Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Қоғамның мәдени дәстүрлеріндегі білім жүйелері
Knowledge systems in the cultural traditions of communities
Дәстүрлі білім (ДБ), халықтық білім, жергілікті білім және фольклорлық білім әдетте аймақтық, жергілікті немесе түпкілікті қоғамдардың мәдени дәстүрлеріне сіңген білім жүйелерін көрсетеді. Дәстүрлі білімге өмір асыру (мысалы, аң ауру немесе егіншілік құралдары мен техникалары), акушерлік, этноботаника және экологиялық білім, дәстүрлі медицина, аспандық навигация, қолөнер шеберлігі, этноастрономия, климат және басқа да салалардың дәстүрлі технологиялары туралы білім түрлері кіреді. Бұл білім жүйелері көбінесе эмпирикалық байқаулардың жинақталуы мен қоршаған ортамен байланысқа негізделеді. Көп жағдайда дәстүрлі білім ауызша дәстүр ретінде ұрпақтан ұрпаққа беріліп келеді. Дүниежүзілік зияткерлік меншік ұйымы (ДЗМҰ) және Біріккен Ұлттар Ұйымы (БҰҰ) түпкілікті білімнің анықтамаларына дәстүрлі мәдени өрнектерді (ДМӨ) қосады. Дәстүрлі білім жүйелері мен мәдени өрнектер мәдениет, әңгімелер, аңыздар, фольклор, рәсімдер, әндер мен заңдар, тілдер, жырлар, би, ойындар, мифология, суреттер, бейнелеу өнері және сәулет нысандары түрінде кездеседі.
Traditional knowledge (TK), indigenous knowledge (IK), folk knowledge, and local knowledge generally refer to knowledge systems embedded in the cultural traditions of regional, indigenous, or local communities. Traditional knowledge includes types of knowledge about traditional technologies of areas such as subsistence (e. g. tools and techniques for hunting or agriculture), midwifery, ethnobotany and ecological knowledge, traditional medicine, celestial navigation, craft skills, ethnoastronomy, climate, and others. These systems of knowledge are generally based on accumulations of empirical observation and on interaction with the environment. In many cases, traditional knowledge has been passed on for generations from person to person, as an oral tradition. The World Intellectual Property Organization (WIPO) and the United Nations (UN) include traditional cultural expressions (TCE) in their respective definitions of indigenous knowledge. Traditional knowledge systems and cultural expressions exist in the forms of culture, stories, legends, folklore, rituals, songs, and laws, languages, songlines, dance, games, mythology, designs, visual art and architecture.
Терминология
Дәстүрлі білім (ДБ) және дәстүрлі мәдени көріністер (ДМК) – БҰҰ-ның жергілікті халықтардың құқықтары туралы декларациясында (UNDRIP) және Дүниежүзілік зияткерлік меншік ұйымында (WIPO) қолданылатын анықтамалар мен терминологияға сәйкес, жергілікті білімнің екі түрі болып табылады. WIPO Үкіметаралық комитет арқылы (Интеллектуалдық меншік және генетикалық ресурстар, дәстүрлі білім және фольклор комитеті – IGC GRTKF) дәстүрлі мәдени көріністердің халықаралық құқықтық қорғалуын келіседі. Комитет отырыстары кезінде жергілікті және жергілікті қауымдастықтардың өкілдері дәстүрлі білімді сақтауға қатысты мәселелер бойынша панельдер ұйымдастырады. Австралиялық заңгер, жергілікті мәдени және зияткерлік меншік саласындағы халықаралық сарапшы Терри Янке Австралияның жергілікті қауымдастықтарында (аборигендер мен Торрес бұғазы аралдарының халқынан құралған) "дәстүрлі" деген сөзді қолдану жиі ұсынылмайды, себебі ол жергілікті мәдениеттің уақытқа тоқталғандай көрінуіне себеп болады" дейді. Мұндай жағдайға жауап ретінде КДБ-ны ратификациялаған мемлекеттер Дүниежүзілік зияткерлік меншік ұйымынан (WIPO) зияткерлік меншік құқығы, биологиялық әртүрлілік және дәстүрлі білім арасындағы байланысты зерттеуді сұрады. WIPO 1999 жылы фактілерді анықтау миссиясымен бұл жұмысты бастады. Биологиялық әртүрлілік мәселелерін және TRIPS-тегі кең ауқымды мәселелерді (тек биологиялық әртүрлілікпен байланысты емес, мәдени көріністердің барлық түрлерін қамтиды – дәстүрлі суреттер, музыка, әндер, әңгімелер және т.б.) ескере отырып, WIPO Интеллектуалдық меншік және генетикалық ресурстар, дәстүрлі білім және фольклор жөніндегі үкіметаралық комитетті (IGC GRTKF) құрды. WIPO Lex дәстүрлі білімге қатысты заңдар жинақтарын қолдауға көмектеседі. 1990-жылдардың басынан бастап мыңжылдыққа дейінгі кезеңде әлемдік азаматтық қоғамның қарқынды өсуі байқалды. Жоғары деңгейдегі Брундтланд есебі (1987) даму саясатын өзгертуді ұсынды, бұл тікелей қауымдастықтардың қатысуына мүмкіндік берді және жергілікті құқықтар мен ұмтылыстарды құрметтеді. Жергілікті халықтар және басқалар Біріккен Ұлттар Ұйымына жергілікті халықтар жөніндегі жұмыс тобын құру туралы өтініш жасады, ол келісімдер мен жер құқығы туралы алғашқы екі зерттеу жүргізді. Бұл жергілікті жерлер мен ресурстар құқықтарының кеңінен танылуына және қолданыстағы адам құқықтары заңнамасындағы жеке құқықтардан өзгеше, ұжымдық адам құқықтары мәселесін шешу қажеттілігіне әкелді. Жергілікті және жергілікті қауымдастықтардың ұжымдық адам құқықтары Халықаралық Еңбек Ұйымының (ХЕҰ) 1989 жылғы 169 конвенциясында және 2007 жылғы Жергілікті халықтардың құқықтары туралы декларациясында мойындалды. Әлемнің көптеген елдерінің президенттері мен министрлері бекіткен Рио декларациясы (1992) жергілікті халықтар мен жергілікті қауымдастықтарды мемлекеттердің ерекше назар аударуын қажет ететін ерекше топтар ретінде таныды. Бастапқыда бұл қауымдастықтардың аумақтық құқықтары мен дәстүрлі ресурстар құқықтарына қатысты мәселелер көтерілді. Жергілікті халықтар өздерінің "материалдық емес" білімі мен мәдени мұрасын заңсыз игеру және пайдалану туралы алаңдаушылық білдірді. Жергілікті халықтар мен жергілікті қауымдастықтар, басқалармен қатар, мыналарға қарсы тұрды: дәстүрлі рәміздер мен суреттерді талисман ретінде пайдалану, туынды өнер және қолөнер; дәстүрлі әндерді пайдалану немесе өзгерту; дәрілік өсімдіктердің дәстүрлі қолданылуын патенттеу; дәстүрлі әңгімелерге авторлық құқық беру және тарату. Жергілікті халықтар мен жергілікті қауымдастықтар дәстүрлі білім мен ресурстардың патенттелуіне өздерінің нақты келісімін бермеген жағдайда жол бермеуге тырысты. Олар дәстүрлі білім мен ресурстарды күшейтуді және бақылауда ұстауға ұмтылды. Кейбір қауымдастықтар дәстүрлі білімдерін дәстүрлері белгілеген шектеулерге сәйкес әділетті пайдалануды қамтамасыз етуге тырысты немесе олардың пайдасын өздері анықтайтын пайдаға сәйкес бөлісуді талап етті. Дәстүрлі білімді қорғаудың үш негізгі тәсілі әзірленді. Біріншісі мәдени мұраның бір түрі ретінде дәстүрлі білімді қорғауға баса назар аударады. Екіншісі дәстүрлі білімді қорғауды ұжымдық адам құқығы ретінде қарастырады. Үшіншісі, Дүниежүзілік сауда ұйымы (ДСҰ) және WIPO қолданған, дәстүрлі білімді қорғау үшін қолданыстағы немесе жаңа sui generis шараларын зерттейді. Қазіргі уақытта тек бірнеше ел ғана дәстүрлі білімді sui generis түрінде қорғауға мүмкіндік береді. Алайда, көптеген елдер әлі де заңның дәстүрлі білімді құрметтеуі керек пе деген мәселе бойынша шешім қабылдамады. Жергілікті халықтар зияткерлік меншік тәсіліне қатысты екіұшты пікір білдірді. Кейбіреулері қазіргі зияткерлік меншік механизмдерін (негізінен: патенттер, авторлық құқықтар, тауарлық белгілер және коммерциялық құпиялар) дәстүрлі білімді қорғау үшін қалай пайдалануға болатынын зерттеуге дайын. Басқалары зияткерлік меншік тәсілі жұмыс істеуі мүмкін деп санайды, бірақ зияткерлік меншік заңның радикалды және жаңа түрлері ("sui generis құқықтары") қажет болады. Тағы басқалары зияткерлік меншік жүйесі дәстүрлі мәдени ұғымдармен үйлеспейтін ұғымдар мен терминдерді қолданады және олардың дәстүрлерін коммерцияландыруға басымдық береді деп санайды, оларға қарсы тұрады. Көптегендер қорғау нысаны олардың ерекше мәдениетін, дінін және мәдени мұрасын қорғау үшін ұжымдық адам құқықтарына сілтеме жасауы керек деп мәлімдеді.
Traditional Knowledge (TK) and Traditional Cultural Expressions (TCE) are both types of Indigenous Knowledge (IK), according to the definitions and terminology used in the UN Declaration on the Rights of Indigenous Peoples (UNDRIP) and by the World Intellectual Property Organization (WIPO). WIPO negotiates international legal protection of traditional cultural expressions through the Intergovernmental Committee on Intellectual Property and Genetic Resources, Traditional Knowledge, and Folklore (IGC). During the committee's sessions, representatives of indigenous and local communities host panels relating to the preservation of traditional knowledge. Leading international authority on Indigenous cultural and intellectual property, Australian lawyer Terri Janke, says that within Australian Indigenous communities (comprising Aboriginal and Torres Strait Islander peoples), "the use of the word 'traditional' tends not to be preferred as it implies that Indigenous culture is locked in time". In response, the states who had ratified the CBD requested the World Intellectual Property Organization (WIPO) to investigate the relationship between intellectual property rights, biodiversity and traditional knowledge. WIPO began this work with a fact finding mission in 1999. Considering the issues involved with biodiversity and the broader issues in TRIPs (involving all forms of cultural expressions, not just those associated with biodiversity – including traditional designs, music, songs, stories, etc. ), WIPO established the Intergovernmental Committee on Intellectual Property and Genetic Resources, Traditional Knowledge and Folklore (IGC GRTKF). WIPO Lex provides support for collections of laws concerning Traditional Knowledge. The period of the early 1990s to the Millennium was also characterized by the rapid rise in global civil society. The high level Brundtland Report (1987) recommended a change in development policy that allowed for direct community participation and respected local rights and aspirations. Indigenous peoples and others had successfully petitioned the United Nations to establish a Working Group on Indigenous Populations that made two early surveys on treaty rights and land rights. These led to a greater public and governmental recognition of indigenous land and resource rights, and the need to address the issue of collective human rights, as distinct from the individual rights of existing human rights law. The collective human rights of indigenous and local communities has been increasingly recognized – such as in the International Labour Organization (ILO) Convention 169 (1989) and the Declaration on the Rights of Indigenous Peoples (2007). The Rio Declaration (1992), endorsed by the presidents and ministers of the majority of the countries of the world, recognized indigenous and local communities as distinct groups with special concerns that should be addressed by states. Initial concern was over the territorial rights and traditional resource rights of these communities. Indigenous peoples soon showed concern for the misappropriation and misuse of their "intangible" knowledge and cultural heritage. Indigenous peoples and local communities have resisted, among other things: the use of traditional symbols and designs as mascots, derivative arts and crafts; the use or modification of traditional songs; the patenting of traditional uses of medicinal plants; and the copyrighting and distribution of traditional stories. Indigenous peoples and local communities have sought to prevent the patenting of traditional knowledge and resources where they have not given express consent. They have sought for greater protection and control over traditional knowledge and resources. Certain communities have also sought to ensure that their traditional knowledge is used equitably according to restrictions set by their traditions, or requiring benefit sharing for its use according to benefits which they define. Three broad approaches to protect traditional knowledge have been developed. The first emphasizes protecting traditional knowledge as a form of cultural heritage. The second looks at protection of traditional knowledge as a collective human right. The third, taken by the WTO and WIPO, investigates the use of existing or novel sui generis measures to protect traditional knowledge. Currently, only a few nations offer explicit sui generis protection for traditional knowledge. However, a number of countries are still undecided as to whether law should give traditional knowledge deference. Indigenous peoples have shown ambivalence about the intellectual property approach. Some have been willing to investigate how existing intellectual property mechanisms (primarily: patents, copyrights, trademarks and trade secrets) can protect traditional knowledge. Others believe that an intellectual property approach may work, but will require more radical and novel forms of intellectual property law ("sui generis rights"). Others believe that the intellectual property system uses concepts and terms that are incompatible with traditional cultural concepts, and favors the commercialization of their traditions, which they generally resist. Many have argued that the form of protection should refer to collective human rights to protect their distinct identities, religions and cultural heritage.
Қоғамдық домен
Дәстүрлі мәдениетке немесе фольклорға негізделген, олардан алынған немесе олардан шабыттанған әдеби және көркем шығармалар жаңа элементтер мен өрнектерді қамтуы мүмкін. Сондықтан, мұндай шығармалар тірі және анықталған автор немесе авторлармен бірге «жаңа» туындылар болып саналады. Мұндай заманауи туындыларға қоғамдық домендегі бұрынғы мәдени мұраның жаңаша түсіндірілуі, құрастырылуы, бейімделуі немесе жинағы кіруі мүмкін. Дәстүрлі мәдениет немесе фольклор цифрлық форматта «жаңадан оралуы» мүмкін, сондай-ақ қалпына келтіру және түс қою арқылы өңделуі де мүмкін. Заманауи және дәстүрге негізделген өрнектер мен дәстүрлі мәдениет туындылары, әдетте, қолданыстағы авторлық құқық заңнамасымен қорғалады, себебі олар жарияланғаннан кейін «жаңа» деп танылатын жеткілікті деңгейде түпнұсқа болып табылады. Авторлық құқық қорғау әдетте уақытша болады. Егер туынды жеткілікті ұзақ мерзімге (көбінесе автордың қалған өміріне қоса 50-70 жылға дейін) болса, автордың басқа адамдарға оны қайта басып шығаруға, өзгертуге немесе пайдалануға тыйым салу құқығы жойылады, және туынды қоғамдық доменге өтеді. Авторлық құқық қорғау халық әндері мен уақыт өте келе қалыптасқан, авторлары анықталмаған басқа да туындыларға қолданылмайды. Бір идеяның, оқиғаның немесе басқа да туындының заңмен қорғалу мерзімі шектеулі болғаны кейбір жергілікті халықтар тарапынан қабылданылмайды. Осы мәселе бойынша Вашингтон штатының Тулалип тайпалары «ашық ортақтасу білімді пайдалану құқығын автоматты түрде бермейді, дәстүрлі мәдени өрнектер жергілікті халықтар білімді қорғау үшін қажетті шараларды жасамағандықтан қоғамдық доменде емес, үкіметтер мен азаматтардың оларды пайдалануды реттейтін дәстүрлі заңдарды тану және құрметтемеуінен туындайды» деп мәлімдеді.
Literary and artistic works based upon, derived from or inspired by traditional culture or folklore may incorporate new elements or expressions. Hence these works may be "new" works with a living and identifiable creator, or creators. Such contemporary works may include a new interpretation, arrangement, adaptation or collection of pre existing cultural heritage that is in the public domain. Traditional culture or folklore may also be "repackaged" in digital formats, or restoration and colorization. Contemporary and tradition based expressions and works of traditional culture are generally protected under existing copyright law, a form of intellectual property law, as they are sufficiently original to be regarded as "new" upon publication. Copyright protection is normally temporary. When a work has existed for a long enough period (often for the rest of the author's life plus an additional 50 to 70 years), the legal ability of the creator to prevent other people from reprinting, modifying, or using the property lapses, and the work is said to enter the public domain. Copyright protection also does not extend to folk songs and other works that developed over time, with no identifiable creators. Having an idea, story, or other work legally protected only for a limited period of time is not accepted by some indigenous peoples. On this point the Tulalip Tribes of Washington state has commented that "open sharing does not automatically confer a right to use the knowledge (of indigenous people) traditional cultural expressions are not in the public domain because indigenous peoples have failed to take the steps necessary to protect the knowledge in the Western intellectual property system, but from a failure of governments and citizens to recognise and respect the customary laws regulating their use".
Австралия
2020 жылдың қыркүйегінде Квинсленд үкіметі «Биоашу және басқа да заңнамаға түзетулер» заңын қабылдады, ол биоашу саласындағы зерттеулерде халықтың дәстүрлі біліміне қол жеткізу және пайдалану құқықтарын қорғауды қамтамасыз етеді.
In September 2020, the government of Queensland introduced the Biodiscovery and Other Legislation Amendment Act 2020, which introduced protections for accessing and using First Nations peoples' traditional knowledge in biodiscovery.
Үндістан
2001 жылы Үндістан үкіметі Дәстүрлі білімдерді цифрлық кітапханасын (ДБК) құрды. Ол Аюрведа, Унани және Сиддха сияқты түрлі үнді медицинасы жүйелерінің 1200 формуласын және 1500 йогалық позаны (асаналарды) қамтиды, бұл бес тілге – ағылшын, неміс, француз, испан және жапон тілдеріне аударылған. Үндістан сондай-ақ Еуропалық патент бюросымен (ЕПБ), Ұлыбританияның зияткерлік меншік кеңсесімен (ҰЗМК) және АҚШ-тың патент және сауда белгілері кеңсесімен (АҚШПСБ) келісімдерге қол қойды, бұл халықаралық патент бюроларындағы патенттік сарапшыларға ДБК дерекқорына қол жеткізу арқылы жарамсыз патенттердің берілуін болдырмауға бағытталған. Дәстүрлі білімді қорғауға қабылданған кейбір заңнамалық шаралар: «Биологиялық әртүрлілік туралы» (2002 ж.), «Өсімдік сорттарын қорғау және фермерлердің құқықтары туралы» (2001 ж.) және «Тауарлардың географиялық көрсеткіштері (тіркеу және қорғау) туралы» (1999 ж.) заңдар. 2008 жылы жарияланған Керала штатының Интеллектуалдық меншік құқығы саясаты дәстүрлі білімді қорғау үшін «білім ортақтығы» және «жалпыға қолжетімді лицензия» тұжырымдарын қабылдауды ұсынады. Бұл саясатты негізінен Прабхат Патнаик және Р. С. Правин Радж жасады. Радж ДБК-ны бір уақытта құпия ұстап, оны бұрынғы өнер ретінде қарастыру мүмкін емес екенін айтты. 2016 жылы Тируваннатпурамнан сайланған парламент депутаты Шаши Тарур Үндістандағы дәстүрлі білім жүйесін «қорғау, сақтау және дамыту» мақсатын көздеген жеке заң жобасын (Дәстүрлі білімді қорғау туралы заң жобасы, 2016 ж.) ұсынды. Алайда, заң жобасы дәстүрлі білімнің нақты мәселелерін шешпегендігі үшін сынға ұшырады.
In 2001, the Government of India set up the Traditional Knowledge Digital Library (TKDL) as repository of 1200 formulations of various systems of Indian medicine, such as Ayurveda, Unani and Siddha and 1500 Yoga postures (asanas), translated into five languages – English, German, French, Spanish and Japanese. India has also signed agreements with the European Patent Office (EPO), United Kingdom Intellectual Property Office (UKIPO) and the United States Patent and Trademark Office (USPTO) to prevent the grant of invalid patents by giving patent examiners at International Patent Offices access to the TKDL database for patent search and examination. Some of the legislative measures to protect TK are The Biological Diversity Act (2002), The Protection of Plant Varieties and Farmers' Rights Act (2001) and The Geographical Indication of Goods (Registration And Protection) Act, 1999. The Intellectual Property Rights Policy for Kerala released in 2008 proposes adoption of the concepts 'knowledge commons' and 'commons licence' for the protection of traditional knowledge. The policy, largely created by Prabhat Patnaik and R. S. Praveen Raj, seeks to put all traditional knowledge into the realm of "knowledge commons", distinguishing this from the public domain. Raj has argued that TKDL cannot at the same time be kept confidential and treated as prior art. In 2016, Shashi Tharoor, Member of Parliament from Thiruvananthapuram introduced a Private Bill (the Protection of Traditional Knowledge Bill, 2016) codifying the "protection, preservation and promotion" of traditional knowledge system in India. However the bill was criticised for failing to address the real concern of traditional knowledge.