Александр Дубчек: «Адам беті бар социализм» идеясының көшбасшысы

Кіріспе

Чехословакиялық және словак саясаткері (1921–1992)

Александр Дубчек (27 қараша 1921 – 7 қараша 1992) – Чехословакия Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің Президиумының бірінші хатшысы (Чехословакияның іс жүзіндегі басшысы) 1968 жылдың қаңтарынан 1969 жылдың сәуіріне дейін және 1989 жылдан 1992 жылға дейін Федералдық Ассамблеяның төрағасы болып қызмет еткен словак мемлекет қайраткері. Ол коммунистік жүйеге маңызды реформаларды Прага көктемі деп аталатын кезеңде жүзеге асырды, бірақ оның реформалары кері қайтарылды және 1968 жылдың тамызында Варшава шартының басқыншылығынан кейін ол ықпалдан тыс қалды. "Адамдық бет-әлпеті бар социализм" деген ұранымен танымал болған Дубчек Чехословакияда мәдени және экономикалық либерализацияны жеделдеткен процесті жетекшілік етті. Реформаларға партия ішіндегі консерваторлар қарсы болды, олар сталиндік экономикадан пайда тапқан, сондай-ақ көршілес Совет блогындағы мүдделер жұқпалы аурудан, батыстың бұзушылығынан, стратегиялық осалдықтан және институционалдық билікті жоғалтудан қорқыды. Совет Одағындағы институционалдық мүдделер, мысалы, әскерилер мен КГБ, жалған хабарламалар және Дубчек елді бақылауда ұстай алмайтынына қатысты Совет басшылығының өрбіген алаңдаушылығы салдарынан 1968 жылдың 20-21 тамызында түнде Чехословакияға жарты миллион Совет басшылығындағы Варшава шарты әскерлері шабуыл жасады. Бұл консервативті күштердің төңкерісін ұйымдастыруға бағытталған болатын. Алайда, бұл төңкеріс өмірге қабілетті Советтік басшылықтың болмауы және Дубчек пен реформаторлық басшылықтың күтпеген үлкен танымалдылығына байланысты сәтсіз аяқталды. Советтердің араласуы консерваторлар мен реформаторлар арасындағы манөвр кезеңін бастады, онда консерваторлар күш тепе-теңдігін өзгерту үшін Советтің ықпалына сүйенді, Прага көктемінің реформаларын кері қайтарды. Дубчек 1969 жылдың сәуір айында партия басшысы лауазымынан кетуге мәжбүр болды, оның орнына бұрынғы реформатор және сталиндік репрессияның құрбаны Густав Хусак келді. Бұл Прага көктемінің аяқталғанын және нормализацияның басталуын білдірді. Дубчек 1970 жылы Коммунистік партиядан қуылды, бұл 1968 жылғы партия мүшелерінің үштен екісін қуған тазалау операциясының бір бөлігі болды. Бұл негізінен оның өкілдік еткен Сталиннен кейінгі коммунистердің жас буынын, сондай-ақ ең білікті техникалық сарапшылар мен менеджерлердің көп бөлігін тазартты. 1989 жылғы Бархаттық революция кезінде Дубчек федералды Чехословакия парламентінің төрағасы қызметін атқарды және президенттікке Вацлав Гавелмен бәсекелестікке түсті. Сол жылы Еуропалық парламент Дубчекке Сахаров сыйлығын табыс етті. Прага көктемі мен Бархаттық революция арасындағы кезеңде Дубчек жоғары саясаттан шеттеді, бірақ Еурокоммунизмнің жетекші шабыт көзі және символдық басшысы болды, Еуропалық коммунистік реформаторлармен, әсіресе Италия мен Совет Одағындағылармен үнемі байланыс ұстады. 1989 жылы, өліміне аз уақыт қалғанда, Андрей Сахаров былай деп жазды: "Мен чехтер мен словактар Дубчек басшы болған кезде сезінген 'бостандық тынысы' қазіргі уақытта Шығыс Еуропада және Чехословакияда болып жатқан бейбіт революциялардың алғыкөші болды деп сенемін". Сахаров Дубчек пен Прага көктемін өзінің шабыты деп атады. 1992 жылы автокөлік апатында қайтыс болған кезде Дубчек маңызды саяси тұлға болып қала берді. Көптеген адамдар оны жаңадан құрылған Словакияның болашақ президенті деп қарады. Одан бері оның өмірі мен қызметі айтарлықтай қайта бағаланды. Бұл ұзақ жылдар бойы "суық соғыс" наративтері мен риторикасының қарапайымдылығымен көлеңкеде қалғаннан кейін болды. Прагада тұратын тарихшы Ян Адамецтің айтуынша: "Менің ойымша, 2009 жылға қарай байқала бастаған және Вацлав Гавелдің өлімінен кейін одан да айқын көріне бастаған үрдіс бар, ол 1968 мен 1989 жылдар арасындағы кезеңді қайта қарастыруды көрсетеді. Сурет көбірек боялған, ол енді 90-шы жылдардағыдай ақ-қара емес – коммунистік зұлымдық және қорқынышты, құғынға ұшыраған қоғам. Сурет енді түрлі-түсті болып келеді".

Alexander Dubček (; 27 November 1921 – 7 November 1992) was a Slovak statesman who served as the First Secretary of the Presidium of the Central Committee of the Communist Party of Czechoslovakia (KSČ) (de facto leader of Czechoslovakia) from January 1968 to April 1969 and as Chairman of the Federal Assembly from 1989 to 1992 following the Velvet Revolution. He oversaw significant reforms to the communist system during a period that became known as the Prague Spring, but his reforms were reversed and he was eventually sidelined following the Warsaw Pact invasion in August 1968. Best known by the slogan, "Socialism with a human face", Dubček led a process that accelerated cultural and economic liberalization in Czechoslovakia. Reforms were opposed by conservatives inside the party who benefited from the Stalinist economy, as well as interests in the neighboring Soviet bloc who feared contagion, western subversion, strategic vulnerability, and loss of institutional power. For reasons of institutional interests in the Soviet Union such as those of the military and KGB, false reports, and the growing concern among the Soviet leadership that Dubček was no longer able to maintain control of the country, Czechoslovakia was invaded by half a million Soviet led Warsaw Pact troops on the night of 20–21 August 1968. This was intended to enable a coup by conservative forces. That coup, however, could not materialize due to lack of a viable pro Soviet replacement leadership and the unexpected extraordinary popularity of Dubček and the reformist leadership. Soviet intervention ushered in a period of maneuver between conservatives and reformers where conservatives relied on Soviet influence to shift the balance of power, reversing reforms of the Prague Spring. Dubček was forced to resign as party head in April 1969, succeeded by Gustáv Husák, a former reformer and victim of Stalinism who was ambiguously favored by Moscow. This signaled the end of the Prague Spring and the beginning of normalization. Dubček was expelled from the Communist Party in 1970, amid a purge that eventually expelled almost two thirds of the 1968 party membership. This mostly purged the younger generation of post Stalin communists that he represented along with many of the most competent technical experts and managers. During the Velvet Revolution in 1989, Dubček served as the Chairman of the federal Czechoslovak parliament and contended for the presidency with Václav Havel. The European Parliament awarded Dubček the Sakharov Prize the same year. In the interim between the Prague Spring and the Velvet Revolution, Dubček withdrew from high politics but served as a leading inspiration and symbolic leader for Eurocommunism, maintaining intermittent contact with European communist reformers, especially in Italy and the Soviet Union. Also in 1989, just before his death, Andrei Sakharov would write, "I am convinced that the 'breath of freedom' which the Czechs and the Slovaks enjoyed when Dubček was their leader was a prologue to the peaceful revolutions now taking place in eastern Europe and Czechoslovakia itself." Sakharov credited Dubček and the Prague Spring as his inspiration. At the time of his death in an automobile crash in 1992, Dubček remained an important political figure. Many saw him as the destined future president of newly formed Slovakia. Since that time, his life and work have been significantly re evaluated. This comes after long being over shadowed by simplistic cold war narratives and rhetoric. According to Jan Adamec, a historical scholar based in Prague: "I think there is a trend that became apparent around 2009, and became even more visible after Václav Havel's death, which shows certain reconsideration of the period between 1968 and 1989. The picture is becoming more diverse, and is no longer as black and white as it was in the 1990s – the communist evil and the fearful, suppressed society. The picture is now gaining a variety of colours."

Ерте өмір

1989 жылдан бері көптеген тарихшылар мен ғалымдар Михаил Горбачевтің өкілі Геннадий Герасимовке Горбачев пен Дубчек арасындағы айырмашылық туралы сұрағанда, ол «19 жыл» деген жауап берді. Содан бері көптеген адамдар осы жауапты күмәнді көзбен қарап, суық соғыс идеологиясының шеңберінен шығып, мәселенің нюанстарын және ерекшеліктерін жақсырақ түсінуге тырысты. Шындысынан, екі болашақ көшбасшы да 1956 жылы Никита Хрущевтің «құпия докладында» сталиндікке қарсы күшті сын айтқан болатын. Алайда, Дубчек отбасы, тәрбиесі және алғашқы білімі көптеген адамдар оны қабылдаған дәстүрлі коммунистік партияның дайындығынан мүлдем өзгеше болды. Ол Горбачев пен «Барқыт революция» жетекшісі Вацлав Гавелден де білім жағынан ерекшеленді. Ол үш жасқа толғанда отбасы Кеңес Одағына көшіп келді. Балалық шағының көп бөлігін бүгінгі Қырғызстан жерінде, кейбір адамдар коммуна деп атаған жерде өткізді. Бұл елді мекен Киргіз КСР-інің (қазіргі Қырғызстан) құрамындағы Пишпекте (қазіргі Бішкек) орналасқан. Ол – эсперантистер мен идистердің «Интерхельпо» деп аталатын утопиялық өндірістік кооперативі еді. Александрдың ұлы Павел Дубчек атасының отбасы келген кезде «ол жерде ескі казармадан басқа ештеңе болмады» дейтінін еске алады. Олар жұмыс орындарының уәдесі мен жақсы өмір сүруге келіп, көптеген алғашқы иммигрант балалары тифпен ауырады. Дегенмен, Павел сол кезде «қайта оралу мүмкін емес» екенін айтады. 1938 жылы Сталиннің жалпы бұйрығына сәйкес, олар Чехословакияда қалу үшін азаматтығынан бас тартуға тиіс болды. Александр өмірінің соңына дейін туған жеріне деген адалдығын сақтап, отбасы Чехословакияға оралды. 17 жасында Александр сол кездегі заңсыз Словакия Коммунистік партиясына (КСП) қосылып, жұмыс орнында қарсылықты ұйымдастыруға кірісті. Dubnica nad Váhom зауытында жұмысшы болып жұмыс істеген кезде ол алғашқы мамандығын оқыды. Олар Йозеф Тисо басқарған соғыс кезеңіндегі Германияға жақтас Словакия мемлекетіне қарсы күресті. 1944 жылдың тамызында ол және оның інісі партизандық отрядқа қосылуға бұйрық алды. Олар Словакия Ұлттық көтерілісі кезінде Ян Жижка атындағы партизан бригадасының мүшелері болды. Оның інісі көтерілісте қаза тапты. Александр 1945 жылдың қыркүйегінде балалық шағынан таныс Анна Дубчековаға (құрметті аты Борсекова) үйленді. Олар Тренчин қаласында отбасын құрды. Бірақ 1955 жылы Мәскеудегі Саяси Университетке оқуға барып, 1958 жылы бітіріп, елге оралды. Мәскеуде болған кезде Дубчектың орыс достары 1956 жылы Хрущевтің Сталинді айыптаған «құпия доклады» туралы білді. Олар оған бұл туралы айтуға бірнеше ай кетті. Бұл доклады ГУЛАГ-тан әділсіз түрде сотталғандар қайта оралғаннан кейін тараған әңгімелерге жауап ретінде жасалды. Дубчек Сталиннің жасаған ісіне қатты алаңдаса да, Хрущевтің көптеген жетекшілердің қарсылығына қарамастан доклады жасауына таң қалды. Өзінің де қатысқан басшылықтың көпшілігі осы мәселеде қарсы болды.

Since 1989, many historians and scholars have paraphrased Gennadi Gerasimov, a spokesman for Mikhail Gorbachev, when asked the difference between what Gorbachev and Dubček had done. He said it was 19 years. Many have questioned this since that time, better seeing nuance and particularities beyond cold war narratives. In fact, despite both future leaders profoundly questioning Stalinism at the time of Nikita Khrushchev 'secret speech' in 1956, Dubček had a family, upbringing, and early education very different from the conventional communist party training that many assume him to have, as well as fundamentally different education than both Gorbachev and Velvet Revolution leader Václav Havel. When he was three years old, the family moved to the Soviet Union. He spent most of his childhood living on what some have called a commune in what is today Kyrgyzstan. The settlement was in Pishpek (now Bishkek), in the Kirghiz SSR of the Soviet Union, now Kyrgyzstan. It was a utopian Esperantist and Idist industrial cooperative, Interhelpo. Pavol Dubček, Alexander's son, described what his grandfather's family found as, "there was nothing there but an old barracks", after the family had come promised job opportunities and a good life. He said many of the first generation of immigrant children suffered typhus. Despite this, Pavol said it was "impossible" to go back at that time. In 1938, due to general orders by Stalin, they would have had to renounce their Czechoslovak citizenship in order to stay. With the same loyalty to their place of birth that Alexander would show the rest of his life, the family returned to Czechoslovakia. At 17 years old, Alexander joined the then illegal Communist Party of Slovakia (KSS), working to organize resistance at his workplace. It was here, as a factory worker in Dubnica nad Váhom, where he learned his first trade. They fought against the wartime pro German Slovak state headed by Jozef Tiso. In August, 1944 he and his brother were ordered to join the partisans. They were members of the Jan Žižka partisan brigade during the Slovak National Uprising. His brother died in the uprising. Alexander married childhood friend, Anna Dubčeková (née Borseková), in September, 1945. They started a home in Trenčín. but he would return to the Soviet Union in 1955 to attend the University of Politics in Moscow, where he graduated in 1958 before he returned home. While in Moscow, Dubček's Russian friends learned of Khrushchev's 'secret speech' denouncing Stalin in 1956. It would be a couple of months before they would tell him about it. The speech had been an answer to stories circulating of those who had begun returning from false imprisonment in Gulag. As much as Dubček was disturbed by the news of what Stalin had done, he also admired Khrushchev for making the speech over the opposition of most of the leadership, who were themselves involved.

Білім және саяси мансабының алғашқы жылдары

1948 жылы ол кірген партия Чехословакия Коммунистік партиясының (КСЧ) Словакия бөлімшесі болып қайта құрылды. Жоғары сатыдан тыс болғанымен, Дубчек буыны 1948 жылы билікке келген партияның жас, идеалистік қатарын білдірді, бұл партиядан үзіліс емес еді. Партияның Словакия бөлімшесі соғыстан кейін кішкентай мүшелік базасымен және Чехия бөлімшелеріне қарағанда Словакия институттарымен байланысы аз болды. Сайлау саясатына партияның жаппай базасын тарту үшін, орташа жасы 60 астам болған партия жетекшілері, идеологиялық тұрғыдан аз ынталанған жастардың кең тобына үндеді, бұл партияға прагматикалық және аз догматизмдік мәдениет сыйлады. Партияның Чехия бөлімшесінен өзгеше, Словакия бөлімшесінің байланысын отбасы, аймақтық идентичность, діни, кәсіби және жеке қарым-қатынастар құрады. Ешқандай қатаң идеологиялық мақсаты жоқ, әлеуметтік идеалистік Дубчек осы қатарда өрледі. 1948 жылы Чехословакия Коммунистік партиясы билікке келді. 1949 жылдың маусым айында, әлі Тренчинде болғанда, Дубчек жұмыс орнындағы шағын партиялық міндеттерінен ОВ КСС-нің әкімшілік хатшысы қызметіне көтерілді. Ол партиялық функционер ретінде партия қатарында өсті, алдымен Тренчинде, содан кейін Братиславаға, одан кейін Банска-Быстрицаға ауыстырылды, оқуын және білімін жетілдірумен айналысты. 1955 жылы Кеңес Одағына кетіп, 1958 жылы университет білімін аяқтағаннан кейін қайтып келді. Мәскеуден оралғаннан кейін көп ұзамай, 1958 жылдың қыркүйегінде ол КСРО Батыс Словакия облыстық комитетінің бас хатшысы болып тағайындалды, содан кейін 1960 жылы Прагаға ауыстырылды. Онда, Чехия Коммунистік партиясы Орталық комитетінің өнеркәсіп жөніндегі хатшысы ретінде, 1963 жылы Словакия бөлімшесінің жетекшілігіндегі билік күресінде Карол Бацилек пен Павол Давид, КСЧ-ның бірінші хатшысы және Чехословакия президенті Антонин Новотнийдің бекем одақтастары жеңіліске ұшырады. Осы кезеңде "Литературные Новости", "Культурная Жизнь", "Культурное Творчество" сияқты мәдени апталықтардың оқырмандары күрт өсті. Алайда, көптеген Словакия мәдениет мекемелері сияқты, бұл басылымдар да көбінесе орталықпен тікелей емес қарсылыққа түсті, мысалы, партиялық бағытты айқын ирониямен асыра көрсету арқылы. Саяси қақтығыстар көбінесе келіссөздер арқылы шешілді. Бұл жағдайды Словакия жазушылар одағының апталық газеті "Культурный Жизнь" сияқты ерекшеліктер қиындатты, оны билік саяси тұрғыдан сенімсіз деп санады. Мұндай тікелей қарсыласулар күшейді. 1967 жылы Вацлав Гавелдің "Меморандум" пьесасы және Милан Кундераның "Зерде" романы көптеген жазушылар тарапынан ашық қарсылықтың бастамасы ретінде қабылданылды.

In 1948, the party he had joined was reorganized as the Slovak branch of the Communist Party of Czechoslovakia (KSČ). Though still outside of the higher circles, Dubček's generation represented the young idealistic rank and file of the party that took power in 1948, not a break from it. The Slovak branch of the party emerged from the war with a smaller membership base and less connection with Slovak institutions than the Czech branches had. To recruit a mass party base for electoral politics, the party's leadership, which was over 60 years old on average, appealed to a broad segment of less ideologically motivated younger people, giving the party a more pragmatic and less orthodox culture. In contrast to the Czech branch of the party, family, regional identity, religious, professional, and inter personal relationships formed the glue of the Slovak branch of the party. A socially idealistic Dubček, with no rigid ideological destination in mind, rose amid these ranks. In 1948, the Communist Party of Czechoslovakia took power. In June, 1949, still in Trenčín, Dubček was promoted from his minor party duties at his workplace to administrative secretary of the OV KSS. He rose through the party ranks as a party functionary, first in Trenčín, then being transferred to Bratislava, and then to Banská Bystrica, while he pursued further education and training. He left for the Soviet Union in 1955, but returned in 1958 after completing his university education there. Shortly after returning from Moscow, in September 1958 he was appointed head secretary of the West Slovak Regional Committee of the KSS, and then transferred to Prague in 1960. There, as Secretary of the Central Committee of the Communist Party of the Czech Republic for Industry,

In 1963, a power struggle in the leadership of the Slovak branch unseated Karol Bacílek and Pavol David, hard line allies of Antonín Novotný, First Secretary of the KSČ and President of Czechoslovakia. Meanwhile, cultural weeklies such as Literarni Novinv, Kultúrny život,, and Kulturni Tvorba saw greatly expanded readership. Like many of the Slovak culture institutions, these publications were, however, engaged in a mostly indirect confrontation with the center, such as obvious ironic overstating of the party line. Political conflicts were commonly negotiated. This was complicated by exceptions, such as Kultúrny život, the weekly newspaper of the Union of Slovak Writers, which authorities considered politically unreliable. Such direct confrontations were spreading. In 1967, Vaclav Havel's play, The Memorandum, Milan Kundera's novel, The Joke (novel), were seen by many writers as the beginnings of open rebellion.

Прага көктемі

Чехословакия экономикасы 1960 жылдардың басында өсу қарқынын баяулатты. 1930 жылдардағы өнеркәсіптік дамыған Совет Одағына көбірек сай келген, барлыққа бірдей экономикалық жоспарлау моделі, жеңіл өнеркәсіп пен тұтыну тауарлары есебінен ауыр өнеркәсіпке инвестициялардың артық салынғанына әкелді. Қосымша шығындарға қарамастан, өнімнің мөлшері басымдыққа ие болды, бұл нашар сапа мен әлемдік бағалардан екі есе жоғары бағаға соқты. Ота Шик, басқа экономистермен бірге, қазіргі басқару жүйесін одан әрі дамуды мүмкін емес ететін жүйе деп айыптады. 1964 жылы табыс төмендегеніне байланысты, сол кездегі президент Антонин Новотный қатаң жоспарланған экономиканы либерализациялауға шектеулі жеңілдіктер жасауға мәжбүр болды. Бұл компанияларға баға мен жалақыны белгілеуде көбірек еркіндік берді. "Жоспар культін" сынаған Радослав Селюцкий сияқты технократ экономикалық реформаторлар идеологиялық жағынан одан да аз қауіпті болды. Жазушылар мен мәдени зиялылар өздерін орнықтырылған аппарат пен реформаторлар арасындағы күш тепе-теңдігін ұстап тұрғандықтарын сезіне бастады, бұл көптеген адамдар үшін партияға пропорционалды түрде көптеп қосылуға деген құлшыныстарын түсіндірді, онда олардың өсіп келе жатқан күші білдірілуі мүмкін. Дегенмен, экономикалық реформалар ұлттық және саяси мәселелерге де қатысты. Экономиканың жұмыс істеу тәсілін реформалау партияның жұмыс істеу тәсілімен байланысты болды, ал ойлау әртүрлі мүдделерді білдіру қажеттілігін мойындауға қарай дамыды. Мәдени реформа экономикалық реформамен байланысты болды, өйткені білімді топтар экономика ең көп назар аудармайтын ресурстың бірі талант екенін көрді. Техникалық прогресс Новотный сияқты консерваторлардың арасында қолдау таппаған және құрметтелмеген қабілеттерді талап етті, олар көбінесе нашар білімді және жұмыстарында негізгі біліктерден мүлдем құралатын. Олар капитализм мен таптық айырмашылықты емес, олардың білімі үшін қажетті қосымша уақыт пен шығындар үшін демократиялық өтемақыны талап етті. 1967 жылдың мамырында Словакия Коммунистік партиясының Пленумы алдында сөйлеген сөзінде Дубчек өзінің ұрпағы арасында жұмысшылар немесе партиялық шенеуніктердің бір класының диктатурасын қабылдамайтын осы сенімді білдірді. Оның орнына ол марксистік-ленинизммен де, шығу тегі, практикасы және мақсаттары бойынша ортақ, жалпы адамгершілік қағидаға жүгінді, бірақ екеуін де қамтыды. Бір ай бұрын наразылықтарын білдіргеннен кейін, 1967 жылдың қазан айында Дубчек пен Ота Шик Орталық комитет отырысында бірінші хатшы Новотнийдің басшылық стиліне қарсы шықты. Дубчек оның диктатор сияқты әрекет еткенін айтты. Брежнев Новотнийді жалпы қолдады, бірақ олардың проблемаларын шешу үшін келмегенін айтты. Ол партияның бірлігін қалпына келтіруге көмектесу үшін келді, ал КҚК Президиумы 5:5 есебімен даулы мәселелерді шеше алмады. 1968 жылдың қаңтар айында басшылық және реформа мәселелері Чехословакия партиясының Орталық комитетіне тапсырылды. Олар президенттік және партиялық басшылық функцияларын бөліп, Новотнийға сенімсіздік білдірді. Ол президент болып қалды, бірақ оны бірінші хатшы ретінде Дубчек алмастырды. Новотный қарсылық көрсетті, биліктен айырылып қалмау үшін армияның элементтерін жұмылдыруға тырысты. Алайда, бұл мәселені тергеу бірнеше айдан кейін Новотнийдің толықтай қызметтен алынуына әкелді. Оның басты серігі генерал Ян Шейнаның ресми және жаңадан босатылған бұқаралық ақпарат құралдарының тергеулері оның және оның ұлдарының көлеңкелі бизнес-әрекеттеріне қатысты жемқорлық оқиғасын ашты, ол "Көпір тұқымы" деп аталды. Болгария басшысы Тодор Живковтың тікелей мойындамауынан басқа, Варшава шартының басқа да басшылары әдеттегідей құттықтауларын жіберді. Живковке кеңес дипломаттары оның кіршіккені үшін наразылық білдірді. Живковтың мінез-құлқы Дубчектің реформалар бағдарламасына қарсылық танытудан емес, оның алдыңғысының кетірілуіне байланысты оның ыңғайсыздығынан туындады. Дубчек пен оның одақтастарының мақсаты капитализмге қайта оралу, коммунистік партияның билігін немесе оның қоғамдағы жетекші рөлін тоқтату емес еді. Бұл "ішкі демократия, партияның шексіз және шартты емес, халық пен жұмысшы табының сенімін нығайту және оны революциялық күш пен партияның шығармашылық күшіне айналдыру" принципіне негізделген социализм болды. Осы мақсатта Прага көктемі қолданыстағы режимді либералдандыруға ұмтылды. Ол баспасөз бен жұртшылыққа көбірек сөз бостандығын берген, Клемент Готтвальдтың сталиндік тазартуларының құрбандарын ақтаған, экономиканы орталықтандыруды дамытқан және тәуелсіз сот жүйесін қамтитын негізгі адам құқықтарын реформалауды жалғастырды. Прага көктемі кезінде ол және басқа реформаторлар коммунистік үкіметке оның репрессивтік ерекшеліктерін жою арқылы, сөз бостандығын кеңейтуге және коммунистік бақылаудан тыс саяси және әлеуметтік ұйымдарға жол беру арқылы халықтың қолдауын арттырды. "Дубчек! Бостандық!" осы кезеңде студенттік демонстрациялардың танымал ұраны болды, ал ішкі сауалнама оған халықтың 78 пайызының қолдауын көрсетті. Дубчек реформаларды жүзеге асыру үшін 10 жылдық бағдарлама жариялады, бірақ реформалар күш алып келе жатқанда, ол жағдайды бақылауда ұстау және оқиғалармен бірге жылжу арасында қиындыққа тап болды. Дубчек радикалды реформаторлар мен консерваторлар арасындағы келісімге келген кандидат болды. Билікте болған Дубчек Чехословакиядағы күшті консерватор азшылық пен Варшава шартының басқа елдеріндегі олардың одақтастарының Прага көктемін тоқтату үшін қысым көрсетуіне де, екінші жағынан, көбірек радикалды реформалар талап еткен реформаторларға да тап болды. Партияның жетекші рөлін және Варшава шартының маңыздылығын әлі де баса назар аудара отырып, Дубчек партия мүшелерінің міндетін бағынудан гөрі шығармашылыққа қарай қайта қарастыруға дайын болды. ЦРУ-дың сол кездегі бағалауынша, Дубчек ішкі жағдайда тепе-теңдікті сақтай алатын шебер саясаткер ретінде қарастырылды, егер бұл рас болса, реформаға қарсы фракция үшін кеңес әскери араласуын одан да жедел қажет етті. Совет политбюро Дубчек туралы осы көзқараспен келіспеген болуы мүмкін, бірақ олар оқиғаларды қабілетсіздікке қарағанда, адалдықсыздық белгісі ретінде түсіндірді. 13 тамызда Дубчек пен Брежнев арасындағы телефон әңгімесінде Дубчек өте қиын жағдайға байланысты уәделерін орындауда қиындықтар туындап, қызметтен кетуге айналып келе жатқанын айтты, себебі кез келген жаңа уәделерді орындау қиын болғандықтан, Брежневтің күмәнін күшейтетін еді. Совет жетекшілігі Чехословакиядағы оқиғаларды бірқатар келіссөздер арқылы бақылауға алуға тырысты. Совет Одағы шілде айында Словакия-Совет шекарасына жақын Чьерна-над-Тисоу теміржол станциясында Чехословакиямен екіжақты келіссөздерге келісті, онда чехтер НАТО командасының рөлін ойнады. Бұл Кен Коутс сияқты көптеген куәгерлердің сөзіне қайшы келеді. Коутсқа сәйкес, партия бақылауын жоғалтып отыр деген немесе контрреволюционерлер баспасөз бостандығын қоса алғанда, реформаларды партияның позициясын құлаттыру үшін пайдаланып жатыр деген айыптама күлкілі болды, ол: "Осы уақытта Прагада болған және Чехословакияда тұрған кез келген адам партияның беделі, ұлттың көзіндегі партияның орны алғаш рет жақсарғанын білді" деді. Оның орнына, ол "Партия өзін дискомпрессияға ұшыратты" деді. Алайда, 13 тамыздағы Брежнев пен Дубчек арасындағы телефон әңгімесі баспасөз жариялымына үлкен мән берілгенін көрсетеді. Брежнев Дубчекке баспасөз үшін жауапты негізгі тұлғаларды, атап айтқанда, "Пеликан, Цисар, Кригель және басқа да іздеушілерді" қызметтен алуды бұйырды. Мәселе баспасөз бостандығынан гөрі шындықты айту туралы болды. Мәселелер кеңірек болды. Сандар жиі кездесетін. Басқын кезінде оқиғалар әлемнің көп бөлігін толыққанды дайындалмаған күйде ұстады, әскери жиналудың және елдің шекарасындағы мағынасыз маневрлердің кең таралған дәлелдеріне қарамастан. Төтенше жағдайда...

The Czechoslovak economy began to plateau in the early 1960s. The one size fits all model of economic planning, better suited to the pre industrialized Soviet Union of the 1930s, resulted in over investment in heavy industry at the expense of light industry and consumer goods. Quantity was maximized regardless of costs, leading to poor quality and prices that were twice world prices. Along with other economists, Ota Šik condemned the existing system of management as one that made further development impossible. Though production continued to grow, albeit slowly, in 1964 income began to fall. This forced then president Antonín Novotný to begin making limited concessions to liberalize the strictly planned economy. This included allowing greater freedom to companies in setting prices and wages. The technocratic economic reformers, such as Radoslav Selucký, who denounced the "cult of the plan", were only slightly less ideologically threatening. Writers and cultural intellectuals began to see themselves as holding the balance of power between the entrenched apparatus and reformers, which for many explains their enthusiasm for joining the party in disproportionate numbers, where their growing power could be expressed. Regardless, the economic reforms touched on both the nationalities and the political question. Reforming how the economy operated was tied to how the party operated, and thinking evolved to recognize the need for a diversity of interests to be represented. Cultural reform touched on economic reform, as the educated groups saw one of the principle resources the economy neglected was talent. Technical advance required abilities that were neither promoted nor respected among the conservatives, such as Novotný, who were mostly poorly educated and often lacked fundamental competency at their jobs. They did not call, however, for capitalism and class difference but democratic compensation for additional time and expense necessary for their education. In May 1967, speaking before the Plenum of the Communist Party of Slovakia, Dubček represented this rising conviction among his generation that rejected the dictatorship of a single class of workers or party officials. Instead, he appealed to a universal all inclusive human principle that had as much in common with sociology as Marxist–Leninism, in origins, practice, and aims, while still embracing both. Following his presentation of grievances the month before, in October 1967 Dubček and Ota Šik challenged First Secretary Novotný's leadership style at a Central Committee meeting. Dubček said he acted like a dictator. Brezhnev was generally supportive of Novotny, but said he was not there to solve their problems. He was there to help restore party unity, while the KSC Presidium was deadlocked 5 5. In January, 1968, the questions of leadership and reform were turned over to the Czechoslovak Party Central Committee. They voted no confidence in Novotný by splitting the functions of the president and party leader. He remained president but was replaced by Dubček as First Secretary. Novotný resisted, attempting to mobilize elements of the army to prevent his loss of power. Ironically, investigation into this led to Novotný being completely removed from office a few months later. Investigations by officials and a newly freed media of his chief accomplice, General Jan Šejna, exposed a corruption scandal involving his own and his sons' shady business dealings, which was known as the 'Clover Seed Scandal'. Aside from the immediate personal and professional animosity of Bulgarian leader, Todor Zhivkov, who refused to acknowledge him directly, other Warsaw Pact leaders sent customary congratulations. Zhivkov received a protest for his snub from Soviet diplomats. Zhivkov's behavior was not motivated by opposition to Dubček's program of reforms but his discomfort at the manner in which his predecessor had been removed. Dubček and his allies’ aim was not a return to capitalism, nor was it an end to the Communist Party's rule or its leading role in society. It was socialism marked by, “internal democracy, unlimited and unconditioned by the party, the strengthening of the faith of the people and the working class, and its transformation into a revolutionary force and the creative power of the party.” To that end, the Prague Spring sought to liberalize the existing regime. It continued a series of reforms that granted greater freedom of expression to the press and public, rehabilitated victims of Stalinist purges by Klement Gottwald, advanced economic decentralization, and supported fundamental human rights reforms that included an independent judiciary. During the Prague Spring, he and other reform minded Communists enhanced popular support for the Communist government by eliminating its repressive features, allowing greater freedom of expression, and tolerating political and social organizations not under Communist control. "Dubček! Svoboda!" became the popular refrain of student demonstrations during this period, while a poll at home gave him 78 percent public support. Dubček declared a 10 year program to implement reforms, but as reforms gained momentum he struggled to both maintain control and move with events. Dubček had been a compromise candidate between more radical reformers and hard line conservatives. In power, Dubček was caught between a powerful hard line minority in Czechoslovakia and their allies in other Warsaw Pact countries who pressured Dubček to rein in the Prague Spring, and on the other hand, more radical reformers who demanded more far reaching and immediate reforms. While still stressing the leading role of the Party and the centrality of the Warsaw Pact, Dubček also was open to redefining the duty of party members from obedience to more creative expression. According to a CIA assessment at the time, Dubček was seen as an adept politician who might pull the balancing act off at home, which if true made Soviet military intervention all the more urgently needed by the anti reform faction. The Soviet politburo may not have shared this view of Dubček, but they interpreted events as demonstrating dishonesty as much as lack of ability. In a phone conversation between Dubček and Brezhnev on 13 August, Dubček complained that he was on the verge of quitting in frustration, having difficulty meeting his promises because he was operating in such a fluid situation that planning was difficult and any new promises could just cause Brezhnev greater distrust when those promises couldn't be fulfilled rapidly. The Soviet leadership tried to rein in events in Czechoslovakia through a series of negotiations. The Soviet Union agreed to bilateral talks with Czechoslovakia in July at Čierna nad Tisou railway station, near the Slovak Soviet border. where the Czechs had played the NATO team. This is contradicted by many eye witnesses, such as Ken Coates. According to Coates, the charge that the party was losing control or that counter revolutionaries were misusing reforms, including press freedom, to undermine the party position was laughable, saying: "Anyone who was in Prague and lived in Czechoslovakia at that time knew that the Party's authority, the Party's position in the eyes of the nation had improved for the first time." Instead, he said that, "The Party discredited itself." However, the telephone conversation between Brezhnev and Dubček on 13 August suggests that media coverage was given high importance. Brezhnev had instructed Dubček to remove key people responsible for the media, specifically, “Pelikán, Císař, Kriegel, and other scoundrels”. The question had been one more of truth telling than of press freedom. The issues were more broad. Confusion was common. At the time of the invasion, events caught much of the world by surprise, despite widespread evidence of troop buildups and continued seeming arbitrary maneuvers on the country's borders. In an emergency meeting of the United States National Security Council called by President Lyndon B. Johnson on 20 August, Defense Secretary Clark Clifford, along with the cabinet and president could not explain Soviet actions. The invasion also erupted alongside so many destabilizing changes that some have pointed to 'press freedom' serving as a short cut explanation. In a letter written in 1974 to the widow of Josef Smrkovský, a close political ally who died in official political disgrace that January, Dubček said he remained unable to explain why the Soviet leadership believed "distorted reports" about the nature and aims of his socialist reforms. He said that these urgent warnings to the Soviet leadership were the result of party leaders and other conservatives who, “saw all that was happening solely from the angle of the loss of their leading role in the party.” Perhaps most significantly, false high level reports included letters secretly passed directly to the Soviet Politburo by those within the Czechoslovakian regime who promoted intervention. One such message was sent to Brezhnev at the time of the Čierna nad Tisou meeting. These letters and reports were sent by a group of anti reformist hard liners in the Czechoslovak Communist Party (KSC), under the leadership of Slovak Communist Party chief, Vasiľ Biľak, working with allies in the StB and Czechoslovak Army. Bil’ak later wrote in his own memoirs that what he and his colleagues feared most, right up until mid August, was that Dubček would reach an accommodation of compromise with Moscow that would forestall or prevent an invasion. Bil’ak himself feared his own imminent departure from office with good reason. His hard deadlines were August 26, the date of the Slovak Party Congress, and August 20, a gathering of the reformist leadership. Both had been moved up to allow reformers to secure better positions. The warnings of Bil’ak and his supporters stoked deliberately exaggerated fears of violent "anti socialist counter revolution" as an "imminent threat". This was not only to prod the Soviets to quick action but to ensure that Dubček would be removed and not even a moderate reformist government would remain to frustrate their personal prerogatives. Press freedom was only one of many reforms where no compromise at all could be tolerated.

"Аналық араласу"

1968 жылдың 20-21 тамызындағы түні бірнеше Варшава шартының мүше мемлекеттерінің әскери күштері (Албания, Румыния және Шығыс Германия қатыспады) Чехословакияға басып кірді. Кеңес ақпарат құралдары 1968 жылдың 22 тамызында дәлел ретінде аты-жөні белгісіз өкілдердің көмекке шақыруын келтірді. Алайда, алғашқы күндерден бастап Чехословакия үкіметі мен коммунистік партияларының барлық жауапты басшылары, соның ішінде Дубчек, шабуылдың себептері ретінде айыпталып жатқаны және тіпті кеңес басшылығы бір-біріне қарсы айыптауларға ұшырағаны анық болғандықтан, әлемдегі одақтас коммунистік партияларының көпшілігі кеңестік сылтауды ұлттық партия автономиясын өрескел бұзудың жұқа жамылғысы ретінде қабылдамады. Тіпті президент Людвик Свобода да басқыншы әскерлерді елден шығаруға және реформаларды жалғастыруға шақырған мәлімдеме жасады, ал Чехословакияның БҰҰ өкілдері шабуылға қарсы халықаралық қолдауды талап етті. Кеңестер олардың шатастығына тек ішінара ғана жауапты болды. 10 тамызда Билчак пен Брежневтің ұзақ телефон арқылы сөйлесуінен кейін, 14-15 тамызда Билчактын ең маңызды екі одақтасы Чехословакиядағы кеңестік елшімен кездесті: Алоис Индра, бұған дейін Драхомир Колдермен бірге кеңестік Политбюромен тікелей байланыста болған, елші Степан Червоненкомен кездесуде Олдрих Павловскийдің қасында болды. Олар оған «совет әскерлері 20 тамыз түнінде әрекетке кіріскен кезде» КСРО-дағы «салауатты күштер» Дубчекті құлату үшін «әрекет жоспарын» жүзеге асыратынын, «жұмыскерлер мен шаруалардың уақытша революциялық үкіметін» құратынын сендірді. Индра КСР Президиумының, КСР Орталық Комитетінің, Ұлттық Ассамблеяның және Чехословакия үкіметінің көпшілігі «салауатты күштерге» қосылатынын «кепілдей алатынын» айтты. Ол КСР Президиумының он бір мүшесінің алтасын және КСР Орталық Комитетінің 50 мүшесін өзінің қолдаушылары ретінде уәде етті. Осы арада КГБ кеңес басшылығына берген есептерінде ресми деректерді және реформаға қарсы қатал топтардың мәлімдемесін қолдауға тырысты. Олар Чехословакияда болған барлық жағымсыз жағдайларды Прага көктеміне, соның ішінде кейбір жағдайларда жол апаттары, өрттер мен ұрлықтарға кінәлады. КГБ тіпті дәлелдерді жасады, агенттерге америкалық қару-жарақтарды Германия шекарасына жақындатып, оларды табу үшін. Олар өздерінің агенттеріне коммунизмді құлатуға шақыратын плакаттарды ілуді тапсырды. Бұл батыстың қолдауымен Дубчектің реформа қозғалысында белсенділік танытқан желісі жақын арада көтеріліс немесе төңкеріс жасайтындығын дәлелдеу болды. КГБ-ның ашуы тек Чехословакияның ішкі істер министрі мұның бәрі кеңестердің қасақана қоздырған әрекеті екенін ашқанда ғана көтерілді. Бұл мотивті Мәскеу хаттамаларында кеңесшіл Чехословакияға қарсы репрессияға қарсы кепілдіктер де қолдайды. КГБ-ның Чехословакияның ішкі істер министрі Йозеф Павел өзінің кеңсесінде алты КГБ байланыс агенттерінің бар екенін ашқанда, олар жойылатындығын білдірді. Бильчак Индраға қосылып, кеңестерді сендірді, кеңес әскерлері келген кезде Колдер КСРО бірінші хатшысы болуға дайын болады деп уәде берді. Президиумдағы екі уәде етілген одақтастары Ян Пиллер мен Франтишек Барбирек шабуылға қарсы шығып, Дубчекті қолдаған кезде, кеңестік жоспарлардан бас тартуға тура келді. Бұл оларды Дубчек пен оның үкіметін келесі жылға дейін ұстап тұруға мәжбүр етті. Бұрынғы айда, КҚК әскери бөлімінің басшысы генерал Вацлав Прхликтің басшылығындағы офицерлер Кеңес / Варшава шартының шабуылына қарсы жоспарлар дайындауға кіріскенде, Дубчек оны жүзеге асыруға дереу вето салды. Кеңес әскерлері ресми үкіметтің жұмысын алдын ала аламай тұрып, осы ресми мәлімдемені жасау арқылы Чехословакия басшылығы шабуыл мен кеңес шақыруын заңсыз деп қарастырды, сонымен қатар қарсылық білдірудің саяси және стратегиялық негізін белгіледі. Сол кезде және одан бері Дубчектің басып кіру туралы білгені және өз себептерімен бұл фактіні жасырғаны туралы дау туындады, мүмкін бұл әлемнің таңғалуының бір бөлігін түсіндіреді. Кейбіреулер Брежнев пен Дубчектің 13 тамыздағы телефон арқылы сөйлесуіне назар аударған, онда Дубчектің: «Егер сіздер Кеңес Одағының Политбюросында біз сізді алдаймыз деп санайтын болсаңыздар, онда сіздер тиісті деп санайтын шараны қолдануыңыз керек» дегені жазылған. Брежневтің: «Егер сіз және сіздің жолдастарыңыз бізден күткен шараларыңыз осылай екенін ашық айтса, біз үшін мұндай шараларды қабылдау оңайырақ болар еді» деген жауабы тіркелген. Осы арада, қысқа мерзімге үкіметтік радиостансалар басып кірушілерді үйлеріне қайтуға шақырды: «Бостандыққа ұзақ өмір, Свобода, Дубчек». Дубчек таңға жарықтан бұрын үш қауіпсіздік офицері, қолында револьвер және бірнеше автоматтары бар солдаттармен бірге кеңсесіне кіргенде тұтқындалды. Олардың бірі телефон сымдарын кесіп тастады, екіншісі оны қолғап тақты. Дубчек наразылық білдіргенде, оны ұрып-сапалады. Оның жүргізушісі араласуға тырысты және бірден атылды. Дубчекке: «Сіздің қарсы революцияңызды тоқтату үшін қажет болса, миллион чехті өлтіреміз», - деді офицерлердің бірі. Шабуыл күнінің кешінде Дубчек, Премьер-министр Олдрих Черник, Йозеф Смрковский және Франтишек Кригель Совет Одағына апарылды. Алдымен Дубчек Украинадағы тау шатырына апарылды; Алайда, жоспарланған төңкеріске қарсы үлкен халықтық қарсылыққа тап болғаннан кейін және Прагадағы президент Свобода мен партияның ресми өкілдерінің келісімінсіз жасалған кез келген келісімді қабылдамайтынын білгеннен кейін, кеңестер тактиканы өзгертті және оны келіссөздер үшін Мәскеуге жіберді. Бұл Прага көктемін аяқтады және Дубчекке сатуға және жүзеге асыруға мәжбүр болған реформаларды Мәскеу бағытты кері қайтаруға жағдай жасады. Дубчек пен көптеген реформаторлар 27 тамызда Прагаға оралды. Сол кезде Мәскеу протоколы құпия құжат болуы керек еді. Ол келесі аптада партия мүшелеріне жарияланды, содан кейін «Нью-Йорк Таймсқа» тарады. Жыл бойы Дубчек пен басқа да жетекшілер жаңа талаптарды алу үшін Мәскеуге қайта-қайта шақырылды, оларды үйлеріне халықтарына жеткізіп берді. Бұл Дубчекті кейде өте қиын жағдайда отставкаға кесуді қарастыруға әкелді, бірақ ол әрқашан қалпына келді. Кеңестер олардың жек көруін жасырмады. Дубчек Мәскеу протоколының шарттарын бұрыннан орындағанын айтқанда, Совет Президенті Николай Подгорный оған «тыныштық сақтауын» айтқан көрінеді. Чехословакиялық командаға кеңестер басқа коммунистік партияларының наразылығына қарамастан, бұранданы бұра беруді жалғастыратынын айтты; Олар оларды: «Келесі 30-40 жыл бойы социализм капиталистік Батыста мүмкіндікке ие болмайды» деп айтты. Густав Хусак олардың «жалғаншылар» ретінде қарастырылғанын хабарлады.

On the night of 20–21 August 1968, military forces from several Warsaw Pact member states (Albania, Romania and East Germany did not participate) invaded Czechoslovakia. Soviet media cited a call for help from unnamed representatives as the cause of the "fraternal intervention", publishing an unidentified appeal as proof on 22 August 1968; However, as it became clear from the first day that virtually the entire responsible leadership of the Czechoslovakian government and communist parties, including Dubček, were being blamed as causes of the invasion, and even the Soviet supported leadership fell into accusations against each other, most allied communist parties around the world rejected the Soviet pretext as a thin disguise for gross violation of national party autonomy. Even President Ludvík Svoboda had publicly issued a statement calling on occupying forces to withdraw and for reforms to continue, while Czechoslovakia's UN representatives were calling for international support against the invasion. The Soviets were only partly responsible for their confusion. Closely following a long telephone conversation between Bil’ak and Brezhnev on 10 August, two of Bil’ak's most important allies met with the Soviet ambassador to Czechoslovakia on 14–15 August: Alois Indra, who along with Drahomir Kolder had previously been in direct contact with the Soviet Politburo, was accompanied by another KSC hard liner, Oldřich Pavlovský, in their meeting with ambassador Stepan Chervonenko. They assured him that as soon as Soviet "troops move into action on the night of 20 August," the "healthy forces" in the KSC would carry out their "plan of action" to oust Dubček, setting up a "provisional revolutionary government of workers and peasants." Indra said he could "guarantee" that a majority of the KSC Presidium, the KSC Central Committee, the National Assembly, and the Czechoslovak government would join with the "healthy forces." He promised six of the eleven members of the KSC Presidium and 50 members of the KSC Central Committee as his supporters. Meanwhile, KGB reports to the Soviet leadership went to lengths to support the official narrative and the claims of anti reform hard liners. They blamed everything negative that happened in Czechoslovakia on the Prague Spring, including in some cases traffic crashes, fires, and burglaries. The KGB even manufactured evidence, directing agents to plant cashes of American made weapons near the German border in order to be discovered. They instructed agents to hang posters calling for the overthrow of communism. This was to prove a western sponsored network was active in Dubček's reform movement as part of an imminent insurrection or coup. The KGB was only further enraged when the Czechoslovakian Interior Minister revealed it all to be a deliberate Soviet provocation. This motive is partly supported by the guarantees against reprisals against pro Soviet Czechoslovakians in the Moscow Protocols. The KGB was also upset when Czechoslovak Interior Minister Josef Pavel revealed the existence of six KGB liaison agents within his office, implying that they would be removed. Bil’ak would join Indra in reassuring the Soviets, promising that Kolder would be ready to be voted the KSC First Secretary when Soviet troops arrived. When two of their promised allies on the Presidium, Jan Piller and František Barbírek, opposed the invasion and supported Dubček, Soviet plans had to be abandoned. This forced them to retain Dubček and his government until the following year, Already the previous month, when officers under General Václav Prchlík , head of the KSC's military department, began preparing contingency plans for a Soviet/Warsaw Pact invasion, Dubček had immediately vetoed its implementation. By making this official declaration before Soviet troops could preempt functioning of the official government, the Czechoslovakian leadership ensured that both the invasion and Soviet invitation would be seen as illegitimate but also established the political and strategic framework for the resistance as symbolic and moral, where their opponent would have less control. Controversy at that time and since has arisen as to whether Dubček knew of the invasion and hid the fact for his own reasons, perhaps explaining some of the world's surprise. Some point to the telephone conversation between Brezhnev and Dubček on 13 August where Dubček is recorded to say, "If you on the Soviet Politburo believe we're deceiving you, you should take the measure you regard as appropriate." Brezhnev is recorded to respond, "Such measures would be easier for us to adopt if you and your comrades would more openly say that these are the measures you're expecting of us." Meanwhile, for a short time government radio stations called for the invaders to return home: "Long live freedom, Svoboda, Dubček". Dubček was arrested before dawn when 3 security officers, revolvers in hand and accompanied by several soldiers with machine guns bust into his office. One of them cut the telephone wires while another began to cuff him. When Dubček protested, he was beaten. His driver attempted to intervene and was immediately shot. Dubček was told, 'We will kill, if necessary, a million Czechs, threatened one of the officers, to put an end to your counter revolution.'" Later on the day of the invasion, Dubček, along with Premier Oldřich Černík, Jozef Smrkovsky and Frantisek Kriegel were taken to the Soviet Union. At first, Dubček was taken to a mountain cottage in the Ukraine; However, upon encountering massive popular resistance to their planned coup, and President Svoboda and other Czech representatives who were still in Prague refusing to accept any agreement made without approval of the official representatives of the party, the Soviets changed tactics and sent him to Moscow for negotiations. This ended the Prague Spring and set the stage for a Moscow directed reversal of reforms that Dubček was compelled to sell and implement. Dubček and most of the reformers were returned to Prague on 27 August. At the time, the Moscow Protocol was intended to be a secret document. It was revealed to party members the subsequent week and then leaked to the New York Times. Throughout the rest of the year, Dubček and other senior leaders were called back to Moscow repeatedly to receive new demands, which they returned home to deliver to their people. This led Dubček to consider quitting under extreme duress at times, but he always recovered. The Soviets made no attempt to hide their contempt. When Dubček protested that he had already met the terms of the Moscow Protocol, he is reported to have been told to 'shut up' by Soviet President Nikolai Podgorny. The Czechoslovakian team were told that the Soviets would continue to turn the screws harder, undeterred by the protests of other communist parties; They dismissed them saying, "For the next 30 or 40 years, socialism has no chance in the capitalist West." Gustav Husák reported they were treated as "scoundrels"

In January 1969, Dubček was hospitalized in Bratislava complaining of a cold and had to cancel a speech. Rumors sprang up that his illness was radiation sickness and that it was caused by radioactive strontium being placed in his soup during his stay in Moscow in an attempt to kill him. However, a U. S. intelligence report discounted this for lack of evidence. Also that month, following the self immolation of Jan Palach, reformers renewed their offensive against conservative hardliners. Dubček pledged to hold the line against both reformers and neo Stalinists, but opposition was moving outside the party for tactical reasons. Dubček was forced to resign as First Secretary in April 1969, following the Czechoslovak Hockey Riots. The Soviets were not only alarmed by Dubček's failure to contain growing pressure to resume reforms but at their own failures to consolidate a neo Stalinist regime under Indra or their other allies. Dubček was replaced by former reformer Gustav Husák, beginning a process of 'normalization' that would eventually purge two thirds of the party and de politicize the country. At the time, Leonid Brezhnev is supposed to have said: 'If we cannot find the puppets, then we will tie the strings to the leaders.' Despite his continued cooperation, Dubček was removed from parliamentary office on October 15 under Prime Minister Cernik's new government. Though Cernik tried to placate reformists, the new government's extreme anti reformist faction, led by Deputy Party Chief Lubomír Štrougal, wanted to put Dubček on trial. Husák, who styled himself as a post ideological 'realist', as well as Moscow, wanted to avoid a destabilizing return to Stalinism. Some thought that Husák's reluctance to trials and executions was because of his own experiences as a prisoner, though he thought his own imprisonment was wrong, he had no problem with imprisoning state enemies on general principle or personal feeling. Others suggest that it was the hard liners themselves who wanted Dubček out of the country to isolate him from the public and to prevent him becoming a martyr, as trials had never helped the communist regime either within the country or internationally. However, in June of that same year, Dubček was dismissed from his ambassadorial post and recalled from Turkey after being suspended from the party pending an investigation by hard liners. This was read as a signal that Husák had lost a behind the scenes power struggle against the hard line faction led by Štrougal, Indra, and Balik. They had taken control of the Presidium by a margin of 7 to 4, voting to prepare a series of trials against reformers on charges of espionage, sedition, and slander of the republic. At the time, some suggested that Dubček's and his reformer allies' fates may have been spared by the chance drunk driving crash that saved Husák from removal himself. The resulting investigation uncovered a conspiracy by ultra conservatives to remove Husák who were themselves removed. For Dubček and many others, this did not mean a return to a private life but a different kind of political life, where in Dubček's case, his career in high politics would be deferred at home while he served as an inspirational symbol of eurocommunist ideals abroad; Meanwhile, he struggled to personally survive repressions at home. Outwardly, he shifted to menial work that many educated reformers were forced to take. Turning down a post at a Slovak social security agency that could be used to implicate him in misappropriation of funds, he instead requested to work as a forester. This was refused, but he was eventually given a clerical job with the state forestry agency in Bratislava. Interpretations at the end of the cold war treated him as a man who had lost relevancy due to prolonged isolation in an enforced private life. In fact, his life became anything but private. Surveillance was constant and intrusive. Perhaps he simply outlived the narrative that had confined him as much the police had, but he was not politically unimportant. While the first news reports during the normalization period, 1970–74, show a man who actively avoided attention and was shifting uncertainly between insecure employment; Telling a West German photographer: “Please, sir. Please, sir, if you like to help me come not to me.” And school girls giggling and saying all they are told at school was that he had done something bad. Other reports saw him as a man living securely but anonymously with his wife and children in a comfortable villa in a nice neighborhood in Bratislava. This seems to have been the official fable, as no evidence suggests this being a wholly accurate picture. When in 1975, authorities turned to prosecute his wife, Anna, she presented evidence of the insecure position of the entire family and personal friends denied proper medical care, her sons denied apartments, the armed guards posted at their home that made them fear its seizure, and her own nervous condition and health problems from constant surveillance and persecution. An entire politics arose around false portrayal of the stability, security, and privilege of the Dubček's "private" life, in part in order to make plausible that Alexander was at liberty to be heavily involved in counter revolutionary activities. Dubček was described as variously a spy master, or when proven not to be or when misrepresented by either the regime or others, as a self absorbed and simple minded marionette of powerful external forces living a self indulgent private life insulated from political participation and understanding. Dubček would say he first broke his silence by publishing letters he smuggled out of the country after he was denied the right to bury his mother in daylight in 1974, for fear it would provoke an anti government demonstration. Dubček had a long history of contact with not only the Italian communist party but with its newspaper l'Unita and its journalists. A highly favorable article about him in L'Unità, on June 29, 1970, reporting his expulsion from the party, portrayed him as a social democratic communist seeking to change the ruling style of the party. He struck of popular cord with Italian audiences and remained a popular symbol of shared ideals. Under constant surveillance and separated from his domestic contacts, it was in many ways easier for him to make contact with western communist media and parties than with his own party and people. He saw this use of intermediaries as the natural course of action, stating in a letter to the Italian Communist Party:

"Since the matter of the political path in the Communist Party has become international, it cannot remain internal at this time. After the expulsion of almost 600,000 communists from the party and their civil and social disenfranchisement to our laws and the Constitution of the Czechoslovakia, the crisis in the party deepened even more. A gradual starting point can only come with the help of other communist parties of socialist countries and other communist parties, especially European ones Helping other communist parties cannot be understood as interfering in the internal affairs of another communist party, because it has long since become an international matter." Dubček's relationship with Italian communists would lead to his first direct public interview, which prodded the University of Bologna into offering him an honorary doctorate as a man who could bridge the differences between the east and west. His trip to Italy in 1988, and the public recognition he gained from both the timing and prestige of an award he shared with Nelson Mandela, marked his return to high politics. This was at a time when perestroika was finally breaking through to the Soviet bloc nations outside the Soviet Union. In 1989, he was awarded the annual Sakharov Prize in its second year of existence.

1969 жылдың қаңтарында Дубчек Братислава қаласында суық тигенін айтып, ауруханаға жатты және сөз сөйлеуге кете алмады. Оның ауруының радиациялық ауру екені және Мәскеуде болған кезде оның тамағына радиоактивті стронций салынғаны туралы қаңтарда тараған қауесеттер оны өлтіруге тырысқандығы туралы болды. Алайда, АҚШ барлау есебі бұл туралы дәлелдің жетіспеуіне байланысты жоққа шығарды. Сол айда Ян Палахтың өзін өртеуінен кейін реформаторлар консервативті қаталдарға қарсы шабуылды жаңартты. Дубчек реформаторлар мен неосталиндіктерге қарсы тұруға уәде берді, бірақ оппозиция тактикалық себептермен партиядан тысқары жылды. Дубчек 1969 жылдың сәуір айында Чехословакия хоккейлік көтерілісінен кейін Бірінші хатшы қызметінен кетіп қалды. Кеңестер Дубчектың реформаларды қайта бастауға бағытталған өсуін шектеуге қана емес, сонымен қатар Индраның басшылығымен неосталиндік режимді консолидациялаудағы өздерінің сәтсіздіктеріне де алаңдады.

Бархаттық революция

1989 жылы Варшава шартының басқыншылығының жылдығы алдында Азаматтық бостандықтар қозғалысының (ХОС) словак мүшелері Словакияда қаза тапқандардың жерлеріне гүл қойып, оқиғаны еске алуға шешім қабылдады. Ұйымдастырушылардың бесеуі осы туралы хабарлаған хатқа қол қойды. Олар дереу тұтқындалып, «Братислава бестігі» деп аталды. 1989 жылдың 14 қарашасында «Братислава бестігінің» сотының соңғы күні Братиславаның Әділет сарайының алдына көпшілік жиналды. Мирослав Кусидің айтуынша, Дубчек онымен бірге жүрді, ал жиналған көпшілік оны бірдеңе айту үшін өздігінен шақыра бастады. Олар оны иықтарына көтеріп алып, ол сол жерден саяси құқықтар мен бостандықтар туралы сөйледі, яғни бұл процесспен байланысты тақырыпқа қатысты. Кусидің айтуынша, бұл «әдетте, 1989 жылдың қарашасында Словакиядағы революциялық өзгерістердің басталуын белгілейтін, қоғамдық демонстрацияда айтылған алғашқы саяси сөз болды». 17 қарашада Дубчек Праганың 2-ші округіндегі Альбертовте студенттер шеруіне қатысты. Оның сөйлейтінінен қорқып, StB Дубчекті тұтқындап, келесі күні таңертең босатты. Бұл оппозиция жетекшісінің соңғы рет тұтқындалуы болды. «Зорлық-зомбылыққа қарсы қоғамдық» (VPN) ұйымының негізін қалаушылардың бірі Мартин Бутора 23 қарашада Дубчектің Словакияның Ұлттық көтеріліс алаңында пайда болғанын былай деп түсіндірді: «Александр Дубчек көктен түсіп, өмірден шықты, өйткені ол адам жиырма жыл бойы өмір сүрмеген еді, тек саясаткер ретінде ғана емес, сонымен қатар адам ретінде де, бірақ қазір VPN көшбасшысы ретінде, қарғысты алып тастаушы, қорқыныштан азат етуші ретінде». «Біз партия басшылығына олар бірлікте тұрған оппозициямен кездескенін көрсетуді жөн көрдік. Бізге қандай шығындармен күш қолданудың жасалатынын жеткілікті түрде көрсету қажет болды». 24 қарашада Словакияның Ұлттық көтеріліс алаңында болғаннан кейінгі түнде Дубчек Гавелмен бірге Вацлав алаңындағы балконда пайда болды, онда оны төмендегі наразылық білдірушілер үлкен қошеметпен қарсы алды және демократиялық бостандықтың символы ретінде құшақтады. Тіпті, бірнеше адам «Дубчек – қамалға!» («Dubček to the Castle» – яғни, Дубчек президентке!) деп айқайлады. Оның бұл жаңа төңкерісті 20 жыл бұрын бастаған жұмысын жалғастыру және коммунизмнің кемшіліктерін жою мүмкіндігі деп атауы көпшілікті екіге бөлді. Бұл уақытта наразылық білдірушілердің көпшілігі коммунизммен ешқандай байланыста болғысы келмеді. Сол түні Дубчек Хавелмен бірге Laterna Magika театрында, Азаматтық форумының бас кеңсесінде болды, коммунистік партияның бүкіл басшылығы отставкаға кетті. Бұл Чехословакиядағы коммунистік биліктің аяқталуына әкелді. 1989 жылғы революция үшін біртұтас фронт көрсету қажет болса да, кейінірек билікке қарсы күрескен кейбір адамдар үшін саяси ұятқа қалды. Олар Дубчекті болашақ емес, өткеннің символы деп қабылдамады. Бұл өткенге еш қатысы жоқ жастардың қозғалыстары (кейде якобиндер деп аталады) мен олар тым жұмсақ және икемді деп санайтын ескі ұрпақ арасындағы ажырымды көрсетті. Бұл аргументтердің көбісі саясатпен көмескіленіп жатыр. Хусак пен Дубчек арасындағы саяси бәсекелестік, сондай-ақ Хусактың Варшава шартының шабуылына Дубчектің кінәлі екендігіне деген сеніміне байланысты жеке жеккөрушілік белгілері бар деп айтылды, 1989 жылдың қарашасында режим құлағаннан кейін де өз әсерін қалдырды. Хусак 1989 жылдың 10 желтоқсанында республика президенті лауазымынан кетер алдындағы күні Словакиялық Мариан Чалфаны федералды үкімет премьер-министрі етіп тағайындап, Дубчекке тікелей емес түрде Вацлав Гавелдің Чехословакия президенті лауазымына сайлануына жол аша отырып, оны әдейі босатқан деген айып та тағылған. Дубчектің бүкіл Чехословакиядағы танымалдылығы жоғары болды, бұл оған президенттік сайлауда тікелей жеңіске жетудің өте жақсы мүмкіндігін берді. Алайда, оған қараша революциясының көрнекті тұлғаларының қолдауы жетіспеді. Олар «Хартия-77» мүшесі Хавелді және жаңа буын басшыларды қолдады. Бұл бөліністі түсіндіруді сұрағанда, Дубчектің өзі жас ұрпақ өзінің реформашы коммунистер ұрпағы мен бұрынғы коммунистер ұрпағын ажырата алмағанын айтты. Ол «Кепіл төңкерістен» кейінгі жағдайдың салдарын қарапайым және догматикалық көзқарастарға қарсы әлсіреген демократиялық фронт құру ретінде көрді. Дубчек бұл тарихта бірінші де, соңғы да емес екенін айтты, «әрбір революция белгілі бір кезеңге жетіп, өз балаларын жалмауға кіріседі». «Хартия-77» ұйымының мүшесі Петрушка Шустрованың айтуынша, жас ұрпақ Дубчек «батыр заңына» қол қойғанын және оның реформаторлары елді басып тастауға көмектескенін ұмытпаған. Ол сенімділіктің мәдениеті жоғалғанын түсіндірді. «1968 жылы тоқтаған жерден жалғастыру саяси және экономикалық тұрғыдан мүмкін емес еді; уақыт өтті, адамдар да өзгерді». Гавел президент болса, 1989 жылдың 28 желтоқсанында Дубчек Федералдық Ассамблея төрағасы болып сайланды және 1992 жылдың маусымындағы парламент сайлауына дейін осы лауазымды атқарды. Өзінің бұрынғы Еурокоммунизміне адалдығына сәйкес, бұрын 16 желтоқсанда ол Италияның социалистік партиясының төрағасы Беттино Кракси бастаған делегациясын Прагада қарсы алды. Ол журналист және ескі досы Лучано Антонеттимен де кездесті. Антонетти президенттік сайлау алдында Дубчекті «l'Unita» газеті үшін сұхранды. Сұхрандауда Дубчек: «Бұл жолы еуропалық солшылдармен, келесі көктемді ойлап», – деді. Бірақ ол: «Мен коммунистік партияда қаламын, тіпті ол жаңартылса да», – деп баса айтты. 1990–92 жылдары Дубчек Италияда көптеген итальян қалаларында құрметті азаматтыққа ие болған Италия коммунистерімен және социалистерімен «интенсивті байланыстарды» жалғастырды. Горбачев келісер еді, ол: «Біз Прага көктемін басып тастадық деп ойлағанбыз, бірақ шындығында өзімізді басып тастадық», – деді.

In 1989, before the anniversary of the Warsaw Pact invasion, the Slovak members of the Movement for Civil Freedoms (HOS) decided to commemorate the event by laying flowers as the locations of those in Slovakia who had been killed. Five of the organizers signed the letter announcing it. They were promptly arrested and came to be known as the 'Bratislava Five'. On November 14, 1989, the final day of the trial of the 'Bratislava Five', a crowd gathered in front of the Bratislava Justice Palace. As Miroslav Kusý recollects, Dubček accompanied him, and the gathered mass of people began to spontaneously calling at him to say something. They lifted him onto their shoulders and he spoke from there, talking about political rights and freedoms, thus on a subject related to the process". As Kusý said, it was "actually the first political speech at a public manifestation, marking the very beginning of the revolutionary changes in Slovakia in November 1989". On 17 November, Dubček attended the students' march at Albertov, in the Prague 2 municipal district. Fearing he would give a speech, the StB arrested Dubček; releasing him the next morning. This was said to mark the last arrest of an opposition leader. Martin Bútora, one of the founders of Public Against Violence (VPN) recounted Dubček's appearance at Slovak National Uprising Square on 23 November as, blockquote|Alexander Dubček descending directly from heaven, from non existence because the man had not existed for twenty years, being pushed into the background not only as a politician, but also as a human being”, but now a VPN leader, as a remover of a curse, liberation from fear. "We wanted to show to the party leadership that they met with a united opposition We just needed to give a clear enough signal of at what expense a violent intervention would be made. The night after his appearance at Slovak National Uprising Square, on 24 November, Dubček appeared with Havel on a balcony overlooking Wenceslas Square, where he was greeted with tremendous applause from the throngs of protesters below and embraced as a symbol of democratic freedom. Several onlookers even chanted, "Dubček na hrad!" ("Dubček to the Castle"—i. e., Dubček for President). The crowd was divided by his calling this new revolution a chance to continue the work he had started 20 years earlier and prune out what was wrong with Communism. By this time, most the protesters wanted nothing to do with Communism of any sort. Later that night, Dubček was on stage with Havel at the Laterna Magika theatre, the headquarters of Civic Forum, when the entire leadership of the Communist Party resigned. This resignation in effect ended Communist rule in Czechoslovakia. While the show of a united front was necessary for the revolution of 1989, it would later prove a political embarrassment for some who vied for power against later regime opponents. They dismissed Dubček as a symbol of the past rather than the future. This reflected a division between the youth movements (sometimes called the Jacobins) that wanted nothing to do with the past and the older generation that was seen by them as too lenient and accommodating. Many of these arguments are obscured by politics. The political rivalry between Husák and Dubček, which also was said to have features of personal animosity stemming from Husák's conviction that Dubček was personally to blame for the Warsaw Pact invasion, continued to have repercussions even after the fall of the regime in November 1989. By appointing the Slovak Marián Čalfa as prime minister of the federal government the day before his abdication from the office of president of the republic, which took place on December 10, 1989, some charge that Husák deliberately pre empted Dubček by indirectly enabling the election of Václav Havel for the office of Czechoslovak president. Dubček's popularity throughout Czechoslovakia was high, giving him a very good chance of winning direct election for president. However, he lacked support from the prominent figures in November revolution. They supported Charter 77 member Havel and a new generation of leaders. When Dubček himself was asked to explain this division, he said that the younger generation were unable to distinguish between his generation of reformist communists and the generation of communists who came before. He saw the consequence of this, post Velvet Revolution, as creating a weakened democratic front against the narrow minded and dogmatic. Dubček said this was not the first nor the last time in history when, "any revolution reaches a certain stage, it starts devouring its own children." According to a member of Charter 77, Petruška Šustrová, the younger generation had not forgotten that it was Dubček who signed the 'baton law' and his fellow reformers who assisted in pacification of the country. She explains that a culture of trust had been lost. It was, "politically and economically impossible to continue where we had left off in 1968; the times had changed, and so had the people". While Havel became president, on December 28, 1989, Dubček was elected chairman of the Federal Assembly, holding this position until the parliamentary elections in June 1992. True to his past dedication to Eurocommunism, prior to this on December 16, he welcomed the delegation of the Italian Socialist Party headed by its chairman Bettino Craxi in Prague. He also met Luciano Antonetti, as a journalist and an old friend. Antonetti interviewed Dubček for the newspaper l'Unita on the eve of the presidential election. In the interview Dubček said, "This time with the European left, I am thinking of the next spring." But he emphasized that, "I will remain outside the Communist Party, even if it is renewed". Throughout 1990–92, Dubček continued "intensive contacts" with Italian communists and socialists, including visits to Italy where he was awarded honorary citizenship in many Italian cities. Gorbachev would have agreed, when he said, “We thought that we had strangled the Prague Spring while in reality we had strangled ourselves.”

1992 жылы, ұзақ жылдар бойы тәуелсіз болғаннан кейін, ол Словакияның Социал-демократиялық партиясының жетекшісі болды және осы партияны Федералдық Ассамблеяда өкілдік етті. Сол кезде Дубчек чехтер мен словактар арасындағы федералдық одақты, тәуелсіз словак мемлекетіне жасалған сәттік тырысқа қарсы қолдады. Алайда, тәуелсіз Словак Республикасының құрылуы анық болғаннан кейін, Югославияның ыдырауы және басқа да оқиғалармен бірдей тарихи уақытта, көптеген адамдар Дубчек оның алғашқы президенті болады деп болжады. Ол Братислава, Словакиядағы Славичье Удолие зиратында жерленген. Оның өлімі кейбір адамдар үшін ашық мәселе болып қалды, Словакияның сол кездегі премьер-министрі Владимир Мечиар немесе КГБ-нің қатысы бар деген айыптаулар болды. Оның әлеуметтік-демократиялық партиясының кейбір мүшелері талап еткен кезде тергеу қайта басталды. Екінші тергеу өлімінің жаңбырлы ауа-райында шамадан тыс жылдамдықпен жүрген кезде су толып кету салдарынан болғанын анықтады. Жүргізушіге жылдамдықпен жүргені үшін 12 айлық жаза берілді. Алайда, оның ұлы Павел Дубчек кейін де күдікпен қарады, әкесінің өлімі туралы оны түсінбеген көптеген «нақты емес нәрселер» бар екенін айтты. Сұхбатта ол 2019 жылы да, өмірінің соңына дейін күдікпен қарайтынын айтты. Александр Дубчектың әйелі Анна 1990 жылы қайтыс болды. Олар үш ұлдан қалды: хирург және травматолог болған Павел, экономист болған Петр және Милан. Александр мен Аннаның алғашқы ұлы өлі туды.

Мұра және мәдени бейнелеу

Дубчек болмағанда, Чехословакия реформалары словак мәдениетінің қайта жаңғыруын және кеңестік қысымнан кейін бірлескен кәсіпорындар мен суретшілер диаспорасы таратып жүрген, өте еркін және салааралық формаларға өнердің ашылуын қамтымайтын, технократиялық сипатқа ие болуы мүмкін еді. Саяси жағынан алғанда, Прага көктемі Чехословакиямен шектелуі ықтимал еді. Дубчектің басшылық стилі және кеңес араласуынан оның бағдарламасының сәтсіз аяқталуы, батыстағы коммунистік және социалистік партиялар мен ойшылдардың дамуы мен бағытына терең әсер етті. Дубчек сонымен қатар, оның орнында не болуы мүмкін еді деген сұрақтарды қалдырды. Тарихшылар мен көпшілік оның автокөлік апатынан қаза болмаса немесе Кеңес Одағының араласуы Прага көктемінің басшылығына араласпаса не болар еді деп әрі қарай болжауды жалғастырады. Бір некрологта, егер ол Словакия президенті болғанда, оның жаңа мемлекетке жасаған ықпалы Еуропаға қарай бірден қосымша бағытты белгілеген болар еді деп есептеледі. 1990 жылы «Басқыншылық» фильмі, кеңес басқындығының көркем бейнесі, продюсерлер Александр Дубчектің оқиға туралы сұхбатқа жауабын аударма түрінде қосты.