Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Өздерін түпкілікті халықтар деп жариялап, дәстүрлі аумақтарына ерекше байланысы бар халықтар.
Peoples who identify as Indigenous and have a special attachment to their traditional territory
Түпкілікті халықтардың жалпы қабылданған анықтамасы жоқ, бірақ 21-ғасырда олардың өзін-өзі анықтауына, мемлекеттегі басқа топтардан мәдени айырмашылығына, дәстүрлі аумақтарымен ерекше қарым-қатынасына және үстем мәдени үлгіде бағындыру мен кемсіту тәжірибесіне назар аударылды. Түпкілікті халықтардың саны 250 миллионнан 600 миллионға дейін бағаланады. Антарктидадан басқа әлемнің барлық мекенделген климаттық аймақтары мен құрлықтарында 5000-ге жуық ерекше түпкілікті халықтар таралған. Көптеген түпкілікті халықтар өздері тұратын мемлекетте немесе дәстүрлі аумақта азшылық құрайды және басқа топтардың, әсіресе түпкілікті емес халықтардың үстемдігін бастан кешіреді. Көптеген түпкілікті халықтар еуропалық елдерден келген отарлаушылардың отарлауын бастан өткергенімен, түпкілікті халықтың өзін-өзі анықтауы батыстың отарлауымен шектелмейді. Түпкілікті халықтардың құқықтары ұлттық заңнамада, шарттарда және халықаралық құқықта белгіленген. 1989 жылғы Халықаралық еңбек ұйымының (ХЕҰ) Түпкілікті және тайпалық халықтар туралы конвенциясы түпкілікті халықтарды кемсітуден қорғайды және олардың дамуға, әдет-ғұрып заңдарына, жерлерге, аумақтарға және ресурстарға, жұмыспен қамтуға, білім беруге және денсаулық сақтауға құқықтарын айқындайды. 2007 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымы (БҰҰ) Түпкілікті халықтардың құқықтары туралы декларацияны қабылдады, оған олардың өзін-өзі анықтау және өз мәдениеттерін, жеке басын, тілдерін, рәсімдерін қорғау, сондай-ақ жұмыспен қамту, денсаулық сақтау, білім беру және табиғи ресурстарға қол жеткізу құқықтары кірді. Түпкілікті халықтар өздерінің егемендігіне, экономикалық әл-ауқатына, тіліне, мәдени мұрасына және өз мәдениеттеріне байланысты ресурстарға қол жеткізуіне қауіптер төндіруді жалғастыруда. 21-ғасырда түпкілікті халықтардың өкілдері мен олардың жақтастары түпкілікті халықтардың құқықтарын бұзудың көптеген жағдайларын көрсетіп отыр.
There is no generally accepted definition of Indigenous peoples, although in the 21st century the focus has been on self identification, cultural difference from other groups in a state, a special relationship with their traditional territory, and an experience of subjugation and discrimination under a dominant cultural model. Estimates of the population of Indigenous peoples range from 250 million to 600 million. There are some 5,000 distinct Indigenous peoples spread across every inhabited climate zone and continent of the world except Antarctica. Most Indigenous peoples are in a minority in the state or traditional territory they inhabit and have experienced domination by other groups, especially non Indigenous peoples. Although many Indigenous peoples have experienced colonization by settlers from European nations, Indigenous identity is not determined by Western colonization. The rights of Indigenous peoples are outlined in national legislation, treaties and international law. The 1989 International Labour Organization (ILO) Convention on Indigenous and Tribal Peoples protects Indigenous peoples from discrimination and specifies their rights to development, customary laws, lands, territories and resources, employment, education and health. In 2007, the United Nations (UN) adopted a Declaration on the Rights of Indigenous Peoples including their rights to self determination and to protect their cultures, identities, languages, ceremonies, and access to employment, health, education and natural resources. Indigenous peoples continue to face threats to their sovereignty, economic well being, languages, cultural heritage, and access to the resources on which their cultures depend. In the 21st century, Indigenous groups and advocates for Indigenous peoples have highlighted numerous apparent violations of the rights of Indigenous peoples.
Этимология
Жергілік сөзі латынша "indigena" сөзінен туындаған, яғни "жерден өркендеген, туған жердің" деген мағынаны білдіреді. Латынша "indigena" сөзі көне латынша "indu" ("ішінде, дененің ішінде") және "gignere" ("тудыру, өндіру") сөздеріне негізделген. "Indu" сөзі прото-индоевропалық "en" немесе "ішінде" сөзінің кеңейтілген түрі болып табылады.
Indigenous is derived from the Latin word indigena, meaning "sprung from the land, native". The Latin indigena is based on the Old Latin indu "in, within" + gignere "to beget, produce". Indu is an extended form of the Proto Indo European en or "in".
Анықтамалар
Біріккен Ұлттар Ұйымы мен халықаралық құқықта түпкі халықтардың жалпы қабылданған анықтамасы жоқ. Әртүрлі ұлттық және халықаралық ұйымдар, үкіметтік емес ұйымдар, үкіметтер, түпкі халықтардың өкілдері мен ғалымдар анықтамалар жасады немесе анықтама беруден бас тартты.
There is no generally accepted definition of Indigenous peoples in the United Nations or international law. Various national and international organizations, non government organizations, governments, Indigenous groups and scholars have developed definitions or have declined to provide a definition.
Тарихи
Адамдар тобына сілтеме ретінде "түпкілікті" термині алғаш рет еуропалықтар Американың түпкілікті халықтарын құл болған африкалықтардан ажырату үшін қолданды. Оны алғаш рет 1646 жылы сэр Томас Браун қолданған, ол былай деп жазды: "Көптеген жерлерде испандықтардың қызметінде жүзген негрлер бар, бірақ олардың бәрі Колумбтың жаңа открытиясынан кейін Африкадан әкелінген; және олар Американың түпкілікті немесе нағыз тумасы емес". 1970 жылдары бұл термин халықаралық шекаралар арқылы отарланған халықтардың тәжірибесін, мәселелерін және күресін байланыстырудың бір жолы ретінде қолданылды. Осы кезде "түпкілікті халықтар" термині халықаралық және ұлттық заңнамада құрылған түпкілікті құқық саласындағы заңдық санатын сипаттау үшін де қолданыла бастады. "Халықтар" деген көпше түрін қолдану әртүрлі түпкілікті халықтар арасындағы мәдени айырмашылықтарды мойындайды. Біріккен Ұлттар Ұйымының Түпкілікті халықтар жөніндегі жұмыс тобының (WGIP) алғашқы отырысы 1982 жылдың 9 тамызында өтті және осы күнді қазір Әлемнің түпкілікті халықтарының халықаралық күні ретінде тойлайды.
As a reference to a group of people, the term "indigenous" was first used by Europeans to differentiate the Indigenous peoples of the Americas from enslaved Africans. The first known use was by Sir Thomas Browne in 1646, who wrote "and although in many parts thereof there be at present swarms of Negroes serving under the Spaniard, yet were they all transported from Africa, since the discovery of Columbus; and are not indigenous or proper natives of America." In the 1970s, the term was used as a way of linking the experiences, issues, and struggles of groups of colonized people across international borders. At this time 'indigenous people(s)' also began to be used to describe a legal category in Indigenous law created in international and national legislation. The use of the plural 'peoples' recognizes the cultural differences between various Indigenous peoples. The first meeting of the United Nations Working Group on Indigenous Populations (WGIP) was on 9 August 1982 and this date is now celebrated as the International Day of the World's Indigenous Peoples.
Жақында
XXI ғасырда Түпкі халықтар ұғымы тек отаршылдық тәжірибемен ғана емес, кеңірек мағынада түсініледі. Назар өзін-өзі түпкі халық ретінде тануға, мемлекеттегі басқа топтардан мәдени ерекшелікке, өздерінің дәстүрлі жерлерімен арнайы байланысқа және үстемдік мәдени үлгі аясында бағындырылу және кемсіту тәжірибесіне аударылған.
In the 21st century, the concept of Indigenous peoples is understood in a wider context than only the colonial experience. The focus has been on self identification as indigenous peoples, cultural difference from other groups in a state, a special relationship with their traditional territory, and an experience of subjugation and discrimination under a dominant cultural model.
Біріккен Ұлттар Ұйымы
Біріккен Ұлттар Ұйымының ешбір агенттігі жергілікті халықтардың анықтамасын қабылдаған жоқ. Тұрақты форумның жергілікті мәселелер жөніндегі хатшылығы «жергілікті халықтар» ұғымына қатысты бүгінгі күні басым болған көзқарас – терминге ресми, әмбебап анықтаманың қажеті жоқ, себебі жалғыз анықтама сөзсіз тым кең немесе тым тар болып шығуы мүмкін, ол кейбір қоғамдарда мағыналы болса, енді басқаларында болмайды, – деп мәлімдейді. Дегенмен, БҰҰ-ның бірқатар агенттіктері жергілікті халықтарға қатысты нақты халықаралық келісімдерге байланысты мәлімдемелер жасады немесе белгілі бір есептер үшін «жұмыс анықтамаларын» ұсынды. Конвенция сондай-ақ «ұлттық қоғамдастықтың басқа бөліктерінен әлеуметтік, мәдени және экономикалық жағдайларымен ерекшеленетін және тәуелсіз елдерде өмір сүретін, олардың мәртебесі толығымен немесе жартылай өздерінің әдет-ғұрыптарымен, дәстүрлерімен немесе арнайы заңдармен немесе ережелермен реттелетін тайпалық халықтарды» қамтиды. Конвенцияда өздігінен жергілікті немесе тайпалық деп тану конвенцияның қолданылуына тиіс топтарды анықтаудың маңызды шарты болып саналады.
No definition of Indigenous peoples has been adopted by a United Nations agency. The Secretariat of the Permanent Forum on Indigenous Issues states, "in the case of the concept of 'indigenous peoples', the prevailing view today is that no formal universal definition of the term is necessary, given that a single definition will inevitably be either over or under inclusive, making sense in some societies but not in others." However, a number of UN agencies have provided statements of coverage for particular international agreements concerning Indigenous peoples or "working definitions" for particular reports.</blockquote>The convention also covers "tribal peoples" who are distinguished from Indigenous peoples and described as "tribal peoples in independent countries whose social, cultural and economic conditions distinguish them from other sections of the national community and whose status is regulated wholly or partially by their own customs or traditions or by special laws or regulations." The convention states that self identification as indigenous or tribal is a fundamental criterion for determining the groups to which the convention applies.
Дүниежүзілік банк
Дүниежүзілік банк былай мәлімдейді: "Түпкі халықтар – өмір сүретін, пайдаланатын немесе қоныс аударылған жерлері мен табиғи ресурстарына ортақ ата-текті байланысы бар ерекше әлеуметтік және мәдени топтар".
The World Bank states, "Indigenous Peoples are distinct social and cultural groups that share collective ancestral ties to the lands and natural resources where they live, occupy or from which they have been displaced."
Африка
Еуропаның соңғы антикалық дәуірінде Солтүстік Африканың көптеген берберлері, копттары және нубилері римдік билік кезінде христиандықтың түрлі формаларына көшті, бірақ дәстүрлі діни сенімдердің элементтері сақталды. 7 ғасырда Солтүстік Африкаға арабтардың басып кіруінен кейін көптеген берберлер құлға айналдырылды немесе әскерге алынды. Дегенмен, берберлердің көпшілігі көшпелі мал өсірушілер болып қалды және Сахарадан оңтүстік Африкаға дейін саудамен айналысты. Египеттік копттар өздерінің жерлерін сақтап, өздерінің тілдерін және христиан дінін сақтады. Бірақ 10 ғасырға қарай Солтүстік Африка халқының көпшілігі араб тілінде сөйлеп, ислам дінін қабылдады. 1402 жылдан бастап Канар аралдарындағы гуанчтер испандықтардың отарлау әрекеттеріне қарсы тұрды. Аралдар соңында 1496 жылы испандықтардың бақылауына өтті. Мохамед Адхикари аралдарды жаулап алуды геноцид деп атады. 15 ғасырдың басында португалдықтар Африканың батыс жағалауын алтын іздеу және исламға қарсы крест жорықтары мақсатымен зерттеді. Португалияның қазіргі Сенегал аймағындағы алғашқы отарлау әрекеті сәтсіз аяқталды. 1470 жылдары португалдықтар Африканың батыс жағалауында, Акан алтын кендерінің оңтүстігінде бекіністі сауда бекетін құрды. Португалдықтар алтынға ақы төлеп тауарлармен сауда жасады, ал кейінірек Батыс Африка мен Жаңа әлемдегі аралдардағы қант плантациялары үшін құлдар саудасына қатысты. 1488 жылы португалдық кемелер Жақсы Үміт мүйісін айналып өтті және 17 ғасырға қарай Португалия Батыс Африкадан Үндістан мен Оңтүстік Қытайға дейін теңіз сауда жолдарын және бекітілген жағалау сауда бекеттерін құрды, сондай-ақ Бразилияда отаршылдық колониясын құрды. 1532 жылы алғашқы африкалық құлдар тікелей Америкаға тасымалданды. Құл саудасы 17 ғасырда француз, голланд және ағылшынның қатысуымен күрт өсті, ал 19 ғасырда азайды. Африкадан кем дегенде 12 миллион құл тасымалданды. Құл саудасы тайпалар арасындағы соғыстарды күшейте түсті және Батыс Африканың ішкі аймақтарында халық санының өсуін және экономикалық дамуын тежеді.
In European late antiquity, many Berbers, Copts and Nubians of north Africa converted to various forms of Christianity under Roman rule, although elements of traditional religious beliefs were retained. Following the Arab invasions of North Africa in the 7th century, many Berbers were enslaved or recruited into the army. The majority of Berbers, however, remained nomadic pastoralists who also engaged in trade as far as sub Saharan Africa. Coptic Egyptians remained in possession of their lands and many preserved their language and Christian religion. By the 10th century, however, the majority of the population of north Africa spoke Arabic and practiced Islam. From 1402, the Guanche of the Canary Islands resisted Spanish attempts at colonization. The islands finally came under Spanish control in 1496. Mohamed Adhikari has called the conquest of the islands a genocide. Early 15th century Portuguese exploration of the west coast of Africa was motivated by a quest for gold and crusading against Islam. Portugal's first attempt at colonization in what is now Senegal ended in failure. In the 1470s, the Portuguese established a fortified trading post on the West coast of Africa, south of the Akan goldfields. The Portuguese engaged in extensive trade of goods for gold and, in later years, slaves for their sugar plantations in the islands off West Africa and in the New World. In 1488, Portuguese ships rounded the Cape of Good Hope and by the 17th century, Portugal had established seaborn trading routes and fortified coastal trading posts from West Africa to India and Southern China, and a settler colony in Brazil. In 1532, the first African slaves were transported directly to the Americas. The trade in slaves expanded sharply in the 17th century, with the involvement of the French, Dutch and English, before declining in the 19th century. At least 12 million slaves were transported from Africa. The slave trade increased inter tribal warfare and stunted population growth and economic development in the west African interior.
Америка
Еуропалықтармен жергілікті халықтардың қарым-қатынасы жаңа жерлерді ашқан дәуірде күшейді. Еуропалықтарды сауда, табиғи ресурстарды игеру, христиан дінін тарату, стратегиялық әскери базалар, колониялар мен елді мекендер құру сияқты түрлі факторлар ынталандырды. 1492 жылдан бастап Кариб аралдарындағы арауак халқы Кристофер Колумб бастаған испан отарлаушыларымен кездесті. Испандықтар кейбір жергілікті тұрғындарды құлдарға айналдырып, ал қалғандарын фермаларда және алтын кен орындарында жұмыс істеуге мәжбүрледі, бұл жүйе энкоменда деп аталды. Испан елді мекендері Испаньоладан Пуэрто-Рикоға, Багам аралдарына және Кубаға таралып, аурулар, нашар тамақтану, отарлаушылардың зорлық-зомбылығы және мәдени құлдырау салдарынан жергілікті халықтың саны күрт азайды. 1520 жылдары Мезоамерика халықтары алтын және басқа да ресурстар іздеу үшін олардың жеріне келген испандықтармен кездесті. Кейбір жергілікті халықтар ацтектердің үстемдігін тоқтату үшін испандықтармен одақтасты. Испандықтардың шабуылдары ацтек империясын басып алуға және оның құлауына әкелді. Кемполан, Тлаксалан және испандықтардың басқа да одақтастарына белгілі бір автономия берілді, бірақ испандықтар Мексиканың де-факто билеушілері болды. Жергілікті халық аурулардың салдарынан қатты зардап шекті. 1530 жылы испандықтар Панамадан оңтүстікке қарай, Оңтүстік Американың батысындағы Инка империясының жеріне бет бұрды. 1532 жылы Кахамаркада испандықтармен жеңілген Инка империясы, шешек эпидемиясы мен азамат соғысынан әлсіреген болатын. Император Атауальпа тұтқындалып, өлім жазасына кесілді. Испандықтар марионетка императорды тағайындап, бірнеше жергілікті халықтардың қолдауымен Инка империясының астанасы Кусконы басып алды. 1535 жылы испандықтар жаңа астана салды және 1537 жылы Инка көтерілісін жеңіп, Перуді жаулап алды. 1560 жылдары испандықтар Флоридада колониялар құрды, ал 1598 жылы Нью-Мексикода колонияға негіз салды. Дегенмен, испан колонияларының орталығы Жаңа Испания (Мексика және Орталық Американың көп бөлігін қамтиды) және Перу (Оңтүстік Американың көп бөлігін қамтиды) болып қала берді. 17 ғасырда Солтүстік Америкада француз, ағылшын және голланд сауда посттары көбейіп, кит аулау, балық аулау және тері саудасымен айналысты. Француз елді мекендері Сент-Лоуренс өзенінен Ұлы көлдерге дейін және Миссисипи өзенінен Луизианаға дейін кеңейді. Англия мен Голландияның елді мекендері Атлантика жағалауында қазіргі Массачусетстен Джорджияға дейін көбейді. Жергілікті халықтар сауданы дамыту, тәуелсіздіктерін сақтау және басқа халықтармен қақтығыстарда одақтастар табу үшін еуропалықтармен одақтар құрды. Алайда, жылқы мен жаңа қарулар тайпалар арасындағы қақтығыстарды қаттырақ етіп, ал жергілікті халық әкелінген аурулардан зардап шекті. Жергілікті халықтар отарлаушылармен болған қақтығыстардан және дәстүрлі жерлерінен айырылудан да зардап шекті. 1492 жылы Американың жалпы халқы шамамен 50-100 миллион адамды құрады. 1700 жылға қарай әкелінген аурулар жергілікті халықты 90%-ға дейін азайтты. Еуропалықтардың көшіп келуі және Африкадан құлдарды әкелу жергілікті халықты азшылыққа дейін азайтты. 1800 жылға қарай Солтүстік Америка халқының құрамында шамамен 5 миллион еуропалық және олардың ұрпақтары, 1 миллион африкалық және 600 000 түпкілікті американдықтар болды. Жергілікті халықтар еуропалықтар әкелген жаңа жануарлар мен өсімдіктермен де танысты. Оларға шошқа, жылқы, қашыр, қой және ірі қара мал; бидай, арпа, сұлы, сұлы, шөп және жүзім кірді. Бұл экзотикалық жануарлар мен өсімдіктер жергілікті ортаны түбегейлі өзгертіп, дәстүрлі егіншілік пен аң ауруды бұзды. Гавай аралдарының жергілікті тұрғындары алғаш рет 1778 жылы Кук аймақты зерттеген кезде еуропалықтармен кездесті. Еуропалық миссионерлер, саудагерлер және ғылыми экспедициялармен байланыс күшейгеннен кейін, жергілікті халық 1893 жылы олардың жерлері АҚШ-қа қосылғанға дейін азайды. Жаңа Зеландияның маорилері де 17 және 18 ғасырларда еуропалықтармен эпизодты түрде кездесті. 1769-70 жылдары Кук зерттеу тобымен кездескеннен кейін Жаңа Зеландияға көптеген еуропалық және Солтүстік Америкалық кит аулау, тюлендер аулау және сауда кемелері келді. 19 ғасырдың басында христиан миссионерлері Жаңа Зеландияға қоныстанды, нәтижесінде маори халқының көп бөлігі христиан дінін қабылдады. Маори халқының саны 19 ғасырда байланысқа дейінгі деңгейінің шамамен 40%-ына дейін азайды, әкелінген аурулар осының басты себебі болды. Жаңа Зеландия 1841 жылы Ұлыбританияның колониясы болды. Австралияның аборигендері 17 және 18 ғасырларда еуропалық зерттеушілермен қысқа кездесулерден кейін, 1788 жылдан бастап британдықтардың континентті жаулап алуымен кең ауқымды байланысқа түсті. Отарлау кезеңінде аборигендер аурулар мен отарлаушылардың зорлық-зомбылығынан қырылуға, жерлерінен айырылуға және дәстүрлі мәдениеттерінің күрт бұзылуына ұшырады. 1850 жылға қарай Австралияда жергілікті халық азшылыққа айналды.
Indigenous encounters with Europeans increased during the age of discovery. The Europeans were motivated by a range of factors including trade, the exploitation of natural resources, spreading Christianity, and establishing strategic military bases, colonies and settlements. From 1492, the Arawak peoples of the Caribbean islands encountered Spanish colonizers initially led by Christopher Columbus. The Spanish enslaved some of the native population and forced others to work on farms and gold mines in a system of labor called encomienda. Spanish settlements spread from Hispaniola to Puerto Rico, the Bahamas and Cuba, leading to a severe decline in the Indigenous populations from disease, malnutrition, settler violence and cultural disruption. In the 1520s, the peoples of Mesoamerica encountered the Spanish who entered their lands in search of gold and other resources. Some indigenous peoples chose to ally with the Spanish to end Aztec rule. The Spanish incursions led to the conquest of the Aztec Empire and its fall. The Cempoalans, Tlaxcalans and other allies of the Spanish were given some autonomy, but the Spanish were de facto rulers of Mexico. Smallpox devastated the indigenous population and aided the Spanish conquest. In 1530, the Spanish sailed south from Panama to the lands of the Inca Empire in the west of South America. The Inca, weakened by a smallpox epidemic and civil war, were defeated by the Spanish at Cajamarca in 1532, and the emperor Atahualpa was captured and executed. The Spanish appointed a puppet emperor and captured the Inca capital of Cuzco with the support of a number of native peoples. The Spanish established a new capital in 1535 and defeated an Inca rebellion in 1537, thus consolidating the conquest of Peru. In the 1560s, the Spanish established colonies in Florida and in 1598 founded a colony in New Mexico. However, the heartland of the Spanish colonies remained New Spain (including Mexico and most of Central America) and Peru (including most of South America). In the 17th century, French, English and Dutch trading posts multiplied in northern America to exploit whaling, fishing and fur trading. French settlements progressed up the St Lawrence river to the Great Lakes and down the Mississippi to Louisiana. English and Dutch settlements multiplied down the Atlantic coast from modern Massachusetts to Georgia. Native peoples formed alliances with the Europeans in order to promote trade, preserve their autonomy, and gain allies in conflicts with other native peoples. However, horses and new weapons made inter tribal conflicts more deadly and the native population was devastated by introduced diseases. Native peoples also experienced losses from violent conflict with the colonists and the progressive dispossession of their traditional lands. In 1492, the population of the Americas as a whole was about 50 to 100 million. By 1700, introduced diseases had reduced the native population by 90%. European migration and transfer of slaves from Africa reduced the native population to a minority. By 1800 the population of North America comprised about 5 million Europeans and their descendants, one million Africans and 600,000 indigenous Americans. Native populations also encountered new animals and plants introduced by Europeans. These included pigs, horses, mules, sheep and cattle; wheat, barley, rye, oats, grasses and grapevines. These exotic animals and plants radically transformed the local environment and disrupted traditional agriculture and hunting practices. The indigenous inhabitants of the Hawaiian Islands first encountered Europeans in 1778 when Cook explored the region. Following increasing contact with European missionaries, traders and scientific expeditions, the indigenous population fell before their lands were annexed by the United States in 1893. The Māori of New Zealand also had sporadic encounters with Europeans in the 17th and 18th centuries. Following encounters with Cook's exploration parties in 1769 70, New Zealand was visited by numerous European and North American whaling, sealing, and trading ships. From the early 19th century, Christian missionaries began to settle New Zealand, eventually converting most of the Māori population. The Māori population declined to around 40% of its pre contact level during the 19th century; introduced diseases were the major factor. New Zealand became a British Crown colony in 1841. The Aboriginal inhabitants of Australia, after brief encounters with European explorers in the 17th and 18th centuries, had extensive contact with Europeans when the continent was progressively colonized by the British from 1788. During colonization, the Aboriginal people experienced depopulation from disease and settler violence, dispossession of their land, and severe disruption of their traditional cultures. By 1850, indigenous peoples were a minority in Australia.
Еуропалық отарлауды негіздеу
15-19 ғасырларда еуропалық державалар жаңадан ашылған, жергілікті халықтармен қоныстанған жерлерді отарлау үшін бірнеше себептерді пайдаланды. Олардың ішінде христиан еместерге Евангелияны тарату міндеті, варвар халықтарға өркениет әкелу, басқа халықтармен еркін зерттеу және сауда жасауға табиғи құқық, сондай-ақ олар "ешкімнің жері" (terra nullius) деп есептеген, қоныстанбаған немесе өңделмеген жерді мекендеу және игеру құқығы болды. Роберт Дж. Миллер, Жасинта Руру, Лариса Бехрендт және Трейси Линдберг еуропалық державалардың Жаңа әлемді отарлауын ашылу доктринасымен түсіндіреді, олар бұл доктринаны Испания мен Португалияға жаңа ашылған христиан емес жерлерді жаулап алуға және олардың халқын христиандыққа көшіруге рұқсат берген папалық бұйрықтарға байланыстырады. Дегенмен, Кент МакНейл былай деп мәлімдейді: "Испания мен Португалия өздерінің мүдделеріне орай ашылу мен папалық келісімдерді бағаласа, Франция мен Ұлыбритания көбінесе колониялық харталар мен басып алуға сүйенді". Бенттон мен Штрауман еуропалық державалардың өздерінің талаптарын еуропалық қарсыластарына қарсы қорғау үшін әдейі стратегия ретінде аумақтарды иелену үшін бірнеше, кейде қайшы келетін заңдық негіздемелерді жиі қолданғанын айтады.
From the 15th to the 19th centuries, European powers used a number of rationales for the colonization of newly encountered lands populated by indigenous peoples. These included a duty to spread the Gospel to non Christians, to bring civilization to barbarian peoples, a natural law right to explore and trade freely with other peoples, and a right to settle and cultivate uninhabited or uncultivated land which they considered terra nullius ("no one's land"). Robert J. Miller, Jacinta Ruru, Larissa Behrendt and Tracey Lindberg argue that European powers rationalized their colonization of the New World by the discovery doctrine, which they trace back to papal decrees authorizing Spain and Portugal to conquer newly discovered non Christian lands and convert their populations to Christianity. Kent McNeil, however, states, "While Spain and Portugal favoured discovery and papal grants because it was generally in their interests to do so, France and Britain relied more on symbolic acts, colonial charters, and occupation." Benton and Strauman argue that European powers often adopted multiple, sometimes contradictory, legal rationales for their acquisition of territory as a deliberate strategy in defending their claims against European rivals.
Қоныс аударушылардың тәуелсіздігі және отаршылдықтың жалғасуы
Еуропаның түрлі мемлекеттері бүкіл әлемде отарларын құру арқылы сол мемлекеттердің байлығын және ықпалын кеңейтуге ұмтылса да, кейбір жерлерде отарлаушылар өздерінің дербестігін нығайтуға ұмтылысты. Мысалы, Американың тәуелсіздік соғысынан кейін 1783 жылы британдық Американың он үш отарында отарлаушылардың тәуелсіздік қозғалысы сәтті аяқталды. Бұл Америка Құрама Штаттарының Британ империясынан бөлек бірлік ретінде құрылуына әкелді. Америка Құрама Штаттары 1823 жылы АҚШ Жоғарғы Сотының Джонсон мен Макинтош ісі бойынша заң ретінде ашылу доктринасының нұсқасын қабылдау арқылы еуропалық отарлаушылық ілімді жалғастырды және кеңейтті. Джонсон ісі бойынша соттағы мәлімдемелер Америка Құрама Штаттарының ашылу доктринасының принциптерін қолдағанын көрсетті: «АҚШ [және] оның өркениетті халқы қазір осы елді иеленеді. Олар онымен бірге алған құқықты өздеріне тиесілі деп санайды және оны бекітеді. Олар, басқалары сияқты, жаңа ашылу арқылы индейлердің жерді иелену құқығын сатып алу немесе жаулап алу жолымен жоюға ерекше құқық берді және сондай-ақ халықтың жағдайына қарай оларға қолдануға мүмкіндік беретін егемендік деңгейіне құқық берді. [Бұл жергілікті халықтың меншік және егемендік құқықтарының жоғалтылуы, сотта айтылғандай, оның тұрғындарының сипаты мен дінімен, Еуропаның жоғары дарынымен, [және] [индейлерге] оларға өркениет пен христиан дінін сыйлау арқылы шексіз тәуелсіздіктің орнына толық өтемақымен негізделді».
Although the establishment of colonies throughout the world by various European powers aimed to expand those powers' wealth and influence, settler populations in some localities became anxious to assert their own autonomy. For example, settler independence movements in thirteen of the British American colonies were successful by 1783, following the American Revolutionary War. This resulted in the establishment of the United States of America as an entity separate from the British Empire. The United States continued and expanded European colonial doctrine through adopting a version of the discovery doctrine as law in 1823 with the US Supreme Court case Johnson v. McIntosh. Statements at the Johnson court case illuminated the United States' support for the principles of the discovery doctrine:The United States [and] its civilized inhabitants now hold this country. They hold, and assert in themselves, the title by which it was acquired. They maintain, as all others have maintained, that discovery gave an exclusive right to extinguish the Indian title of occupancy, either by purchase or by conquest; and gave also a right to such a degree of sovereignty, as the circumstances of the people would allow them to exercise. [This loss of native property and sovereignty rights was justified, the Court said, by] the character and religion of its inhabitants the superior genius of Europe [and] ample compensation to the [Indians] by bestowing on them civilization and Christianity, in exchange for unlimited independence.
Халық саны мен таралуы
Жергілікті халықтардың саны 250 миллионнан 600 миллионға дейін бағаланады. Біріккен Ұлттар Ұйымының есебуынша, әлемнің 90-нан астам елінде 370 миллионнан астам жергілікті халық өкілдігі бар. Бұл жалқы дүниежүзілік халықтың 6 пайызынан аспайды. Олардың құрамында кем дегенде 5000 түрлі халық кіреді. Жергілікті халықтардың жалпыға қабылданған бір анықтамасы болмағандықтан, олардың классификациясы елдер мен ұйымдар арасында әртүрлі болады. Америка, Австралия және Жаңа Зеландияда жергілікті мәртебесі көбінесе еуропалықтардың қоныстанғанға дейін сол жерде тұрған халықтардың ұрпақтарына кез келген мәселесіз беріледі. Алайда, Азия мен Африкада кейбір халықтар жергілікті мәртебесінен бас тартқан, үкіметтер оны мойындамаған немесе басқа контексттерде "жергілікті" деп есептелмейтін халықтарға қолданған жағдайлар бар. Еуропада жергілікті халықтар тұжырымы сирек қолданылады, онда саамилер сияқты топтарды қоспағанда, жергілікті топтар өте аз. Жергілікті қоғамдар басқа қоғамдардың отарлаушылық немесе кеңею әрекеттеріне елеулі түрде ұшырағандардан (мысалы, Мексика мен Орталық Америкадағы майя халықтары) сыртқы әсерден салыстырмалы түрде оқшауланғандарға дейін (мысалы, Андаман аралдарындағы Сентинель және Джарава тайпалары) дейін әртүрлі. Қазіргі кездегі ерекше жергілікті топтар ондаған адамнан бастап жүз мыңға дейін және одан да көп сандарда сақталған. Көптеген жергілікті халықтардың саны күрт азайды, тіпті жойылды және әлемнің көптеген аймақтарында оларға қауіп төндіріліп отыр. Кейбіреулері басқа халықтарға сіңіп кетті немесе көптеген басқа өзгерістерге ұшырады. Басқа жағдайларда жергілікті халықтардың саны қалпына келіп немесе артып келеді. Кейбір жергілікті қоғамдар көші-қон, орын ауыстыру, мәжбүрлі қоныс аудару немесе басқа мәдени топтармен ығыстырылу салдарынан өздерінің "дәстүрлі" жерлерінде тұрмаса да, сақталған. Басқа да көптеген жағдайларда жергілікті топтардың мәдениетінің өзгеруі жалғасуда, соның ішінде тілдің жоғалуы, жердің жоғалуы, дәстүрлі аумақтарға ену және су мен жердің ластануынан туындаған дәстүрлі өмір салтының бұзылуы кіреді.
Estimates of the population of Indigenous peoples range from 250 million to 600 million. The United Nations estimates that there are over 370 million Indigenous people living in over 90 countries worldwide. This would equate to just fewer than 6% of the total world population. This includes at least 5,000 distinct peoples. As there is no universally accepted definition of Indigenous Peoples, their classification as such varies between countries and organizations. In the Americas, Australia and New Zealand, Indigenous status is often applied unproblematically to groups descended from the peoples who lived there prior to European settlement. However, In Asia and Africa, Indigenous status has sometimes been rejected by certain peoples, denied by governments or applied to peoples who may not be considered "Indigenous" in other contexts. The concept of indigenous peoples is rarely used in Europe, where very few indigenous groups are recognized, with the exception of groups such as the Sámi. Indigenous societies range from those who have been significantly exposed to the colonizing or expansionary activities of other societies (such as the Maya peoples of Mexico and Central America) through to those who as yet remain in comparative isolation from any external influence (such as the Sentinelese and Jarawa of the Andaman Islands). Contemporary distinct Indigenous groups survive in populations ranging from only a few dozen to hundreds of thousands and more. Many Indigenous populations have undergone a dramatic decline and even extinction, and remain threatened in many parts of the world. Some have also been assimilated by other populations or have undergone many other changes. In other cases, Indigenous populations are undergoing a recovery or expansion in numbers. Certain Indigenous societies survive even though they may no longer inhabit their "traditional" lands, owing to migration, relocation, forced resettlement or having been supplanted by other cultural groups. In many other respects, the transformation of culture of Indigenous groups is ongoing, and includes permanent loss of language, loss of lands, encroachment on traditional territories, and disruption in traditional ways of life due to contamination and pollution of waters and lands.
Жерді жергілікті тұрғындар басқарудың экологиялық және экономикалық пайдасы
WRI-дің баяндамасында «құқығы қамтамасыз етілген» жергілікті халықтардың жерлері миллиардтаған, кейде триллион долларға бағаланатын пайда әкелетіні – көміртегіні сіңіру, ластануды азайту, таза су және тағы да басқалары. Онда, құқығы қамтамасыз етілген жергілікті халықтардың жерлерінде орманды жою деңгейі төмен, олар парниктік газдар шығарындыларын азайтуға, топырақты бекіту арқылы эрозия мен су тасқынын бақылауға және жергілікті, аймақтық және жаһандық экожүйелерге қатысты көптеген басқа да қызметтерді ұсынады делінген. Дегенмен, осы қауымдардың көпшілігі орманды жою дағдарысының басында тұр, олардың өмірі мен күнкөрісіне қауіп төніп отыр.
A WRI report mentions that "tenure secure" Indigenous lands generates billions and sometimes trillions of dollars' worth of benefits in the form of carbon sequestration, reduced pollution, clean water and more. It says that tenure secure Indigenous lands have low deforestation rates, they help to reduce GHG emissions, control erosion and flooding by anchoring soil, and provide a suite of other local, regional and global ecosystem services. However, many of these communities find themselves on the front lines of the deforestation crisis, and their lives and livelihoods threatened.
Түпкi халықтар мен қоршаған орта
Жергілікті халықтар мен олардың жері арасындағы тарихи қарым-қатынас туралы қате түсініктер кейбір батыс адамдарының Калифорнияның "жабайы Еден" бағанасына әсер етті, бұл "жабайы табиғат" туралы саяси шешімдерге ықпал етуі мүмкін. Кейбір ғалымдар отарлауға дейінгі адамдардың табиғатпен өзара әрекеттесуі тек "аңшы-жинаушылар" ретінде болды деп есептеді. Басқалары бұл қарым-қатынастың "табиғатты белсенді түрде өзгерту және қоршаған ортаны сақтау агенттері ретінде табиғатты есептелген және салмақты пайдалану" болғанын айтады. Олар "жабайы табиғатты" адамдар тұрмайтын жер ретінде қарастыру "жабайы табиғатты" сақтау үшін жергілікті тұрғындарды күштеп шығаруға әкеп соқты, ал жерді дәстүрлі жергілікті тәжірибелерден – бақылаудағы өртеу, жинау және тұқым себу сияқты амалдардан айыру тығыз өсімдік жамылғысын немесе өмірге қолайсыз жас ағаштардың тобын тудырды. Жақындағы зерттеулер жергілікті халықтардың мыңдаған жылдар бойы жерді тұрақты пайдаланғанын, биоәртүрліліктің айтарлықтай жоғалуына себеп болмағанын көрсетті. Мақсат – ресурстарды басқарудың жергілікті тәжірибелеріне объективті көзқарас қалыптастыру. Тарихи әдебиеттер, археологиялық жаңалыстар, экологиялық далалық зерттеулер және жергілікті халықтардың мәдениеттері жерді басқарудың жергілікті тәжірибелерінің мекендердің әртүрлілігін арттыруда, биоәртүрлілікті сақтауда және белгілі бір өсімдік түрлерін сақтауда, сондай-ақ табиғи ресурстарды сақтап, адамдардың өмірін қамтамасыз етуде табысқа жеткенін көрсетеді. Жақында Индонезияның жаңбырлы ормандарының кесілу қарқыны күтілгеннен әлдеқайда жоғары екені анықталды. Мұндай қарқын бұрынғыдай жаһанданудың салдары бола алмайды; керісінше, осы ормандарға өмір сүру үшін тәуелді қарапайым жергілікті адамдар алыс корпорациялармен бірге "өмірге жарамсыз ландшафттарды құруға" қатысып жатқандай көрінеді. Шығыс Пенан тайпасында бұрмалаудың үш түрі байқалады: Молонг тұжырымы – ресурстарды басқарудың басқарушылық ұғымы. Қоғамдар немесе жеке тұлғалар белгілі бір ағаштарға иелік етеді, оларды ұзақ мерзімді перспективада тұрақты түрде күтіп, жинап алады. Кейбіреулер бұл тәжірибені экологиялық жазбаларда романтизацияланғанын айтады. Ландшафт ерекшеліктері, әсіресе жергілікті тілдердегі атаулары Пенан халқы үшін географиялық және тарихи ақпарат берді; ал экологиялық есептерде бұл ағаштар мен өзендер Пенан халқы үшін қасиетті ормандардың рухтарын бейнелейтін рухани практикаға айналды. Кейбір экологиялық зерттеушілердің экологиялық этнографияға қарайтын стереотипі – жергілікті халықтардың табиғат туралы "білімін" оның жасырын емдік қасиеттеріне байланысты сыртқы әлем үшін "құнды" деп көрсету. Шындығында, шығыс Пенан халқы "білімнің" емдік ағынын анықтамайды. Бұл бұрмалаулар "жергілікті халықтар туралы" және "жергілікті білімнің құндылығы" туралы "расқаз" Пенан халқының қоршаған ортаны қорғау үшін күресуіне көмектескен болуы мүмкін, бірақ оның да қатаң салдары болуы мүмкін. Егер басқа жағдай осы романтикалық суретке сәйкес келмесе немесе басқа жергілікті білім сыртқы әлемге пайдалы көрінбесе не болады? Бұл адамдардың қауымдастықтары мемлекеттің құндылық жүйесіне сәйкес келмегендіктен бастап күштеп шығарылды.
Misconceptions about the historical relationship between Indigenous populations and their landbase has informed some Westerners view of California's "wild Eden", which may influence policy decisions about the "wilderness". Some academics assumed that the only pre Colonial human interactions with nature were as "hunter gatherers". Others say that the relationship was one of "calculated tempered use of nature as active agents of environmental change and stewardship". They argue that a view of "wilderness" as uninhabited nature has resulted in removal of Indigenous inhabitants to preserve "the wild", and that depriving the land of traditional Indigenous practices such as controlled burns, harvesting, and seed scattering has yielded dense understory shrubbery or tickets of young trees which are inhospitable to life. Recent studies indicate that Indigenous peoples used land sustainably, without causing substantial losses of biodiversity, for thousands of years. A goal is to ascertain an unbiased view of Indigenous practices of resource management. Historical literature, archaeological findings, ecological field studies, and Native Peoples' cultures show indications that Indigenous land management practices were largely successful in promoting habitat heterogeneity, increasing biodiversity, and maintaining certain vegetation types, sustaining human lives while conserving natural resources. Recently, it has come to light that the deforestation rate of Indonesian rainforests has been far greater than estimated. Such a rate could not have been the product of globalization as understood before; rather, it seemed that ordinary local people dependent on these forests for their livelihoods are in fact "joining distant corporations in creating uninhabitable landscapes." In eastern Penan, three categories of misrepresentation are noticeable: The Molong concept is purely a stewardship notion of resource management. Communities or individuals take ownership of specific trees, maintaining and harvesting from them sustainably over a long period of time. Some feel this practice has been romanticized in environmentalist writings. Landscape features and particularly their names in local languages provided geographical and historical information for Penan people; whereas in environmentalist accounts, it has turned into a spiritual practice where trees and rivers represent forest spirits that are sacred to the Penan people. A typical stereotype of some environmentalists' approach to ecological ethnography is to present Indigenous "knowledge" of nature as "valuable" to the outside world because of its hidden medicinal benefits. In reality, eastern Penan populations do not identify a medicinal stream of "knowledge". These misrepresentations in the "narrative" of Indigeneity and "value" of Indigenous knowledge might have been helpful for Penan's people in their struggle to protect their environment, but it might also have disastrous consequences. What happens if another case did not fit in this romantic narrative, or another Indigenous knowledge did not seem beneficial to the outside world. These people were being uprooted in the first place because their communities did not fit well with the state's system of values.
Өңірлер бойынша жергілікті халықтар
Жергілікті халықтар бүкіл әлем бойынша әр түрлі аймақтарда таралған. Нақты бір аймақтағы жергілікті топтардың саны, жағдайы және өмірлік тәжірибесі кең ауқымда өзгеруі мүмкін. Кез келген толыққанды зерттеуді мүшелік және өзін-өзі анықтау мәселелерінің кейде даулы болуы одан әрі қиындатады.
Indigenous populations are distributed in regions throughout the globe. The numbers, condition and experience of Indigenous groups may vary widely within a given region. A comprehensive survey is further complicated by sometimes contentious membership and identification.
Сахарадан оңтүстікке қарай Африка
Колониялық кезеңнен кейін Африка құрлығындағы белгілі бір түпкі халықтар тұжырымы кеңінен қабылданып, бірақ даусыз емес. Көптеген қазіргі заманғы, тәуелсіз Африка мемлекеттерін құрайтын сан алуан және көптеген этникалық топтардың ішінде олардың жағдайы, мәдениеті және мал өсіруші немесе аң аулау-жинау өмір салты көбінесе шеттетуге ұшырап, ұлттың басым саяси және экономикалық құрылымдарынан бөлініп тұратын түрлі халықтар бар. 20 ғасырдың соңынан бері бұл халықтар ұлттық және халықаралық деңгейде ерекше түпкі халықтар ретінде өз құқықтарын мойындауға ұмтылып келеді. Африка халқының көп бөлігі осы құрлықта туғандықтан «түпкі» деп есептелгенімен, іс жүзінде қазіргі заманғы анықтама бойынша түпкі халық ретіндегі танылу шектеулі, және әрине, әрбір африкалық этникалық тобы осы терминдер бойынша өзін таныстырмайды. Осы танылуды талап ететін топтар мен қауымдастықтар – тарихи және экологиялық жағдайлардың әртүрлі салдарынан басым мемлекеттік жүйелерден тыс қалған және олардың дәстүрлі әрекеттері мен жерге қойылатын талаптары үкіметтердің, компаниялардың және айналасындағы басым қоғамдардың мақсаттары мен саясатына жиі қайшы келеді.
In the postcolonial period, the concept of specific Indigenous peoples within the African continent has gained wider acceptance, although not without controversy. The highly diverse and numerous ethnic groups that comprise most modern, independent African states contain within them various peoples whose situation, cultures and pastoralist or hunter gatherer lifestyles are generally marginalized and set apart from the dominant political and economic structures of the nation. Since the late 20th century these peoples have increasingly sought recognition of their rights as distinct Indigenous peoples, in both national and international contexts. Though the vast majority of African peoples are "indigenous" in the sense that they originate from that continent, in practice, identity as an Indigenous people per the modern definition is more restrictive, and certainly not every African ethnic group claims identification under these terms. Groups and communities who do claim this recognition are those who, by a variety of historical and environmental circumstances, have been placed outside of the dominant state systems, and whose traditional practices and land claims often come into conflict with the objectives and policies implemented by governments, companies and surrounding dominant societies.
Солтүстік Африка
Солтүстік Африканың жергілікті халықтарын негізінен Магрибтегі берберлер және Нил аңғарындағы копттар мен нубилер құрайды. Олардың көп бөлігі Рашидун және Омейяд халифаттары тұсындағы исламдық жаулаулардың нәтижесінде арабтандырылған.
The indigenous peoples of North Africa predominantly comprise the Berbers in the Maghreb and the Copts and Nubians in the Nile Valley. The vast majority of them have been Arabized after the Islamic conquests under the Rashidun and Umayyad caliphates.
Америка
Американың түпкілікті халықтары – Еуропалық отарлаушылар мен қоныс аударушылар келгенге дейін (яғни, Колумбтан бұрынғы) аймақты мекендеген топтар мен олардың ұрпақтары деп кеңінен танылады. Традициялық өмір салтын сақтап келе жатқан немесе сақтап қалуға тырысатын түпкілікті халықтар Арктиканың солтүстігінен Тьерра-дель-Фуэгоның оңтүстік шектеріне дейін таралған. Американы еуропалықтардың тарихи және үздірілмей жатқан отарлауының түпкілікті қауымдастықтарға тигізген әсері көбінесе өте ауыр болды, көптеген сарапшылар аурулар, жер басып алу және зорлық-зомбылық салдарынан халықтың айтарлықтай азаюын болжап отыр. Көптеген халықтар жойылып кетті немесе жойылудың алдында тұр. Бірақ, қазір де, бұрын да өркендеп, тұрақтылық танытқан түпкілікті ұлттар мен қауымдастықтар көптеген.
Indigenous peoples of the Americas are broadly recognized as being those groups and their descendants who inhabited the region before the arrival of European colonizers and settlers (i. e., pre Columbian). Indigenous peoples who maintain, or seek to maintain, traditional ways of life are found from the high Arctic north to the southern extremities of Tierra del Fuego. The impacts of historical and ongoing European colonization of the Americas on Indigenous communities have been in general quite severe, with many authorities estimating ranges of significant population decline primarily due to disease, land theft and violence. Several peoples have become extinct, or very nearly so. But there are and have been many thriving and resilient Indigenous nations and communities.
Солтүстік Америка
Солтүстік Американы жергілікті халықтар кейде Абия Яла немесе Черепаха аралы деп атайды. Мексикада 2015 жылы шамамен 11 миллион адам, яғни Мексика халқының 9%-ы, өзін жергілікті тұрғын деп атады, бұл оны Солтүстік Америкадағы ең көп жергілікті халқы бар елге айналдырды. 2015 жылы хабарланғандай, Оахака (65,73%) және Юкатан (65,40%) штатындағы халықтың көп бөлігі жергілікті халықтан тұрады. Жергілікті халықтың саны көп басқа штаттар: Кампече (44,54%), Кинтана-Роо (44,44%), Идальго (36,21%), Чиапас (36,15%), Пуэбла (35,28%) және Герреро (33,92%). Канададағы жергілікті халықтар – Бірінші Ұлттар, инуиттер және метистер. "Индей" және "эскимо" терминдері Канадада қолданыстан шықты. Қазіргі уақытта "абориген" термині "жергілікті" терминімен алмастырылуда. Канададағы бірнеше ұлттық ұйым өз атауларын "абориген" дегеннен "жергілікті" деп өзгертті. 2015 жылы Аборигендер істері және Солтүстік даму Канадасы (AANDC) Жергілікті және Солтүстік істер Канадасына (INAC) айналды, ал 2017 жылы Жергілікті қызметтер Канадасы және Мемлекеттік Жергілікті қатынастар және Солтүстік даму Канадасына бөлінді. 2016 жылғы санақ бойынша Канадада шамамен 1 670 000 жергілікті тұрғын бар. Қазіргі уақытта Канадада 600-ден астам Бірінші Ұлттар үкіметтері немесе қоғамдары бар, мысалы, Кри, Мохаук, Микмак, Блэкфут, Жағалау Салиш, Инну, Дене және тағы да басқалары, олардың әрқайсысының ерекше жергілікті мәдениеті, тілі, өнері және музыкасы бар. Бірінші Ұлттар халқы 1871 және 1921 жылдар аралығында қазіргі Канада деп аталатын жердің көп бөлігінде 11 нөмірленген келісімге қол қойды, Британдық Колумбияның кейбір бөліктерін қоспағанда. Инуиттер 1999 жылы Нунавик (Солтүстік Квебекте), Нунациавут (Солтүстік Лабрадорда) және 1999 жылға дейін Солтүстік-Батыс аумақтарының бір бөлігі болған Нунавут аумақтарын құру арқылы әкімшілік автономияның белгілі бір деңгейіне қол жеткізді. Дания Корольдігінің құрамындағы Гренландияның автономиялы аумағы сондай-ақ 13-ғасырда осы аймаққа қоныстанған және жергілікті еуропалық Гренландиялық норвегтерді ығыстырған инуиттердің танылған жергілікті және көпшілік халқына (шамамен 85%) мекен етеді. АҚШ-та америкалықтар, инуиттер және басқа да жергілікті халықтардың жалпы саны 2 786 652 адамды құрады (2003 жылғы АҚШ санағының шамамен 1,5%-ын құрайды). 563 тайпа федералды деңгейде, ал тағы бірқатар тайпалар штат деңгейінде танылған.
North America is sometimes referred to by Indigenous peoples as Abya Yala or Turtle Island. In Mexico, about 11 million people, or 9% of Mexico's total population, self reported as Indigenous in 2015, making it the country with the highest Indigenous population in North America. In the southern states of Oaxaca (65.73%) and Yucatán (65.40%), the majority of the population is Indigenous, as reported in 2015. Other states with high populations of Indigenous peoples include Campeche (44.54%), Quintana Roo, (44.44%), Hidalgo, (36.21%), Chiapas (36.15%), Puebla (35.28%), and Guerrero (33.92%). Indigenous peoples in Canada comprise the First Nations, Inuit and Métis. The descriptors "Indian" and "Eskimo" have fallen into disuse in Canada. More currently, the term "Aboriginal" is being replaced with "Indigenous". Several national organizations in Canada changed their names from "Aboriginal" to "Indigenous". Most notable was the change of Aboriginal Affairs and Northern Development Canada (AANDC) to Indigenous and Northern Affairs Canada (INAC) in 2015, which then split into Indigenous Services Canada and Crown Indigenous Relations and Northern Development Canada in 2017. According to the 2016 Census, there are around 1,670,000 Indigenous people in Canada. There are currently over 600 recognized First Nations governments or bands spread across Canada, such as the Cree, Mohawk, Mikmaq, Blackfoot, Coast Salish, Innu, Dene and more, with distinctive Indigenous cultures, languages, art, and music. First Nations peoples signed 11 numbered treaties across much of what is now known as Canada between 1871 and 1921, except in parts of British Columbia. The Inuit have achieved a degree of administrative autonomy with the creation in 1999 of the territories of Nunavik (in Northern Quebec), Nunatsiavut (in Northern Labrador) and Nunavut, which was until 1999 a part of the Northwest Territories. The autonomous territory of Greenland within the Kingdom of Denmark is also home to a recognized Indigenous and majority population of Inuit (about 85%) who settled the area in the 13th century, displacing the Indigenous European Greenlandic Norse. In the United States, the combined populations of Native Americans, Inuit and other Indigenous designations totaled 2,786,652 (constituting about 1.5% of 2003 U. S. census figures). Some 563 scheduled tribes are recognized at the federal level, and a number of others recognized at the state level.
Орталық және Оңтүстік Америка
Кейбір елдерде (әсіресе Латын Америкасында) жергілікті халықтар ұлттық құрамның маңызды бөлігін құрайды. Боливияда олардың үлесі жалпы халықтың шамамен 56–70% құрайды, ал Гватемала мен Перудің Анд таулы аймақтарындағы және Амазониядағы халықтың кем дегенде жартысы жергілікті халықтан тұрады. Ағылшын тілінде жергілікті халықтарды атау үшін әртүрлі терминдер қолданылады, олар аймаққа, жасқа және сөйлейтін адамдардың этникалық жатақтығына қарай өзгеріп отырады, бірақ ешбір термин әмбебап түрде қабылданбаған. «Индіан» термині әлі де кейбір топтарда және ұйымдардың атауларында қолданылуымен қатар, жас буын арасында «түпкі халық» немесе жай ғана «туған жердің иесі» деген атауларға көбірек бейім. Көптеген адамдар өз тайпасының немесе ұлтының нақты атын қолдануды жалпылама атаулардан гөрі артық көреді. Испан және португал тілдерінде сөйлейтін елдерде «индиос», «пуэблос индихенас», «америндиос», «повос нативос», «повос индихенас» сияқты терминдер қолданылады, ал Перуде, әсіресе Амазониядағы Урарина және Матсес сияқты қоғамдарда «Комунидадес Нативас» (туған қауымдастықтар) термині жиі қолданылады. Чилиде ең көп саны мапучелер (Орталық Оңтүстікте) және аймаралар (Солтүстікте) құрайды. Пасха аралының (Рапа-Нуи) халқы – полинезиялықтар, және олар Чилидегі басқа түпкі халықтардан өзгеше. Жергілікті халықтар Бразилия халқының 0,4% құрайды, яғни шамамен 700 000 адамды. Түпкі халықтар Бразилияның барлық аумағында кездеседі, бірақ олардың көпшілігі елдің солтүстік және орталық-батыс бөлігіндегі үнді резервацияларында тұрады. 2007 жылдың 18 қаңтарында FUNAI Бразилияда 67 түрлі байланысқа шықпаған халықтың бар екенін растады, бұл көрсеткіш 2005 жылы 40 болған. Осылайша Бразилия Жаңа Гвинея аралын озып, байланысқа шықпаған халықтарының саны бойынша әлемде бірінші орынға шықты.
In some countries (particularly in Latin America), Indigenous peoples form a sizable component of the overall national populationin Bolivia, they account for an estimated 56–70% of the total nation, and at least half of the population in Guatemala and the Andean and Amazonian nations of Peru. In English, Indigenous peoples are collectively referred to by different names that vary by region, age and ethnicity of speakers, with no one term being universally accepted. While still in use in group, and in many names of organizations, "Indian" is less popular among younger people, who tend to prefer "Indigenous" or simply "Native, with most preferring to use the specific name of their tribe or Nation instead of generalities. In Spanish or Portuguese speaking countries, one finds the use of terms such as índios, pueblos indígenas, amerindios, povos nativos, povos indígenas, and, in Peru, Comunidades Nativas (Native Communities), particularly among Amazonian societies like the Urarina and Matsés. In Chile, there the most populous indigenous peoples are the Mapuche in the Center South and the Aymaras in the North. Rapa Nui of Easter Island, who are a Polynesian people, are the only non Amerindian indigenous people in Chile. Indigenous peoples make up 0.4% of all Brazilian population, or about 700,000 people. Indigenous peoples are found in the entire territory of Brazil, although the majority of them live in Indian reservations in the North and Center Western part of the country. On 18 January 2007, FUNAI reported that it had confirmed the presence of 67 different uncontacted peoples in Brazil, up from 40 in 2005. With this addition Brazil has now overtaken the island of New Guinea as the country having the largest number of uncontacted peoples.
Батыс Азия
Армян халқы Армения таулы аймағының түпкілікті халқы болып табылады. 1915 жылғы армян геноциді салдарынан, қазіргі уақытта ата-бабаларының жерінен тыс жерде тұратын армандардың саны артып отыр. Арабтар Арабия түбегінің түпкілікті халқы, олар 7 және 8 ғасырлардағы мұсылман жаулауларынан кейін Таяу Шығыс және Солтүстік Африкаға тарады. Анатолия гректері, оның ішінде Понт гректері және Каппадокия гректері – түркі жаулауларынан мыңдаған жылдар бұрын Анатолияда болған грек тілінде сөйлейтін азшылықтар. Олар Азия Түркиясының түпкілікті халқы. Көптегендер грек геноцидінде қаза болды немесе одан кейінгі халық алмасу кезінде қоныс аударды, алайда, біраз бөлігі Түркияда қалды. Гректердің Анатолияда кем дегенде б.з.д. 1000 жылдан бері болғандығы мәлім, ал грек саудагерлері б.з.д. 1900 жылдан бастап Батыс Анатолияға сапарлаған. Ассириялықтар Месопотамияның түпкілікті халқы. Олар ежелгі Жаңа Ассирия империясынан тараған деп санайды және Ассирияда, өздерінің бастапқы отанында өмір сүрді, қазір де Ассирия империясының ресми тілі болған арамей тілінің диалектілерін қолданады. Копттар – Мысыр мен Судан және Ливияның бір бөлігінде тұратын этно-діни топ, әлемдегі ең көне христиан қауымдастықтарының бірі. Күрдтер Месопотамияның түпкілікті халықтарының бірі. Язидтер Жоғарғы Месопотамияның түпкілікті халқы. Палестиналық арабтар мен еврейлердің тарихи Палестина/Израиль жерінің түпкілікті халқы екендігі туралы әртүрлі пікірлер бар. Бұл мәселе 1990 жылдары Израиль-Палестина қақтығысына енді, палестиналықтар еврейлердің қоныстануынан ығыстырылған және қазір Израиль мемлекетінде азшылық құрайтын алғашқы тұрғындар ретінде түпкілікті халық мәртебесін талап етеді. Израильдік еврейлер де өздерінің ежелгі отаны ретінде жермен діни және тарихи байланыстарын көрсете отырып, түпкілікті халық екенін мәлімдейді, бірақ кейбіреулер палестиналықтардың талаптарының дұрыстығын жоққа шығарады. 2007 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымы Негев бедуиндерін Израильдің түпкілікті халқы деп ресми түрде мойындады. Бұл Израиль мемлекетімен байланысты ғалымдар тарапынан сынға ұшырады, олар бедуиндердің түпкілікті халық екенін жоққа шығарады, сондай-ақ, палестиналықтардың бір тобын ғана түпкілікті халық деп тану, басқаларының талаптарын әлсіретіп, көшпелі мәдениеттерді "қастерлеуге" алып келуі мүмкін деп санайды.
Armenians are the Indigenous people of the Armenian Highlands. There are currently more Armenians living outside their ancestral homeland because of the Armenian genocide of 1915. Arabs are indigenous to the Arabian Peninsula, having spread to the greater middle East and North Africa following the Muslim conquests in 7th and 8th centuries. Anatolian Greeks, including the Pontic Greeks and Cappadocian Greeks, are the Greek speaking minorities that existed in Anatolia millennia before Turkic conquest. They are indigenous to Asiatic Turkey. Most were either killed in the Greek genocide or displaced during the following population exchange; however, some remain in Turkey. There has been a Greek presence in Anatolia since at least the 1000s BCE, and Greek traders visited western Anatolia beginning in 1900 BCE. Assyrians are indigenous to Mesopotamia. They claim descent from the ancient Neo Assyrian Empire, and lived in what was Assyria, their original homeland, and still speak dialects of Aramaic, the official language of the Assyrian Empire. Copts are an ethnoreligious group, indigenous to Egypt and parts of the Sudan and Libya, one of the oldest Christian communities in the world. Kurds are one of the Indigenous peoples of Mesopotamia. Yazidis are indigenous to Upper Mesopotamia. There are competing claims that Palestinian Arabs and Jews are indigenous to historic Palestine/the Land of Israel. The argument entered the Israeli–Palestinian conflict in the 1990s, with Palestinians claiming Indigenous status as a pre existing population displaced by Jewish settlement, and currently constituting a minority in the State of Israel. Israeli Jews have also claimed indigeneity, citing religious and historical connections to the land as their ancient homeland; some have disputed the authenticity of Palestinian claims. In 2007, the Negev Bedouin were officially recognized as Indigenous peoples of Israel by the United Nations. This has been criticized both by scholars associated with the Israeli state, who dispute the Bedouin's claim to indigeneity, and those who argue that recognizing just one group of Palestinians as indigenous risks undermining others' claims and "fetishizing" nomadic cultures.
Оңтүстік Азия
Үнді мұхитындағы Үндістанның Андаман және Никобар аралдарында да бірнеше жергілікті халықтар мекендейді, мысалы, Сағалық аралындағы Андамандықтар, Орта Андаман және Оңтүстік Андаман аралдарындағы Джаравалар, Кіші Андаман аралының Онеге және Солтүстік Сентинель аралының байланыс жасамаған Сентинелистері. Олар Үндістан үкіметімен тіркеліп, қорғалады. Шри-Ланкадағы жергілікті ведда халқы қазіргі таңда халықтың шағын азшылығын құрайды.
India's Andaman and Nicobar Islands in the Indian Ocean are also home to several Indigenous groups such as the Andamanese of Strait Island, the Jarawas of Middle Andaman and South Andaman Islands, the Onge of Little Andaman Island and the uncontacted Sentinelese of North Sentinel Island. They are registered and protected by the Indian government. In Sri Lanka, the Indigenous Vedda people constitute a small minority of the population today.
Оңтүстік-шығыс Азия
Сингапур малайлары – Сингапурдың түпкілікті халқы, олар австронезиялық көші-қон кезінен бері осы жерде қоныстанған. Олар 13 ғасырда Сингапур патшалығын құрған. "Сингапур" атауы – малай тіліндегі Сингапура атауының ағылшынша нұсқасы, ол санскрит тіліндегі "арыстан қаласы" деген сөзден шыққан. Сингапурдың басты аралының малайша атауы – Пулау Уджонг. Даяктар – Борнео аралының түпкілікті халықтарының бірі. Бұл Борнеодағы өзендер мен төбелерде қоныстанған 200-ден астам этностық топтарды білдіретін жалпы атау. Әрбір топтың өзіндік диалектісі, салты, заңдары, территориясы және мәдениеті бар, бірақ оларды ортақ белгілерімен анықтау оңай. Чам халқы – Вьетнамның Чам-Вьетнам соғыстары барысында жаулап алынған Чампа мемлекетінің түпкілікті халқы. Вьетнамдағы чамдар тек азшылық ретінде танылады, ал Вьетнам үкіметі оларды түпкілікті халық деп мойындамайды. Дегарлар (таулықтар) – Орталық Таулы аймақтың (Вьетнам) түпкілікті халқы, олар Нам Тиен кезеңінде вьетнамдықтар тарапынан жаулап алынған. Кхмер-кромдар – Меконг дельтасы мен Сайгонның түпкілікті халқы, бұл аймақтар Камбоджа королі Чей Четта II-ден вьетнамдық ханшайымға алмастырылған. Индонезияда жергілікті халықтардың құқықтарын қорғайтын Aliansi Masyarakat Adat Nusantara ұйымы 50-70 миллион адамды түпкілікті халықтар деп санайды. Алайда, Индонезия үкіметі түпкілікті халықтардың бар екенін мойындамайды, және мәдени ерекшеліктеріне қарамастан, барлық индонезиялық этностарды "түпкілікті" деп жіктейді. Бұл мәселе АСЕАН аймағындағы көптеген елдерге ортақ. Филиппинде 135 этно-тілдік топ бар, олардың 110-ы Түпкілікті халықтар жөніндегі Ұлттық комиссия тарапынан түпкілікті халықтар деп танылған. Филиппиндегі Кордильера әкімшілік аймағы мен Кагаян аңғарының түпкілікті халқы – игороттар. Минданао аралының түпкілікті халқы – лумадтар және моро тайпалары (таусуг, магуинданао, маранао және басқалар), олар Сулу архипелагында да қоныстанған. Палаван, Миндоро, Висаяс және Орталық және Оңтүстік Лусон аймақтарында да түпкілікті халықтардың басқа топтары бар. Бұл елде әлемдегі ең көп санында түпкілікті халық өкілдері қоныстанған. Түпкілікті халықтардың құқықтарын тану 1997 жылы "Түпкілікті халықтардың құқықтары туралы" заңмен заңдастырылды.
The Malay Singaporeans are the Indigenous people of Singapore, inhabiting it since the Austronesian migration. They had established the Kingdom of Singapura back in the 13th century. The name "Singapore" is an anglicisation of the Malay name Singapura which is derived from the Sanskrit word for 'lion city'. The native Malay name for the main island of Singapore is Pulau Ujong. Dayak People are one of the Indigenous groups of Borneo. It is a loose term for over 200 riverine and hill dwelling ethnic groups, located in Borneo, each with its own dialect, customs, laws, territory, and culture, although common distinguishing traits are readily identifiable. The Cham are the Indigenous people of the former state of Champa which was conquered by Vietnam in the Cham–Vietnamese wars during Nam tiến. The Cham in Vietnam are only recognized as a minority, and not as an Indigenous people by the Vietnamese government despite being indigenous to the region. The Degar (Montagnards) are indigenous to Central Highlands (Vietnam) and were conquered by the Vietnamese in the Nam tiến. The Khmer Krom are the Indigenous people of the Mekong Delta and Saigon which were acquired by Vietnam from Cambodian King Chey Chettha II in exchange for a Vietnamese princess. In Indonesia, there are 50 to 70 million people who are classified as Indigenous peoples by the local Indigenous rights advocacy group Aliansi Masyarakat Adat Nusantara. However, the Indonesian government does not recognize the existence of indigenous peoples, classifying every Native Indonesian ethnic group as "indigenous" despite the clear cultural distinctions of certain groups. This problem is shared by many other countries in the ASEAN region. In the Philippines, there are 135 ethno linguistic groups, 110 of which are considered as Indigenous peoples by the National Commission on Indigenous Peoples. The Indigenous people of Cordillera Administrative Region and Cagayan Valley in the Philippines are the Igorot people. The Indigenous peoples of Mindanao are the Lumad peoples and the Moro (Tausug, Maguindanao Maranao and others) who also live in the Sulu archipelago. There are also others sets of Indigenous peoples in Palawan, Mindoro, Visayas, and the rest central and south Luzon. The country has one of the largest Indigenous peoples population in the world. The recognition of the rights of Indigenous peoples was legally enshrined in 1997 with the Indigenous Peoples' Rights Act.
Еуропа
Еуропада мыңдаған жылдар бойы түрлі этникалық топтар өмір сүрді. Дегенмен, "жергілікті халықтар" ұғымы еуропалық контексте сирек қолданылады және БҰҰ Еуропада өте аз жергілікті халықтарды мойындайды; мойындалғандары континенттің шалқары солтүстігі мен шығысына ғана шектелген. Еуропадағы жергілікті азшылықтарға Солтүстік Норвегия, Швеция және Финляндияның, сондай-ақ Солтүстік-Батыс Ресейдегі (сапми деп те аталатын аймақта) саам халқы, және Гренландияның инуиттері жатады. Кейбір дереккөздер саамдарды Еуропадағы жалғыз мойындалған жергілікті халықтар деп көрсетеді, ал басқалары оларды Еуропалық Одақтағы жалғыз жергілікті халықтар деп атайды. Орталық, Батыс және Оңтүстік Еуропадағы басқа топтар, мысалы сорбтар, 1989 жылғы Түпкі халықтар мен тайпалық халықтар туралы конвенциядағы жергілікті халықтардың сипаттамасына сай келуі мүмкін болғанымен, көбінесе ұлттық азшылықтар ретінде жіктеледі. Сонымен қатар, "алғашқы ұлттар" және "алғашқы халықтар" сияқты терминдер де қолданылады.
Various ethnic groups have lived in Europe for millennia. However, the concept of Indigenous peoples is rarely used in the European context and the UN recognizes very few Indigenous populations within Europe; those which are recognized as such are confined to the far north and far east of the continent. Indigenous minority populations in Europe include the Sámi peoples of northern Norway, Sweden, and Finland and northwestern Russia (in an area also referred to as Sápmi); and the Inuit of Greenland. Some sources describe the Sámi as the only recognized Indigenous peoples in Europe, with others describing them as the only Indigenous people in the European Union. Other groups, particularly in Central, Western and Southern Europe, that might be considered to fit the description of Indigenous peoples in the Indigenous and Tribal Peoples Convention, 1989, such as the Sorbs, are generally categorized as national minorities instead. although terms such as First Nations and First Peoples are also used.
Тынық мұхит аралдары
Полинезия, Меланезия және Микронезия халықтары мыңдаған жылдар бойы Океания аймағындағы қазіргі Тынық мұхит аралдарының көптеген елдерін қоныстандырған. Тынық мұхитындағы еуропалық, американдық, чилилік және жапондық отаршылдық экспансия осы аймақтардың көпшілігін, негізінен 19 ғасырда, жергілікті емес басқаруға бағындырды. 20 ғасырда осы бұрынғы отарлардың бірнешеуі тәуелсіздік алып, жергілікті басқаруда ұлттық мемлекеттер құрылды. Дегенмен, әртүрлі халықтар өз аралдары әлі де сыртқы басқаруда болған жағдайда, өздерін жергілікті халық ретінде мойындау талаптарын қойды; мысалдарға Гуамның чаморролары мен Солтүстік Мариан аралдары, сондай-ақ Маршалл аралдарының маршаллдықтары жатады. Кейбір аралдар әлі де Париж, Вашингтон, Лондон немесе Веллингтонның басқаруында қалуда. Жақында Микронезиядағы Палау аралдарында 1000-3000 жыл бұрын өмір сүрген кем дегенде 25 кішкентай адамның қалдықтары табылды. Океанияның көп бөлігінде жергілікті халықтар отарлаушылардың ұрпақтарынан сандық артықшылыққа ие. Австралия, Жаңа Зеландия және Гавайи бұл ересенің ерекше жағдайлары. Жаңа Зеландияда, халық санағының мәліметтері мен өзін-өзі анықтау сияқты факторларға сүйене отырып, 2021 жылғы 30 маусымда халықтың толық немесе ішінара маорилердің үлесі 17% деп есептелді. Маорилер 13 ғасырда Тынық мұхитының басқа аралдарынан көшіп келген полинезиялықтардан тараған. Маори тайпаларының (иви) көптеген басшылары 1840 жылы британдық тәжбен жасалған жазбаша келісімге, Уайтанги шартына қол қойды. Папуа – Жаңа Гвинея халқының көп бөлігі жергілікті халықтан тұрады, олардың саны 8 миллионға жетеді және 700-ден астам түрлі ұлт өкілдері бар. Елдің конституциясы мен негізгі заңдары дәстүрлі немесе әдет-ғұрыпқа негізделген тәжірибелер мен жер иелігін анықтайды және осы дәстүрлі қоғамдардың қазіргі мемлекетте өмір сүруін қолдауға бағытталған. Алайда, жерді пайдалану және ресурстар құқықтарына қатысты даулар мен қақтығыстар жергілікті топтар, үкімет және корпоративтік ұйымдар арасында жалғасуда.
Polynesian, Melanesian and Micronesian peoples originally populated many of the present day Pacific Island countries in the Oceania region over the course of thousands of years. European, American, Chilean and Japanese colonial expansion in the Pacific brought many of these areas under non Indigenous administration, mainly during the 19th century. During the 20th century, several of these former colonies gained independence and nation states formed under local control. However, various peoples have put forward claims for Indigenous recognition where their islands are still under external administration; examples include the Chamorros of Guam and the Northern Marianas, and the Marshallese of the Marshall Islands. Some islands remain under administration from Paris, Washington, London or Wellington. The remains of at least 25 miniature humans, who lived between 1,000 and 3,000 years ago, were recently found on the islands of Palau in Micronesia. In most parts of Oceania, Indigenous peoples outnumber the descendants of colonists. Exceptions include Australia, New Zealand and Hawaii. In New Zealand, based on various factors including census data and self identification, the proportion of full or part Māori of the population on 30 June 2021 was estimated to be 17%. Māori developed from Polynesian people who settled in New Zealand after migrations from other Pacific islands, probably in the 13th century. Many leaders of Māori nations (iwi) signed a written agreement with the British Crown in 1840, known as the Treaty of Waitangi. A majority of the Papua New Guinea population is Indigenous, with more than 700 different nationalities recognized in a total population of 8 million. The country's constitution and key statutes identify traditional or custom based practices and land tenure, and explicitly set out to promote the viability of these traditional societies within the modern state. However, conflicts and disputes concerning land use and resource rights continue between indigenous groups, the government, and corporate entities.
Түпкүлгіліктердің құқықтары және басқа мәселелер
1989 жылғы Түпкілікті және тайпалық халықтар туралы ХЭО конвенциясы негізінен кемсітушілікке қарсы тұруды қарастырады, сонымен қатар түпкілікті халықтардың дамуға, әдет-ғұрып заңдарына, жерлерге, аумақтарға және ресурстарға, жұмыспен қамтуға, білім беруге және денсаулық сақтауға құқықтарын қамтиды. 2013 жылы конвенцияны 22 ел, негізінен Латын Америкасында ратификациялады. 2007 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымы (БҰҰ) Түпкілікті халықтардың құқықтары туралы декларацияны (UNDRIP) қабылдады, ол түпкілікті халықтардың ұжымдық құқықтарын, оның ішінде өзін-өзі анықтау құқығын, өз мәдениеттерін, жеке басын, тілдерін, рәсімдерін қорғауды, сондай-ақ жұмыспен қамтуға, денсаулық сақтауға, білім беруге және табиғи ресурстарға қол жеткізуді нақтылайды. Декларация ресми түрде міндетті шарт болып табылмайды, бірақ оның кейбір ережелері халықаралық дәстүрлі құқық деп есептелуі мүмкін. Декларацияны кем дегенде 148 мемлекет мақұлдады, бірақ оның ережелері тұрақты түрде іске асырылмады. Түпкілікті халықтар өздерінің мәртебесімен және басқа мәдени топтармен өзара әрекеттесуімен, сондай-ақ өздері қоныстанған ортадағы өзгерістермен байланысты әртүрлі мәселелерге тап болады. Кейбір қиындықтар нақты топтарға тән, ал басқалары жалпыға ортақ. Бұл мәселелерге мәдени және тілдік сақтау, жер құқығы, табиғи ресурстардың меншігі және пайдалануы, саяси өзін-өзі анықтау және автономия, қоршаған ортаның нашарлауы және бұзушылықтары, кедейлік, денсаулық және кемсітушілік жатады. Тарих бойында және қазіргі уақытта түпкілікті және түпкілікті емес қоғамдар арасындағы өзара әрекеттесу күрделі болды, тікелей қақтығыстар мен бағындырудан бастап өзара тиесілі пайда мен мәдени алмасудың белгілі бір деңгейіне дейін. Антропологиялық зерттеудің ерекше бір саласы – «бірінші байланыс» деп аталатын, екі мәдениет алғаш рет кездескенде болатын жағдайды зерттеудің салдарына зерттеуді қамтиды. Бұл жағдай одан әрі шатастыруы мүмкін, егер берілген аймақтың көші-қон және халық тарихы күрделі немесе даулы болса, бұл жер мен ресурстардың басымдығы және меншігі туралы дауларға әкелуі мүмкін. Түпкілікті мәдени сәйкестілік танылғанда, жалпы қоғамдық мәселелер мен алаңдаушылықтар туындайды. Бұл мәселелер әдетте тек түпкілікті халықтарға ғана тән емес. Түпкілікті халықтардың әртүрлілігіне қарамастан, олар басым немесе жаулап алған қоғампен қарым-қатынаста ортақ проблемалар мен қиындықтарды бөліседі. Олар көбінесе түпкілікті халықтардың мәдениеттері мен жерлері жоғалып бара жатқаны және түпкілікті халықтар кемсітушілікке ұшырап, оларды қоршаған немесе отарлаушы қоғамдарға сіңіруге қысым көрсетіліп жатқанына алаңдайды. Бұл мақаланың соңында аталған халықтардың жерлері мен мәдениеттеріне қауіп төніп тұрғанынан көрінеді. Ерекше жағдай – Саха және Коми халықтары (Ресейдің екі солтүстік түпкілікті халқы), олар қазір Ресей мемлекетінің құрамында өздерінің автономиялы республикаларын басқарады, сондай-ақ 1999 жылы құрылған Нунавут территориясының көп бөлігін құрайтын Канаданың инуиттері. Өздерінің территорияларын бақылауға алғандарына қарамастан, көптеген сахалар Ресейдің Қиыр Шығыс аймағындағы кез келген жерді иеленуге рұқсат беретін Ресейдің "Жер туралы" заңына сәйкес өздерінің жерлерін жоғалтты. Австралиядағы маңызды сот ісі – Мабо мен Квинслендке қарсы іс (No 2) бойынша Австралияның Жоғарғы соты terra nullius идеясын жоққа шығарды. Бұл бас тарту Мериам халқының бұрыннан қолданылып келген заң жүйесінің бар екенін мойындауға әкелді. Біріккен Ұлттар Ұйымының 2009 жылғы басылымында былай делінген: «Түпкілікті халықтар көбінесе дамуға кедергі ретінде бейнеленсе де, олардың мәдениеттері мен дәстүрлі білімдері де көбінесе актив ретінде қарастырылады. Адамзаттың барлық түрлері үшін мүмкіндігінше кең мәдени әртүрлілікті сақтау маңызды екені және түпкілікті мәдениеттерді қорғау осы мақсатқа жету үшін маңызды екені айтылады».
The 1989 ILO Convention on Indigenous and Tribal Peoples mainly concerns non discrimination but also covers indigenous peoples’ rights to development, customary laws, lands, territories and resources, employment, education and health. By 2013, the convention had been ratified by 22 countries, mainly in Latin America. In 2007, the United Nations (UN) adopted a Declaration on the Rights of Indigenous Peoples (UNDRIP) specifying the collective rights of Indigenous peoples, including their rights to self determination and to protect their cultures, identities, languages, ceremonies, and access to employment, health, education and natural resources. The declaration is not a formally binding treaty but some provisions might be considered customary international law. The declaration has been endorsed by at least 148 states but its provisions have not been consistently implemented. Indigenous peoples confront a diverse range of concerns associated with their status and interaction with other cultural groups, as well as changes in their inhabited environment. Some challenges are specific to particular groups; however, other challenges are commonly experienced. These issues include cultural and linguistic preservation, land rights, ownership and exploitation of natural resources, political determination and autonomy, environmental degradation and incursion, poverty, health, and discrimination. The interactions between Indigenous and non Indigenous societies throughout history and contemporarily have been complex, ranging from outright conflict and subjugation to some degree of mutual benefit and cultural transfer. A particular aspect of anthropological study involves investigation into the ramifications of what is termed first contact, the study of what occurs when two cultures first encounter one another. The situation can be further confused when there is a complicated or contested history of migration and population of a given region, which can give rise to disputes about primacy and ownership of the land and resources. Wherever Indigenous cultural identity is asserted, common societal issues and concerns arise. These concerns are often not unique to Indigenous groups. Despite the diversity of Indigenous peoples, they share common problems and issues in dealing with the prevailing, or invading, society. They are generally concerned that the cultures and lands of Indigenous peoples are being lost and that Indigenous peoples suffer both discrimination and pressure to assimilate into the surrounding or colonizing societies. This is borne out by the fact that the lands and cultures of nearly all of the peoples listed at the end of this article are under threat. Notable exceptions are the Sakha and Komi peoples (two northern Indigenous peoples of Russia), who now control their own autonomous republics within the Russian state, and the Canadian Inuit, who form a majority of the territory of Nunavut (created in 1999). Despite the control of their territories, many Sakha people have lost their lands as a result of the Russian Homestead Act, which allows any Russian citizen to own any land in the Far Eastern region of Russia. In Australia, a landmark case, Mabo v Queensland (No 2), saw the High Court of Australia reject the idea of terra nullius. This rejection ended up recognizing that there was a pre existing system of law practiced by the Meriam people. A 2009 United Nations publication says:Although indigenous peoples are often portrayed as a hindrance to development, their cultures and traditional knowledge are also increasingly seen as assets. It is argued that it is important for the human species as a whole to preserve as wide a range of cultural diversity as possible, and that the protection of indigenous cultures is vital to this enterprise.
Адам құқықтары бұзылуы
Сэмюэл Тоттеннің айтуынша, кейбір үкіметтер түпкі халықтардың құқықтарын құрметтемейді. ХХ ғасырдың соңында Австралия мен Намибиядағы түпкі халықтарға жасалған геноцид халықаралық қауымдастықтың, оның ішінде ғалымдар мен адам құқықтары ұйымдарының назарын аударды. Бангладеш үкіметі «Бангладеште түпкі халықтар жоқ» деп мәлімдеме жасады. Бұл мәлімдеме Бангладештің Читтагонг таулы аймағындағы түпкі халықтарды ашуландырды. Сарапшылар Бангладеш үкіметінің бұл әрекетіне қарсылық білдіріп, «түпкі халықтар» терминіне қатысты үкіметтің анықтамасын сұраққа тоқтатып, күмән келтірді. Бангладеш үкіметінің бұл қадамы Бангладештің түпкі халықтары тарапынан олардың бұрыннан шектеулі құқықтарын одан әрі кемсітуге бағытталған үкімет тарапынан жасалған кезекті қадам ретінде қарастырылуда. Қазіргі Вьетнам үкіметі кезінде индуист чам және мұсылман чам діни және этникалық қуғын-сүргінге, сондай-ақ діни сенімдеріне шектеулерге ұшырады, Вьетнам мемлекеті чам мүлкін тәркілеп, чамдарға діни рәсімдерін орындауға тыйым салды. Чам индуистерінің тілегіне қарсы индуисттік храмдар туристік нысандарға айналдырылды. 2010 және 2013 жылдары Thành Tín және Phươc Nhơn ауылдарында вьетнамдықтардың чамдарды өлтіруіне қатысты бірнеше оқиға болды. 2012 жылы Вьетнам полициясы Чау Гян ауылындағы чам мешітіне шабуыл жасап, электр генераторын ұрлап, чам қыздарын зорлады. Меконг дельтасындағы чамдар экономикалық тұрғыдан маргиналды жағдайға түсті, мемлекеттік қолдаумен этникалық вьетнамдықтар бұрын чам халқына тиесілі жерлерге қоныстанды. Индонезия үкіметі елдің шекарасында түпкі халықтардың бар екенін тікелей жоққа шығарды. 2012 жылы Индонезия «Индонезия үкіметі дүниежүзіндегі түпкі халықтарды қолдау және қорғауды қолдайды, бірақ Индонезия елдегі түпкі халықтар тұжырымын мойындамайды» деп мәлімдеді. Папуа халқына қатыгездікпен қараумен қатар (сақтаушылық бағалау бойынша Индонезияның 1963 жылғы басып алуынан бері Батыс Жаңа Гвинеяда 100 000-ға жуық адам қаза тапты, Папуа қақтығысын қараңыз), Survival International Индонезияны түпкі халықтарына әлемдегі ең жаман қараушылық жасағаны үшін айыптады. Вьетнамдықтар бастапқыда Қызыл өзен дельтасының маңында шоғырланған, бірақ Nam Tien кезеңінде Чампа, Меконг дельтасы (Камбоджадан) және Орталық таулы аймақтар сияқты жаңа жерлерді жаулап алды. Вьетнамдықтар мәдениеті мен өркениетінде қытайдың күшті ықпалына ілесіп, қытайланды, ал камбоджалықтар мен лаос халқы үнділенді, ал Орталық таулы аймақтағы Монтаньярдтар сыртқы мәдениетті қабылдамай, өздерінің түпкі мәдениетін сақтап, аймақтың нағыз түпкі халқы болды. Вьетнамдық ұлтшылдардың Орталық таулы аймаққа енуіне кедергі келтіру үшін Орталық таулы аймақ үшін Pays Montagnard du Sud Indochinois (PMSI) термині пайда болды, ал жергілікті халық Монтаньярд деп аталды. Орталық таулы аймаққа көптеп ағылып келген вьетнамдық Kinh отарлаушыларының үлкен саны аймақтың демографиялық құрамын айтарлықтай өзгертті. Вьетнамдықтардың этникалық азшылықтарға қарсы кемсітушілік саясаты, қоршаған ортаның нашарлауы, түпкі халықтардан жерді тартып алу және түпкі халықтардың жерлеріне көптеген вьетнамдық қоныс аударушылардың қоныстануы 2001 жылдың қаңтар-ақпанында Орталық таулы аймақтағы түпкі этникалық азшылықтардың вьетнамдықтарға қарсы жаппай наразылықтары мен демонстрацияларына әкелді. Бұл оқиға Вьетнам үкіметінің Вьетнамда «этностық қақтығыстар, діни соғыстар, этностық жанжалдар болған жоқ. Бір мәдениетті екіншісі жоқ қылып тастау да болған жоқ» деген жиі жарияланатын мәлімдемесіне елеулі соққы берді. 2016 жылдың мамырында Біріккен Ұлттар Ұйымының Түпкі халықтар мәселелері жөніндегі тұрақты форумының (UNPFII) он бесінші сессиясы түпкі халықтардың тілдік және тарихи байланыстарына негізделген, кейіннен аймақты қоныстандыруға, дамытуға немесе басып алуға дейін белгілі бір құқықтар жиынтығына ие болып, халықаралық немесе ұлттық заңнамада қорғалатын ерекше топтар екенін растады. Сессия түпкі халықтар отарлаушы халықтардан немесе саяси үстемдік ететін этникалық топтардан құрылған ұлттық мемлекеттердің қанау, маргинализация, қысым, мәжбүрлеп ассимиляциялау және геноцидке ұшырауы мүмкін болғандықтан, олардың аймақтарына тән өмір салтын сақтайтын жеке адамдар мен қауымдастықтар ерекше қорғауға құқылы екенін растады. 2022 жылдың маусым айында Танзанияның масаи қауымдастығының өкілдері Otterlo Business Corporation компаниясының бастамасымен атамекендерінен қуылып, олардың орнына сәнді саудагерлік қорық құрылатын болып хабарланды. Саудагерлік қорық БАӘ патшалары үшін құрылып жатқаны, сондай-ақ OBC немесе Otterlo Business Corporation компаниясымен байланысты екені хабарланды. Әділеттер мен адам құқықтары ұйымдарының белсенділерінің мәлімдемесіне сәйкес, Otterlo Business Corporation компаниясының күзетшілері 1500 км² жерді шектеу кезінде шамамен 30 масаи халқының жараланғанына себеп болды. 2019 жылғы БҰҰ есебінде OBC компаниясы «БАӘ-да тіркелген» сәнді саудагерлік қорық компаниясы екені, 1992 жылы Танзания үкіметінен «БАӘ патшалық отбасысы үшін жеке саудагерлік сапарларын ұйымдастыруға» лицензия алғаны, соның салдарынан масаи халқының өздерінің жерлеріне қол жеткізуіне кедергі келтіргені айтылған.
According to Samuel Totten, some governments do not respect the rights of Indigenous peoples. In the latter part of the twentieth century the genocide of Indigenous peoples in Australia and Namibia attracted more attention from the international community including scholars and human rights organizations. The Bangladeshi government has stated that there are "no indigenous peoples in Bangladesh". This statement has angered the Indigenous peoples of Chittagong Hill Tracts, Bangladesh, collectively known as the Jumma. Experts have protested against this move of the Bangladesh government and have questioned the government's definition of the term "indigenous peoples". This move by the Bangladesh government is seen by the Indigenous peoples of Bangladesh as another step by the Government to further erode their already limited rights. Hindu Chams and Muslim Chams have both experienced religious and ethnic persecution and restrictions on their faith under the current Vietnamese government, with the Vietnamese state confiscating Cham property and forbidding Cham from observing their religious beliefs. Hindu temples were turned into tourist sites against the wishes of the Cham Hindus. In 2010 and 2013 several incidents occurred in Thành Tín and Phươc Nhơn villages where Cham were murdered by Vietnamese. In 2012, Vietnamese police in Chau Giang village stormed into a Cham Mosque, stole the electric generator, and also raped Cham girls. Cham in the Mekong Delta have also been economically marginalized, with ethnic Vietnamese settling on land previously owned by Cham people with state support. The Indonesian government has outright denied the existence of Indigenous peoples within the countries' borders. In 2012, Indonesia stated that 'The Government of Indonesia supports the promotion and protection of indigenous people worldwide Indonesia, however, does not recognize the application of the indigenous peoples concept in the country'. Along with the brutal treatment of the country's Papuan people (a conservative estimate places the violent deaths at 100,000 people in West New Guinea since Indonesian occupation in 1963, see Papua conflict) has led to Survival International condemning Indonesia for treating its Indigenous peoples as the worst in the world. The Vietnamese were originally centered around the Red River Delta but engaged in conquest and seized new lands such as Champa, the Mekong Delta (from Cambodia) and the Central Highlands during Nam Tien. While the Vietnamese received strong Chinese influence in their culture and civilization and were Sinicized, and the Cambodians and Laotians were Indianized, the Montagnards in the Central Highlands maintained their own Indigenous culture without adopting external culture and were the true Indigenous of the region. To hinder encroachment on the Central Highlands by Vietnamese nationalists, the term Pays Montagnard du Sud Indochinois (PMSI) emerged for the Central Highlands along with the indigenous being addressed by the name Montagnard. The tremendous scale of Vietnamese Kinh colonists flooding into the Central Highlands has significantly altered the demographics of the region. The anti ethnic minority discriminatory policies by the Vietnamese, environmental degradation, deprivation of lands from the Indigenous people, and settlement of Indigenous lands by an overwhelming number of Vietnamese settlers led to massive protests and demonstrations by the Central Highland's indigenous ethnic minorities against the Vietnamese in January–February 2001. This event gave a tremendous blow to the claim often published by the Vietnamese government that in Vietnam "There has been no ethnic confrontation, no religious war, no ethnic conflict. And no elimination of one culture by another." In May 2016, the Fifteenth Session of the United Nations Permanent Forum on Indigenous Issues (UNPFII) affirmed that Indigenous peoples are distinctive groups protected in international or national legislation as having a set of specific rights based on their linguistic and historical ties to a particular territory, prior to later settlement, development or occupation of a region. The session affirms that, since Indigenous peoples are vulnerable to exploitation, marginalization, oppression, forced assimilation, and genocide by nation states formed from colonizing populations or by different, politically dominant ethnic groups, individuals and communities maintaining ways of life indigenous to their regions are entitled to special protection. The Indigenous people from Tanzania's Maasai community were reportedly subjected to eviction from their ancestral land to make way for a luxury game reserve by Otterlo Business Corporation in June 2022. The game reserve was reportedly being set up for the royals of the United Arab Emirates also linked to OBC or the Otterlo Business Corporation. According to lawyers and human rights groups and activists, approximately 30 Maasai people were injured by security forces in the process of eviction and delimiting a land area of 1500 km2. A 2019 UN report has described OBC as a 'UAE based' luxury game hunting company, granted a license to hunt by the Tanzanian government in 1992 for "the UAE royal family to organize private hunting trips", denying the Maasai people access to their own land.
Денсаулық сақтау мәселелері
1993 жылдың желтоқсан айында Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясы Дүниежүзілік Түпкі халықтардың халықаралық онжылдығын жариялады және БҰҰ-ның мамандандырылған мекемелерін үкіметтермен және түпкі халықтармен бірлесіп, 1994 жылдың желтоқсан айынан басталатын Түпкі халықтар онжылдығының табысқа жетуіне қалай үлес қосуға болатынын қарастыруды сұрады. Осының нәтижесінде Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы өзінің 47-ші Дүниежүзілік денсаулық сақтау ассамблеясында өз қауымдастықтарының денсаулық сақтау қажеттіліктері мен ресурстары туралы ерекше білімі бар түпкі халықтардың өкілдерінен тұратын негізгі кеңесші топты құрды, осылайша түпкі халықтардың денсаулығы мәселесіне ұзақ мерзімді міндеттемелерді бастады. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы 2003 жылы "Түпкі халықтардың денсаулық жағдайы туралы статистикалық деректер жеткіліксіз. Бұл әсіресе Африка, Азия және Шығыс Еуропадағы түпкі халықтарға қатысты айқын байқалады", – деп атап өтті, бірақ түрлі елдерден алынған мәліметтер (мұндай статистика бар болған жағдайда) түпкі халықтардың денсаулығының жалпы халыққа қарағанда нашар екенін көрсетеді, бұл дамыған және дамушы елдерде де орын алады: Австралияның кейбір аймақтарында қант диабетінің жоғары деңгейі; Руандадағы Тва отбасыларында нашар санитарлық жағдай және таза судың жетіспеуі; Вьетнамдағы этникалық азшылықтар арасында жүктілікке дейінгі күтімсіз бала туудың көбірек кездесуі; Канададағы инуит жастарының өзін-өзі өлтіру көрсеткіші ұлттық орташа көрсеткіштен он бір есе жоғары; түпкі халықтардың барлық жердегі нәресте өлімі жоғары. БҰҰ-ның әлемдегі түпкі халықтардың жағдайы туралы алғашқы басылымы түпкі халықтардың денсаулығына қатысты алаңдатарлық статистиканы жариялады. Түпкі және түпкі емес халықтардың арасындағы денсаулықтың айырмашылықтары дамыған және дамушы елдерде де байқалады. АҚШ-тағы американдықтар туберкулезге шағу қаупі 600 есе жоғары және туберкулез емес халыққа қарағанда 62% көбірек өзін-өзі өлтіреді. Туберкулез, семіздік және 2-типті қант диабеті дамыған елдердегі түпкі халықтар үшін маңызды денсаулық мәселелері болып табылады. Әлемдік денсаулық сақтаудағы айырмашылықтар ВИЧ/СПИД, қатерлі ісік, безгек, жүрек-қан тамырлары аурулары, нашар тамақтану, паразиттік инфекциялар және тыныс алу жолдары аурулары сияқты денсаулықтың барлық мәселелеріне әсер етеді, бұл түпкі халықтарға әлдеқайда көп әсер етеді. Түпкі балалардың өлімінің көптеген себептерін алдын алуға болады. Түпкі халықтардың денсаулық жағдайының нашарлауы ұзақ жылдар бойы қалыптасқан әлеуметтік мәселелердің, мысалы, өте кедейлік пен нәсілшілдіктің, сондай-ақ үстем, түпкі емес халықтар мен әлеуметтік құрылымдардың түпкі халықтарды қасақана шеттетуі мен иеліктен шығаруының салдары болып табылады. немесе өркениетсіз. Бұл терминдер еуропалық отаршылдықтың гүлдену кезеңінде кеңінен қолданылған және кейбір қоғамдар оларды қазіргі уақытта да қолданады. 17 ғасырда еуропалықтар түпкі халықтарды "өркениетсіз" деп белгілеген. Томас Гоббс (1588–1679) сияқты кейбір философтар түпкі халықтарды жай ғана "жабайылар" деп санаған. Басқалары (әсіресе 18 ғасырдағы әдебиетшілер) "асыл жабайылар" тұжырымын танымал етті. Гоббс көзқарасына жақын болғандар түпкі халықтарды "өркениеттендіру" және "жаңарту" міндеті бар деп сенді. Survival International халықаралық ұйымы түпкі халықтарды "примитивтер" немесе "жабайылар" ретінде бейнелеуді тоқтату үшін науқан жүргізеді. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін (1914–1918 жж.) көптеген еуропалықтар халықтарды "өркениеттендіру" үшін қолданылған құралдардың моральдық тұрғыдан дұрыс екендігіне күмән келтірді. Сонымен қатар, отаршылдыққа қарсы қозғалыстар мен түпкі халықтардың құқықтарын қорғаушылар "өркениетті" және "жабайы" сияқты сөздердің отаршылдықтың өнімдері және құралдары екенін, сондай-ақ отаршылдықтың өзінің өте қиратушылық екенін айтты. 20 ғасырдың ортасында еуропалықтардың көзқарасы түпкі және тайпалық халықтар өздерінің ежелгі мәдениеттері мен атамекендеріне не болатынын шешуге құқылы болуы керек деген тұжырымға қарай өзгере бастады.
In December 1993, the United Nations General Assembly proclaimed the International Decade of the World's Indigenous People, and requested UN specialized agencies to consider with governments and indigenous people how they can contribute to the success of the Decade of Indigenous People, commencing in December 1994. As a consequence, the World Health Organization, at its Forty seventh World Health Assembly, established a core advisory group of Indigenous representatives with special knowledge of the health needs and resources of their communities, thus beginning a long term commitment to the issue of the health of Indigenous peoples. The World Health Organization noted in 2003 that "Statistical data on the health status of indigenous peoples is scarce. This is especially notable for indigenous peoples in Africa, Asia and eastern Europe", but snapshots from various countries (where such statistics are available) show that indigenous people are in worse health than the general population, in advanced and developing countries alike: higher incidence of diabetes in some regions of Australia; higher prevalence of poor sanitation and lack of safe water among Twa households in Rwanda; a greater prevalence of childbirths without prenatal care among ethnic minorities in Vietnam; suicide rates among Inuit youth in Canada are eleven times higher than the national average; infant mortality rates are higher for Indigenous peoples everywhere. The first UN publication on the State of the World's Indigenous Peoples revealed alarming statistics about indigenous peoples' health. Health disparities between indigenous and non indigenous populations are evident in both developed and developing countries. Native Americans in the United States are 600 times more likely to acquire tuberculosis and 62% more likely to commit suicide than the non Indian population. Tuberculosis, obesity, and type 2 diabetes are major health concerns for the indigenous in developed countries. Globally, health disparities touch upon nearly every health issue, including HIV/AIDS, cancer, malaria, cardiovascular disease, malnutrition, parasitic infections, and respiratory diseases, affecting indigenous peoples at much higher rates. Many causes of Indigenous children's mortality could be prevented. Poorer health conditions amongst indigenous peoples result from longstanding societal issues, such as extreme poverty and racism, but also the intentional marginalization and dispossession of Indigenous peoples by dominant, non Indigenous populations and societal structures. or uncivilized. These terms were commonly used during the heyday of European colonial expansion, and they are still being used by certain societies in modern times. During the 17th century, Europeans commonly labeled Indigenous peoples "uncivilized". Some philosophers, such as Thomas Hobbes (1588–1679), considered Indigenous people mere "savages". Others (especially literary figures in the 18th century) popularized the concept of "noble savages". Those who were close to the Hobbesian view tended to believe that they had a duty to "civilize" and "modernize" the Indigenous. Survival International runs a campaign to stamp out media portrayals of Indigenous peoples as "primitives" or "savages". After World War I (1914–1918), many Europeans came to doubt the morality of the means which were used to "civilize" peoples. At the same time, the anti colonial movement, and advocates for the rights of Indigenous peoples, argued that words such as "civilized" and "savage" were products and tools of colonialism, and they also argued that colonialism itself was savagely destructive. In the mid 20th century, European attitudes began to shift to the view that Indigenous and tribal peoples are the only peoples who should have the right to decide what should happen to their ancient cultures and their ancestral lands.
Мәдениетті игеру
Жаңа дәуір және неопагандық ілеушілер жиі ежелгі дәстүрлі шындықтар мен рухани тәжірибелерді өз өмір салтына және көзқарастарына бейімдеу мақсатымен жергілікті халықтардың мәдениеттерін зерттейді.
New Age and Neopagan adherents often look to the cultures of Indigenous peoples seeking to find ancient traditional truths and spiritual practices to appropriate into their lifestyles and worldviews.
Экологиялық әділетсіздік
Халықаралық деңгейде 2002 жылдан бері жергілікті халықтардың қоршаған ортаға қатысты құқықтары мойындалуда, бірақ осы құқықтарды шын мәнінде сақтайтын елдердің саны аз. 2007 жылы Бас Ассамблеяда қабылданған Түпкілікті халықтардың құқықтары туралы БҰҰ Декларациясы түпкілікті халықтардың өзін-өзі анықтау құқығын, табиғи ресурстарды басқару және мәдени және интеллектуалдық меншік құқықтарын бекітті. Осы құқықтар танылған елдерде жерді тіркеу және шекаралау рәсімдері жиі кешіктіріледі немесе мемлекет жергілікті қауымдастықтармен ақылдаспай-ақ, пайдалы қазбаларды өндіруші кәсіпорындарға концессия ретінде жалға беріп жібереді. Тыңайтқыштар, пестицидтер және ірі плантациялар сияқты өнеркәсіптік ауыл шаруашылығы технологияларын енгізу, жергілікті қауымдастықтар бұрын тәуелді болған экожүйелерді жойып, оларды қоныс аударуға мәжбүр етті. Су электр стансалары, құбырлар және пайдалы қазбаларды өндіру сияқты даму жобалары көптеген түпкілікті халықтарды, көбінесе ешқандай өтемақысыз жерлерінен қуылды. Үкіметтер экотуризм мен ұлттық парктерінің дамуы атынан түпкілікті халықтарды ата-бабаларының жерінен шығарып тастады. Жерден айырылу жергілікті әйелдерге ерекше қиындық туғызады, себебі олар су мен отын үшін ұзақ қашықтыққа жүруге мәжбүр. Олар өмірлік көзінен айырылғанда экономикалық жағынан ерлерге тәуелді болады. Түпкілікті топтар өз құқықтарын қорғауға тырысқанда көбінесе азаптауға, түрмеге қамауға немесе өлімге ұшырайды. Greenpeace көмегімен. Көптеген түпкілікті халықтар климаттың өзгеруінің зиянды әсерлеріне ұшырауда. Климаттың өзгеруі тек қоршаған ортаға ғана емес, сонымен қатар түпкілікті қауымдастықтар үшін адам құқықтары мен әлеуметтік-экономикалық салдарын да тудырады. Әлемдік банк климаттың өзгеруін Мыңжылдық даму мақсаттарына, атап айтқанда кедейлікке, ауруларға және балалардың өліміне қарсы күрес, сондай-ақ экологиялық тұрақтылыққа кедергі ретінде мойындайды. Профессор Мартин Наката – түпкілікті білімді академиялық ортаға және БАҚ-қа жеткізудегі пионер, ол жергілікті халықтың ерекше үлесін цифрлық құжаттау арқылы жариялайды.
At an international level, Indigenous peoples have received increased recognition of their environmental rights since 2002, but few countries respect these rights in reality. The UN Declaration on the Rights of Indigenous Peoples, adopted by the General Assembly in 2007, established Indigenous peoples' right to self determination, stating rights to manage natural resources, and cultural and intellectual property. In countries where these rights are recognized, land titling and demarcation procedures are often put on delay, or leased out by the state as concessions for extractive industries without consulting Indigenous communities. The introduction of industrial agricultural technologies such as fertilizers, pesticides, and large plantation schemes have destroyed ecosystems that Indigenous communities formerly depended on, forcing resettlement. Development projects such as dam construction, pipelines and resource extraction have displaced large numbers of Indigenous peoples, often without providing compensation. Governments have forced Indigenous peoples off of their ancestral lands in the name of ecotourism and national park development. Indigenous women are especially affected by land dispossession because they must walk longer distances for water and fuel wood. These women also become economically dependent on men when they lose their livelihoods. Indigenous groups asserting their rights has most often resulted in torture, imprisonment, or death. with the help of Greenpeace. Most Indigenous populations are already subject to the deleterious effects of climate change. Climate change has not only environmental, but also human rights and socioeconomic implications for Indigenous communities. The World Bank acknowledges climate change as an obstacle to Millennium Development Goals, notably the fight against poverty, disease, and child mortality, in addition to environmental sustainability. Professor Martin Nakata is a pioneer in the field of bringing indigenous knowledge to mainstream academics and media through digital documentation of unique contributions by aboriginal people.
Білімді қайта құру
Батыс және Шығыс Пенан халқы Малайзиядағы жергілікті халықтардың екі ірі тобы болып табылады. Шығыс Пенан халқы табиғи ресурстарына, әсіресе саго пальмалары мен жеміс ағаштарына қауіп төндіретін орман шаруашылығымен айналысушыларға қарсы тұрғандарымен әйгілі. Пенанның халықаралық деңгейде танылуына байланысты, экологтар осы аймаққа жиі келіп, осы оқиғаларды құжаттап, жергілікті халық туралы және олардың жерге жасалған шабуыл туралы пікірлерін білуге тырысты. Жергілікті халықтар жалпы халықтың 5% -ын құраса да, жаһандық биологиялық әртүрліліктің 80% -нен астамын сақтайды. Брозиус жазғандай, Дэвис және Хенли сияқты экологтар Малайзияның барлық жергілікті топтарын бірдей идеялар мен дәстүрлермен біртекті топқа біріктіріп, Пенан халқын тереңінен түсінуге қажетті диалектикалық байланыстарды ескермеді, осы жағдайдың жергілікті халық үшін қаншалықты маңызды екенін толық білмеді. Тағы бір жиі кездесетін жағдай – жергілікті білімді оның шегінен асырып, батыс тұтынушылары рухани тұрғыдан терең деп санайтын, байланысы жоқ мағыналарға кеңейту. Бұл журналистердің осы бейімділігі Дэвис пен Хенлиге ғана тән емес. Бұл, жергілікті емес адамдарға жергілікті халықтың білім базасында бардан артық әңгімелер мен құндылықтар қосуға мүмкіндік береді. Кейбір жергілікті білім мен дәстүрлердің бұрмаланған сипаттамалары көрермендердің сенімдерін жаңылыстырып қана қоймай, сонымен қатар мәдени геноцидке әкеледі, себебі жергілікті халықтың нақты рухани және діни сенімдері жойылып, олардың орнына батыстық ойдан туған өтіріктер енгізіледі.
The Western and Eastern Penan people are two major groups of Indigenous populations in Malaysia. The Eastern Penan are famous for their resistance to loggers threatening their natural resources, specifically Sago palms and various fruit bearing trees. Because of the Penan's international fame, environmentalists often visited the area to document such happenings and learn more about and from the people there, including their perspective on the land's invasion. While Indigenous people comprise less than 5% of the population, they caretake for over 80% of global biodiversity. Environmentalists such as Davis and Henley, who Brosius writes lumped all native groups of Malaysia into one homogeneous group with the same ideas and traditions, and lacked dialectical connections needed to deeply understand the Penan, lacked full knowledge of the situation's specific weight to the Indigenous peoples. Another common occurrence is to extend Indigenous knowledge beyond its limits and into unrelated meanings that western consumers find spiritually profound. This tendency of journalists extends beyond Davis and Henley. It serves non Natives to add a narrative and value beyond that which already exists within the knowledge base of Indigenous peoples. Not only do these fictionalized accounts of some Indigenous knowledge and traditions skew the beliefs of onlookers, but they also contribute to cultural genocide as the actual spiritual and religious beliefs of the Indigenous people are disappeared and replaced with the westernized fiction.