Кіріспе

Зденек Млинарж (Зденек Мюллер ретінде туған; 22 маусым 1930 – 15 сәуір 1997) – чех коммунистік саясаткері және заңгер. 1968 жылғы Прага көктемі кезінде Чехословакия Коммунистік партиясының Орталық комитетінің хатшысы болды. Млинарж 1968 жылғы 5 мамырда Прага көктемінің қарсаңында жарияланған «Қоғамның демократиялық саяси ұйымына қарай» атты маңызды саяси манифестің авторы. 1969 жылы партиядан қуылды және 1977 жылы «Хартия-77» құрудағы басты рөлі үшін елден эмиграцияға мәжбүр болды.

Өмір

Млиняр 1930 жылы 22 маусымда Чехословакияның Высоке-Мито қаласында дүниеге келген. Венада эмиграцияда жүргенде, ол 1968 жылдың тамызында оған нүке салған Прага көктемі және Варшава шартының басқыншылығы туралы өмірбаяндық естелік жазды. Бұл кітап ағылшын тіліне аударылып, «Прагадағы мұзды түн: Адамгершілік социализмінің соңы» деп аталды.

Чехословакиядағы саясатты қалыптастырудағы Млинярдың рөлі

Млиняр 1950-ші жылдары Кеңес Одағында заңгерлік мамандық алған. Ол Чехословакиядағы оқиғаларға қатысты сырттай, бейтарап көзқарас танытқан. Бұл оған Чехословакияда және Кеңес ықпалындағы өзге аймақтардағы саяси және әлеуметтік өзгерістерді талдауға мүмкіндік берді. 1960-шы жылдардың басында Шығыс Еуропаның саяси және әлеуметтік жағдайы түбірінен өзгерді. Аймақта күнделікті өмірдің түрлі салаларында ауқымды реформалар мен қайта құрулар басталды. Цензураның жеңілдетілуі және әртүрлі әлеуметтік мәселелерді талқылауға рұқсат беру арқасында баспасөз бостандығының алғашқы белгілері көріне бастады. Денсаулық сақтау жүйесіндегі жеңілдік пациенттерге ем алу үшін дәрігерді өзі таңдау мүмкіндігін берді. Діни шектеулер де азайтылды. Сонымен қатар, көлік саласындағы шектеулердің жеңілдетілуі халыққа еркін қозғалуға жағдай жасады. Осы оңды әлеуметтік және саяси өзгерістер кезеңінде Млиняр 1967 жылы Чехословакия коммунистік партиясы үшін саяси ұсыныстар дайындау жұмысын атқарды. Бұл ұсыныстар 1970 жылы өткізілуі жоспарланған 13-ші партия съезінде қарастырылуға тиіс болды. Ал 1964 жылы, үш жыл бұрын, Чехословакияның ұлттық жиналысы «коммунистік парламентке тән емес белсенділік көрсеткен» (322) кезде, Млиняр «әсерлі топтарға» мемлекеттік аппаратқа қатысты өз пікірлерін білдіруге рұқсат беру қажеттігін айтқан еді. 1967 жылға қарай сайлау заңнамасы өзгеріп, кандидаттарды ұсынуда көбірек еркіндік тудырды. Бұл өзгерістер сонымен бірге маңызды қадам болды, себебі бос орындардан артық кандидаттарды ұсынуға мүмкіндік берді. Осы жаңа саясатты жасаудың қиын міндетін алған Млиняр және оның әріптестері екі негізгі мәселеге күш салды: біріншісі – Чехословакияның социалистік қоғамдастықтағы орны, екіншісі – коммунистік партияның ішкі саясаты. Либерализацияның күшеюі және реформалардың біртіндеп енгізілуі осы мәселелерді одан әрі зерттеуге мүмкіндік берді. 1960 жылғы Конституция Чехословакияның дамуының социалистік кезеңіне өткенін жариялаған еді. Коммунистік партияның «диктатура құралы» (323) рөлі алынып тасталды.

Соңынан: Млинярдың жер аударылуы

1977 жылдың басында Млиняр мыңнан астам чех және словактармен қатар көптеген шетелдік зиялылар қол қойған 77-хартияға қол қойды. Бұл құжат адам құқықтарымен айналысатын барлық адамдарды оның дамуын жеделдету үшін бар күштерін салуға шақырды. Осы әрекетінің нәтижесінде Млиняр режимнен қуылды және Чехословакияны тастап кетуге мәжбүр болды. Австрия канцлері Бруно Крейский оған елге кіруге рұқсат берді және оны Австрияның халықаралық саясат институтындағы қызметке тағайындады. Млиняр көп ұзамай кеңес режимдерінің даму тенденциялары бойынша сарапшы ретінде танылды. Ол осы режимдердегі түбірінен өзгерістер жасау үшін қажетті шарттарды зерттейтін халықаралық зерттеу тобын басқарды. Бірнеше жылдан кейін бұл "Көшкін зерттеуі" деп аталды және сол кездегі саяси ғылымның ең маңызды тақырыптарының біріне айналды. Млиняр университет деңгейінде оқытуға лайықты деп танылды және 1989 жылы Инсбрук университетінің саяси ғылымдар кафедрасынан тұрақты қызметке бекітілді.

Михаил Горбачевпен достық

Млинярдың өткені Михаил Горбачев Кеңес Одағы Коммунистік партиясының Бас хатшысы болғанда оны қуып жете келді. Млиняр 1950-ші жылдары Мәскеуде студенттік шағында Горбачевпен жақын дос болған. Ол Горбачевпен жеке танысқан батыстың санаулы адамдарының бірі еді, ал Горбачев сол кезде бейтаныс Кеңес партиясының басшысы ретінде күдікпен қарастырылды. Екеуінің арасындағы достық Млинярға көптеген БАҚ назарын әкелді, сондай-ақ Вашингтонға жеке шақыру алды.

Горбачев билікке келгеннен кейін Чехословакиямен қарым-қатынасты үзіп, 1989 жылдың қараша айында Хусак режимі Жұмсақ революция нәтижесінде құлады. Наразылықтар кезінде Чехословакияның құпия полициясы СТБ-дағы бірнеше орташа топтар өз басшыларын құлатып, Млинярды эмиграциядан қайтарып, реформалар жасауды үміттенеді. Бірақ Млиняр бұрыннан-ақ коммунизмнен бас тартып, осы қастандыққа қатысуды қаламады. Оның әйелі Рита Климова Азаматтық форумының көшбасшыларының бірі болып, топтың өкілі қызметін атқарды.

Посткоммунизм

Коммунизм құлағаннан кейін Млинар Прагаға оралып, 1968 жылы Прага көктемінің оқиғаларымен күшпен тоқтатылған жұмысын жалғастыруға мүмкіндік алды. 1996 жылы Млинар демократиялық социалистік "Сол блок" партиясынан Чехия парламентіне сайлауға түсті, бірақ жеңіліске ұшырады. Прагадағы болып жатқан жағдайлардан ашуланған Млинар Инсбрукке қайтып, Шығыс және Орталық Еуропаны зерттеумен шұғылданды.

Өлім

Млинар 1997 жылғы 15 сәуірде Венада өкпе рагынан қайтыс болды.

Шығармалары

"Прагадан Мәскеуге: 1968 жылдың тамызы". Telos 41 (1979 жылдың күзі). Нью-Йорк: Телос Пресс.