Кіріспе

1827 жылғы АҚШ-тағы қақтығыс

Виннебаго соғысы, сондай-ақ Виннебаго көтерілісі деп аталатын бұл қақтығыс 1827 жылы АҚШ-тың Үстіңгі Миссисипи өзені аймағында, негізінен қазіргі Висконсин штатында болды. Бұл толыққанды соғыс емес, тек Винебаго (немесе Хо-Чанк) тайпасының бір бөлігінің американдық азаматтарға жасаған бірнеше шабуылдарымен шектелді. Хо-Чанк тайпасы өз жерлеріне рұхсатсыз кірген қорғасын кеншілеріне, сондай-ақ АҚШ екі Хо-Чанк тұтқынды жазалау үшін қарсылас тайпаға жіберді деген жалған хабарларға наразылық білдірді. Аймақтағы көптеген үндістер көтеріліске қосылмауды шешті, сондықтан АҚШ билігі әскери күш көрсеткеннен кейін қақтығыс аяқталды. Хо-Чанк басшылары зорлық-зомбылыққа қатысқан сегіз адамды, оның ішінде американдықтар басшы деп есептеген Қызыл Құстың өзін де ұстап берді. Қызыл Құс 1828 жылы сотталу күтіп тұрып түрмеде қайтыс болды, ал кісі өлтіргені үшін сотталған тағы екі адамды президент Джон Куинси Адамс кешіріп босатты. Соғыс салдарынан Хо-Чанк тайпасы қорғасын кенін өндіру аймағын АҚШ-қа беруге мәжбүр болды. Америкалықтар шекарадағы әскери күштерін арттырып, Виннебаго бекінісін салып, тағы екі тасталған бекіністі қайта басып алды. Бұл қақтығыс кейбір шенеуніктерді американдықтар мен үндістердің бейбіт түрде өмір сүре алмайтынына және үндістерді батысқа қарай көшіруге мәжбүрлеу керектігіне көндірді, бұл үндістерді қоныстандыру саясаты деп аталды. Виннебаго соғысы 1832 жылғы Қара Шұңқыр соғысынан бұрын болды, ол көптеген адамдарды қамтыды және ұқсас мәселелерді көтерді.

Өмірбаян

1812 жылғы соғыстан кейін АҚШ Миссисипи өзенінің жоғарғы ағысындағы үндістер арасындағы соғыстарды болдырмау саясатын ұстанды. Бұл қатаң түрде гуманитарлық ниетпен болған жоқ: тайпалар арасындағы соғыс АҚШ-тың үнді жерлерін сатып алуын және тайпаларды батысқа жылжытуын қиындатты, бұл саясат «үндістерді көшіру» деп аталды және 1820-жылдардың соңына қарай басты мақсатқа айналды. 1825 жылдың 19 тамызында АҚШ шенеуніктері Прайри-ду-Шиенде көп тайпалық шартты бекітті, ол аймақтың тайпаларының шекараларын анықтады. Алайда, сол кезде американдықтар Хо-Чанк (немесе Виннебаго) жерлеріне көптеп еніп бастады, себебі оларды Февер (кейін Галена) өзені бойында жеңіл қорғасын өндіру мүмкіндігі қызықтырды. Үндістер бұл аймақты мыңдаған жылдар бойы өндіріп келді, ал қорғасынды экспорттау Хо-Чанк экономикасының маңызды бөлігіне айналды. Хо-Чанктар бұзылғандарды қууға тырысты, бірақ олар көбінесе агрессивті кеншілердің зорлық-зомбылығына ұшырады. Кейбір АҚШ шенеуніктері Хо-Чанктардың кен өндіруі АҚШ-тың кен аймағын иеленуін кешіктіретініне алаңдады, сондықтан «үндістерді олардың кен өндіру жоспарларынан бас тартуға» тырысты.

Отбасылық өлтіру әдісі

1826 жылдың наурыз айында француз-канадтық Метдо, оның туаған американдық әйелі және балалары қазіргі Айова штатында, Прайри-ду-Шиеннен шамамен он екі шақырым солтүстікке қарай, кеспе ағашының шырынын жинап жатқанда, Хо-Чанк тайпасының шабуыл жасаған тобы оларды өлтірді. Қаза тапқандарға ешқандай жеке наразылық болмаған, олар кездейсоқ құрбандар болды. Прайри-ду-Шиен жасағы Хо-Чанк тайпасынан күдікті екі адамды ұстап, Форт Кроуфордқа жеткізді. Олар қашып кеткен соң, АҚШ армиясының подполковнигі Уиллоуби Морган Хо-Чанк тайпасынан екі адамды кепілге алып, қылмыскерлерді ұстап беруді талап етті. 1826 жылдың 4 шілдесінде Хо-Чанк тайпасы Морганға Форт Кроуфордта алты адамды тапсырды. Тарихшы Мартин Зангердің мәлімдемесінше, Хо-Чанк әдет-ғұрыптарына сәйкес, бұл алты адамның барлығы да кісі өлтіруге қатысқан жоқ; олар американдықтардың ашуын басу және тайпаның бәріне жаза тағайындалмайын деп берілді. Бірақ американдықтар осы қылмысқа тікелей кінәлілерді жазалауды қалады. Полковник Морган кінәлілерді анықтай алмағандықтан, барлығын ұстап алып, Хо-Чанк басшыларынан кісі өлтірушілерді көрсетуді талап етті. 5-ші жаяу әскер полкінің командирі полковник Джозиа Снелинг Хо-Чанк тайпасының тұтқындарды босатуға тырысады деген қауесеттердің арасында фортты нығайтты.

Эвакуация және аңыздар

Хо Чанк тайпасының Крауфорд фортына шабуыл жасайтыны туралы әңгімелер расталмады, сондықтан 1826 жылдың қазан айында полковник Снеллинг гарнизонды Снеллинг фортына көшірді, ол Дакота (Сиу) және Оджибу (Чиппева) тайпалары арасындағы жағдайды шиеленіссіз етуді үміттенеді. Екі Хо Чанк тұтқыны да Снеллинг фортына ауыстырылды. 1827 жылдың мамыр айында Дакота тайпасы Снеллинг фортының жанында Оджибу тайпасының тобына шабуыл жасағаннан кейін, полковник Снеллинг төрт Дакотаны тұтқындап, оларды Оджибу тайпасына тапсырды, олар тұтқындарды өлтірді. Бұл оқиға кейбір Дакота тайпалықтарын ашуландырып, Хо Чанк тайпасын американдықтарға қарсы шабуыл жасауға көмектесуге шақырды, оларға Хо Чанк тұтқындары да жазалау үшін Оджибу тайпасына берілді деп жалған мәлімдеді. Хо Чанк тұтқындарының өлім жазасына кесілгені туралы жалған ақпарат, сондай-ақ американдықтардың үнемі жерге енуі, кейбір Хо Чанк тайпалықтарын Америка Құрама Штаттарына қарсы қару көтеруге итермеледі. Форт-Кроуфордтың эвакуациясы американдықтардың әлсіздігінің белгісі болып көрінді, сондықтан бұл соғыс бастауға қолайлы уақыт сияқты болды. Тағы бір наразылық – Миссисипи өзені бойында американдық кемешілердің Хо Чанк әйелдеріне зорлық көрсеткені туралы хабарлар, бірақ бұл оқиға, өлім жазасы туралы әңгіме сияқты, жалған болуы мүмкін еді. Хо Чанк тайпасы жоспарланған келісім шартына қатыспау арқылы Америка Құрама Штаттарымен дипломатиялық қарым-қатынасты тоқтатты және соғысқа дайындалды.

Жаулық әрекеттер

1827 жылдың маусым айының соңында Хо Чунк тайпасының басшысы Қызыл құс, Уэкау (немесе Ва ни га, Күн) және Чикхонсик (немесе Чик хонг сик, Кішкентай Буффало) Хо Чунк тұтқындарының жазаланғаны үшін кек алу мақсатымен Прери-дю-Шиен қаласына барды. Олар іздеген адамды таба алмағандықтан, оның орнына Режистр Ганьедің үйіне шабуыл жасады. Ганье – белгілі афроамерикандық медбике және акушер Мэри Эннның ұлы. Ганье үш Хо Чункты үйіне шақырып, тамақтандырды. Осы оқиғаның мән-жайы әртүрлі дереккөздерде әрқалай баяндалған. Бір дерек бойынша, Қызыл құс Ганьеді атып өлтірді, ал Чикхонсик отбасының жалдамалы жұмыскері немесе досы Соломон Липкапты атып өлтірді. Уэкау Ганьедің әйеліне оқ атуға тырысты, бірақ ол ұлымен бірге қашып кетуге үлкермес бұрын қаруын тартып алды. Уэкау Ганьедің сәби қызын пышақтап, бас сүйегін кесті, бірақ сәби шабуылдан аман қалды. Тағы бір дерек бойынша, кісі өлтірген – тек Қызыл құс ғана. 1827 жылдың 30 маусымында Прери Ла Крос Хо Чунк тайпасы тағы да шабуыл жасады. Шамамен 150 Хо Чунк, бірнеше Дакота одақтастарымен бірге Миссисипи өзенінде, Бад-Экс өзенінің құйылысына жақын жерде екі американдық кемені шабуылдады. Нәтижесінде екі америкалық қаза тапты, төртеуі жараланды, ал шабуыл кезінде немесе кейіннен жараларынан шамамен жеті Хо Чунк қаза болды. Тарихшы Патрик Юнгтің сөзіне сәйкес, "Шабуыл салыстырмалы түрде шағын болғанымен, маңызды болды, себебі ол 1812 жылғы соғыстан бері аймақтағы үндістердің АҚШ-қа қарсы жасаған алғашқы соғыс әрекеті еді". Көптеген Хо Чунк тайпасының өкілдері де Қызыл құс пен Прери Ла Крос Хо Чунк тайпасының іс-әрекеттерінен алшақтады. Одақтастары болмағандықтан, кең ауқымды соғыс тудыруға жасалған тырашақтар сәтсіз аяқталды. Тарихшы Мартин Зангердің жазуынша, шілде айының ортасында "іс жүзінде "Қызыл құс көтерілісі" аяқталды".

Американың жауабы

Шабуылдар аймақтағы американдықтардың арасында үрей тудырды. Индей соғысының кеңеюінен сескенген оралымдар Галена және Чикаго сияқты қалаларға қашып кетті немесе тастап кетілген Крауфорд фортында пана тапты. Мичиган аймағының губернаторы Льюис Касс және Үндістер ісі жөніндегі бастығы Томас МакКенни Грин-Бей маңында келісім шарты бойынша конференция өткізіп жатқанда, шабуыл туралы хабар алды. Көтерілістің таралуын тоқтату үшін Касс аймақтағы үндістерді келісім орнына шақырып, сыйлықтар мен азық-түлік беруге ұсынды; нәтижесінде 2000-нан астам адам келді. МакКенни Хо-Чанк басшыларын егер олардың жеріне американдық әскери шабуыл жасалмауы үшін, шабуылға кінәлілерді тапсыру керектігін ескертті. Басқа американдық шенеуніктер де Кёкук және Вабокишиек сияқты басқа үнді басшыларымен кездесіп, соғыстан қалың қалғандарына кеңес берді. Осы уақытта американдық шенеуніктер әскерді жинақтауға асықты. Касс Прери-дю-Шенге асығып барып, жергілікті милицияны ұйымдастырды. Полковник Снеллинг 10 шілдеде Прери-дю-Шенге келді, Форт-Кроуфордты қайта басып алу үшін Форт-Снеллингтен 200-ге жуық әскер әкелді. 29 шілдеде оған бригадалық генерал Генри Аткинсон қосылды, ол Джефферсон казармасынан кемемен 500 сарбазды өзен бойымен жеткізіп келді. Бірнеше күннен кейін Генри Додж 130 атты милициямен, олардың көп бөлігі кеншілерден тұратын, Форт-Кроуфордқа келді. Иллинойс штатының губернаторы Ниниан Эдвардс 600 атты милицияны Висконсин штатына жіберді. Шығыс жағында МакКенни және майор Уильям Уистлер тағы бір күш ұйымдастырды. Уистлердің Форт-Ховардтан 100 сарбазы, Грин-Бейден 50, көбінесе метистерден тұратын милиция, 60 Нью-Йорк үндісі және 120 Меномини болды. 29 тамызда Аткинсоннің күштері Висконсин өзенімен Портжге (Висконсин штаты) қарай жылжыды, онда жауынгер Хо-Чанктар жиналған еді, ал Уистлердің күштері солтүстіктен сол жерге жетті. 1 қыркүйекте 1827 жылы МакКенни мен Уистлердің күштері Портжге келді. 3 қыркүйекте Хо-Чанк басшылары Ваукон Декора және Каримуни, Ред Бёрд пен Уэкауды американдықтарға тапсырды. Каримуни американдықтардан Ред Бёрд пен Уэкауды тізгінге салуды өтінді, бұл өтініш қабылданды. Ол тұтқындарды босату үшін американдықтарға жиырма жылқы беруді ұсынды, бірақ бұл ұсыныстан бас тартты. Хо-Чанктар келесі апталарда көтеріліске қатысқан тағы төрт адамды тапсырды.

Салдары

Соғыс аяқталғанда Хо Чунк тайпасымен дипломатиялық келіссөздер жүргізген генерал Аткинсон, АҚШ үкіметінің қорғасын кенін өндіру аймағындағы олардың шағымдарын қарастыратынын уәделеді. Томас Маккенни Хо Чунк жеріне еңіп кірген американдық кеншілерді қуу үшін әскери көмек сұрады, бірақ соғыс біткен соң, аймаққа бұрын-соңды көрілмеген мөлшерде қоныс аударушылар ағылып келді, ал АҚШ шенеуніктері бұл процесті тоқтатуға күш жеткізбеді немесе ниет білдірмеді. 1828 жылдың қаңтарына қарай Хо Чунк жерінде 10 000-ға жуық заңсыз қоныс аударушы болды, олардың ішінде соғыстан кейін кен лагерін құрған және АҚШ армиясы оны кетіруге мәжбүрлей алмайтынын мақтан тұтқан әскери генерал Генри Додж та болды. Басқа амалдары қалмағандықтан, 1828 жылдың 25 тамызында Хо Чунк тайпасы АҚШ-пен алдын ала келісімге қол қойып, кеншілер басып алған жерді кейінірек жасалатын ресми келісімде сатуға келісті. Соғыстан кейін сегіз Хо Чунк АҚШ үкіметі тарапынан Форт Кроуфордта сотқа тартылу үшін ұсталды. Америкалық шенеуніктер көтерілістің жетекшісі деп санайтын Ред Бердті соттауға ең қызығушылық танытты. Тарихшы Мартин Зангердің сөзіне сүйенсек, бұл сенім американдықтардың Хо Чунк қоғамының децентрализацияланған еместігін түсінбеуіне байланысты болды. Зангер: «Ред Берд ақ шекаралықтарға жақсы таныс болғандықтан, олар оған деген наразылықтарын бағыттап, оған лайық емес көшбасшылық рөл берді», - деп жазады. Куәгерлерді, прокурорларды, қорғаушы адвокаттарды және аудармашыларды жинаудағы қиындықтарға байланысты сот процестері кешіктірілді. Сот процесі 1828 жылдың тамызында судья Джеймс Дюэн Доти төрағалығымен басталды. 1826 жылы Метод отбасын өлтіргені үшін тұтқындалған екі жауынгер – Вау-ку-ку және Ман-не-тах-пех-ке куәгерлердің жетіспеуіне байланысты босатылды, сондай-ақ кильдік кемелерге шабуыл жасағаны үшін ұсталған үш Хо Чунк та босатылды. Тек екі адам – Вэкау және Чикхонсик сотталды. Тарихшы Патрик Юнгтың айтуынша, сот барысында Ред Берд Гагнье шатырындағы кісі өлтіруге кінәлі екені және Вэкау мен Чикхонсикті айыптау үшін жеткілікті дәлелдер жоқ екені анықталды. Дегенмен, ақ және метис қазылар алқасы оларды кінәлі деп тапты. Судья Доти заң бойынша талап етілгендей, оларды дарға асуға үкім шығарды. Олардың адвокаты сотқа қайта қарау туралы өтініш берді, қазылар алқасы дәлелдерді елемегенін айтты, сондықтан Доти өлім жазасын тоқтатты және жерді беру шартымен тұтқындарға кешірім берді. 1829 жылдың шілде және тамыз айларында Прайри-ду-Шиенде қол қойылған келісімшарттар бойынша Үш Отыстық конфедерациясы және Хо Чунк тайпасы қорғасын кенін өндіру аймағын АҚШ-қа жыл сайынғы 16 000 және 18 000 доллар төлемдері үшін ресми түрде берді. Басқа көтерілістердің алдын алу мақсатында АҚШ Виннебаго соғысынан кейін аймақтағы әскери күштерін күшейтуге шешім қабылдады. Форт Кроуфорд қайтадан басып алынды, сондай-ақ 1823 жылы тасталған Чикагодағы Форт Дирборн да қайтадан басып алынды. 1828 жылдың қазан айында Фокс және Висконсин өзендері арасындағы портта жаңа бекініс – Форт Виннебаго салынды. Бұл қақтығыс АҚШ-тың үндістерге қатысты саясатын өзгертуге де ықпал етті. Бұрын көптеген американдықтар үндістерді «мәдениеттендіруге» және ақ американдық қоғамға ассимиляциялауға шақырып келген. Бірақ кейбір адамдар үшін Виннебаго соғысы үндістер мен американдықтартың бейбіт түрде бірге өмір сүруі мүмкін емес екенін көрсетті. 1828 жылдың 2 желтоқсанындағы одақтық үндеуінде кетіп бара жатқан президент Адамс «мәдениеттендіру» саясатының сәтсіз аяқталғанын және үндістерді көшіру, яғни тайпаларды Батысқа жылжыту болашақтың саясаты екенін жариялады. Бұл саясатты Адамстың ізбасары Эндрю Джексон қолға алды.