайтыс болды. Арнсдорфтағы эксперименттер нацистік үкіметтің мүгедектер мен психикалық ауруларға қарсы жаппай қырғын науқаны – «Акция Т4»-ке сәйкес келеді. Арнсдорфтағы психиатриялық науқастар басқа мекемелерге ауыстырылып, сонда өлтірілді. Компания мәлімдемесіне сәйкес, Роуз «Акция Т4»-тің негізгі ұйымдастырушыларының бірі Виктор Бракты іздеп, оған тәжірибелік қатысушылары ауыстырылмайтынына уәде алды.

Концлагерьлерде тифке қарсы вакцинаны сынақтан өткізу

Еврей азаматтарының геттоларда және тұтқын лагерьлеріндегі шетелдік тұтқындардың оқшаулануы Германия басып алған шығыста тиф індетінің таралуына әкелді. Варшавадан көптеген тиф жағдайлары тіркелгендіктен, генерал-губернатор індеттің "Варшаваның еврей кварталында, көшпенді еврейлерден" тарағанын мәлімдеді. Роза Варшавада кездесу өткізді. 1941 жылдың күзінде ауру батысқа тарады, өйткені Вермахт әскерлері Германияға демалысқа оралды және мәжбүрлі еңбекшілер Германияға депортацияланды. 1941 жылдың желтоқсанында тиімді вакцинаны табу мәселесін талқылау үшін кеңес өткізілді. Қарулы күштердің, өндірушілердің және Рейхтің Ішкі істер министрлігінің өкілдері тифке қарсы вакцинаны талқылау үшін жиналды. Кейбір өндірушілер жаңа вакциналар жасады, бірақ олардың тиімділігін білмеді. Жиналғандар вакцинаны Бухенвальдтағы тұтқындарда сынап көруге келісті. Эксперименттер Waffen SS гигиена институтында жұмыс істейтін Иоахим Мруговскийдің бақылауында болды. Бухенвальдта Эрвин Динг-Шулер эксперименттерді жүргізді. 1942 жылдың 17 наурызында Роза мен Эуген Гильдемейстер Бухенвальдтағы тәжірибелік станцияға барды. Сол кезде 150 тұтқын тифпен ауырған, олардың 148-і аурудың белгілерін көрсеткен. 1943 жылдың мамырында Вермахттың консультативтік медициналық кеңесінің үшінші сессиясында Динг-Шулер «Классикалық тифке қарсы әртүрлі қызба вакциналарын зерттеу нәтижелері» тақырыбында лекция оқыды, онда ол адамдардағы эксперименттердің нәтижелерін талқылады. Конференцияға қатысқан және адамдардағы эксперименттердің мәні туралы хабардар болған Роза адамдардағы сынаулардың сипатына қарсылық білдірді. Куәгерлердің айтуынша, Роза «Бұл концлагерьдегі эксперимент болуы мүмкін» деп сөйлеген. Розаның қарсылығын кейіннен Эуген Когон растады. Когон Динг-Шулердің тұтқыны болды және Розаның Бухенвальдтағы араласуына наразылығын білдірді. 1943 жылдың мамырында қарсылық білдіргеніне қарамастан, Роза 1943 жылдың 2 желтоқсанында Иоахим Мруговскийге өтінішпен жүгінді. Ол Бухенвальдта тифке қарсы жаңа вакцинаны қосымша сынап көруді сұрады. Эно Лёллинг, СС экономикалық және әкімшілік бас кеңсесінің D III (санитария және лагерь гигиенасы) бөлімінің басшысы, 1944 жылдың 14 ақпанында эксперименттер сериясын мақұлдады. Ол «30 жарамды цығанды» Бухенвальдқа ауыстыру қажеттігін айтты. Сынақтар 1944 жылдың наурыз және маусым айлары аралығында жүргізілді. Тифпен ауырған 26 тұтқынның 6-сы қайтыс болды. 1943 жылдың 4 қазанында Хааген Розаға вакцинацияланған адамдарда инфекциялық эксперименттер жүргізу үшін жеткілікті тұтқындардың жоқ екендігіне шағымданды. 1943 жылдың 13 қарашасында СС кеңсесі Хаагенге 100 тұтқынды жіберді. 1944 жылдың басында Роза басқаратын Люфтваффе гигиена институты Мюльхаузен қаласының жанындағы Пфаффероде санаториясына көшті. Пфафферодеде, Теодор Штайнмайердің басшылығымен, пациенттер тамақтандырудан айырылып, дәрі-дәрмектердің артық дозасынан қайтыс болды.

Дәрігерлердің ісі бойынша айыпталушы

Соғыс 1945 жылдың 8 мамырында аяқталғанда Роуз одақтас әскерлеріне түсті. Нюрнберг процесінде Люфтваффе дәрігерлерінің концлагерьлерде адамдармен тәжірибелер жүргізгеніне дәлелдер келтірілді. Осыдан кейін Дәрігерлер процесі басталды. Айыпталушылардың арасында Герман Геринг те болды. Медицина тарихшысы Удо Бензенхофердің сөзіне қарағанда, процестер барысында төменгі лауазымды адамдарды тергеу одақтастарға жоғары лауазымды айыпталушыларды анықтауға көмектесті. 1947 жылдың 18-25 сәуір аралығындағы куәлігінде ол неміс концлагерлеріндегі тәжірибелер мен шетелдік зерттеушілердің адамдармен жасаған тәжірибелері арасында көптеген параллельдер жүргізді. Ол осы салыстыруларды жасау үшін халықаралық тәжірибесін пайдаланды. Ол Бухенвальд концлагерінде "өлім жазасына кесілген қылмыскерлерге" тәжірибе жасалғанын мәлімдеді. Бұл мәлімдемеге бұрынғы тұтқын Евгений Когонның куәлігі қайшы келді. Когон Бухенвальдта бір-екі рет сот өткеннен кейін еріктілер табудың мүмкін емес болғанын айтты. Өлім жазасына кесілген бірде-бір адам болған жоқ. Прокуратура Роуздың 1943 жылдың 2 желтоқсанындағы Жоахим Мруговскийге жазған хатын дәлел ретінде ұсынды. Роуз өзін өлім жазасына қарсы болғанмен, қылмыскерге өлім жазасын ұсынуға кеңес беретін адвокатпен салыстырды: "Егер ол сәтті болмаса, ол кәсіби ортада да, оның айналасында да солай қалады, тіпті ол негізінен осы институтқа қарсы болса да, осындай өлім жазасын кесуге мәжбүр болуы мүмкін".

Түрме және кешірімге шақыру науқаны

1951 жылы 31 қаңтарда Роуздың өмір бойына соттылығы американдық Жоғарғы комиссар Джон Дж. МакКлоймен он бес жылға қысқартылды. 1955 жылы 3 маусымда Роуз дәрігерлер сотының тұтқындарынан соңғы болып Ландсберг түрмесінен босатылды. Роуздың тұтқындалуы оның әйелі мен Гамбургер Бернхард Нохт институтының директоры Эрнст Георг Науктың оны ерте босату үшін жасаған әртүрлі әрекеттерімен бірге болды. 1950 жылы 29 қыркүйекте неміс гигиенистері мен микробиологтарының еркін қауымдастығы Джон Дж. МакКлойға Роузды босату туралы өтінішпен жүгінді. Олар оның мол кәсіби тәжірибесі мен бұрынғы жұмыстарын ескере келе, "Роуз бес жарым жыл түрмеде отырғаннан кейін ғылым мен адамзатқа көптеген құнды үлесін қоса алады" деп мәлімдеді. Гамбургтегі Die Zeit апталық газетінде "Ландсбергте теңсіздік. Зерттеуші және дәрігер Герхард Роуз туралы бір сөз" деген тақырыпта мақала жарияланды. Мақаланың авторы de. 1953 жылдың 2 қарашасында Роузды босату туралы шарапат сұрауы жазылды. Шарапат сұрауын жазғандар тиф жұқпасы бойынша эксперименттерге ең жоғары жауапкершілік тартқан адамдар жазасыз қалғанын, тіпті АҚШ үкіметтік қызметіне ауыстырылғанын айтты.

Кейінгі өмірі

"Әділет естелігі" деректі фильміне берген сұхбатында Роуз үйінен шыққан соң кейде көпшілік орындыда шабуылға ұшырайтынын айтты. Роуз өзінің кінәлі екенін жоққа шығарды, оның медициналық тәжірибелері гуманитарлық мақсатта болғанын мәлімдеді.

Тәртіптік іс жүргізу

Бостандыққа шыққаннан кейін Роуз өзін қалпына келтіру шараларын жалғастырды. Сотта куәгер ретінде 1940 жылы Варшавада тиф жұқпасын адамдар үстінде зерттеген Рудольф Вольраб болды. Ол кезде ол Роузбен және Эрнст Георг Наукпен байланыста болған. Александр Митчерлих сот шешімін сынады. Митчерлих 1960 жылғы 21 қазанда куәгер ретінде куәлік берді, себебі ол дәрігерлер соты туралы "Адамгершіліксіз ғылым" атты құжаттар жинағын жариялаған еді. Митчерлихтің сөзіне қарағанда, сот ісінде қажетті құжаттар болмаған.