Кіріспе

Ата-анадан мұра болып өтпейтін генетикалық мутация (ДНМ) – жеке организмнің (адам, жануар, өсімдік, микроб және т.б.) геноміндегі кез келген мутация немесе өзгеріс, ол ата-анасынан мұраға қалмаған. Мутацияның осы түрі жасушалар бөліну кезінде ДНК көшірілу процесінде спонтанды түрде пайда болады. Де-ново мутациялары, анықтама бойынша, зардап шеккен адамда болады, бірақ екі биологиялық ата-ананың геномдарында жоқ. Бұл мутациялар ұрпақтың кез келген жасушасында пайда болуы мүмкін, бірақ гермдік жасушаларда (жұмыртқа немесе сперма) келесі ұрпаққа берілуі мүмкін. Көп жағдайда генетикалық кодтың артықтығы мен тұрақтылығына байланысты мұндай мутация зардап шеккен организмге аз немесе ешқандай әсер етпейді. Дегенмен, сирек жағдайларда ол жалпы денсаулыққа, физикалық келбетке және басқа да белгілерге елеулі және ауыр әсер етуі мүмкін. Де-ново мутацияларымен ең көп кездесетін аурулар: кри-дю-ша синдромы, 1p36 жойылған синдромы, генетикалық қатерлі ісік синдромдары және аутизмнің кейбір түрлері.

Қалпына келтіру

Де-ново мутациялардың пайда болу жиілігі тұрақты емес және әртүрлі организмдерде, тіпті жеке адамдар арасында да өзгеруі мүмкін. Адамдарда нәресте геномындағы ата-аналарында жоқ спонтанды мутациялардың орташа саны шамамен 43,86 DNM құрайды. Бұл көрсеткішке әртүрлі факторлар ықпал етуі мүмкін. Мысалы, 2019 жылғы қыркүйекте Юта университетінің денсаулық сақтау орталығы жүргізген зерттеуде, кейбір отбасыларда орташа көрсеткіштен жоғары спонтанды мутация деңгейі бар екені анықталды. Бұл де-ново мутациялардың пайда болу жиілігінің тұқым қуалайтын компоненті болуы мүмкін екенін көрсетеді, яғни бұл қасиет "отбасылық" болуы мүмкін. Сонымен қатар, ата-ананың жасы, әсіресе әкесінің жасы, де-ново мутациялардың жиілігіне елеулі әсер етеді. Ересек ата-аналар, әсіресе әкелер, жасқа байланысты ер адамдардың жыныс жасушаларындағы жасуша бөліну санының артуына байланысты де-ново мутациясы бар балалардың тууына қауіптің жоғары болуы мүмкін. Генетикалық кеңес беру кезінде ата-аналарға де-ново мутацияға байланысты жағдайға тап болған бірінші баладан кейін, екінші балада да осы мутацияның пайда болу қаупі 1-2% құрайтыны айтылады. Дегенмен, бұл генетикалық мозаикаға байланысты әртүрлі отбасылардағы қауіптің өзгеруін нақты көрсетпейді. Жекелендірілген тәуекел бағалау қазір адамдардың тәуекелін анықтауға мүмкіндік береді және көптеген адамдар үшін бұл тәуекел 1000-нан 1-ден аспайды.

Эволюциядағы рөлі

Де-ново мутациялар эволюцияда шешуші рөл атқарады, себебі олар табиғи іріктеу әрекет ете алатын жаңа генетикалық өзгерістерді тудырады. Олар генетикалық әртүрліліктің басты көзі болып табылады, бұл түрлерге уақыт өте келе өзгеріп жатқан ортаға бейімделуге мүмкіндік береді.