Кіріспе

Жер жүйелерін инженерия және басқару (ESEM) – күрделі экологиялық жүйелерді талдау, жобалау, құру және басқаруға қолданылатын ғылым. Ол антропология, инженерия, экологиялық ғылым, этика және философия сияқты кең ауқымды пәндерді қамтиды. ESEM-нің мәні – "адам мен табиғаттың өзара байланысқан жүйелерін жоғары деңгейде интеграцияланған және этикалық тұрғыдан дұрыс жолмен рационалды жобалау және басқару". ESEM – Вирджиния университеті, Корнелл және АҚШ-тың басқа да университеттерінде, сондай-ақ Ұлыбританиядағы Ньюкасл университетінің Жер жүйелерін инженерлік зерттеу орталығында (CESER) жаңадан қалыптасып келе жатқан зерттеу саласы. Бұл ғылымның негізін қалаушылар – Брэдэн Алленби және Майкл Горман.

ESEM-ге кіріспе

Ғасырлар бойы адамзат өркениетті дамыту және технологияны жетілдіру үшін жерді және оның табиғи ресурстарын пайдаланып келеді. "Өнеркәсіптік революциялар мен адам демографиясының, технологиялық жүйелердің, мәдениеттердің және экономикалық жүйелердің ілеспе өзгерістерінің тікелей нәтижесінде, Жердің эволюциясы негізгі табиғи жүйелер динамикасының адам қызметімен басымдыққа ие болуымен сипатталады". Шындығында, әлемде табиғи жүйелер қалған жоқ, "жер бетінде адамзаттың ықпалына түспеген бірде-бір орын қалмады". "Сондықтан, кейбіреулер тілейтіндей, біз ESEM-ді бастауымыз керек пе деген сұрақ туындамайды, себебі біз оны бұрыннан-ақ жасап келеміз, әдейі болмаса да. Көкейкесті мәселе – біз ESEM-ді саналы және жауапты түрде жүргізу үшін этикалық жауапкершілікті қабылдаймыз ба?"

Өзгермелі басқару

ЭСЕМ-нің маңызды аспектісі – бейімделмелі басқару. Бейімделмелі басқару – қоршаған ортаны басқару тәсілі. Ол қоршаған орта жүйелерінде үлкен белгісіздік бар екенін және жер жүйелері проблемаларына ешқашан толыққанды шешім табылмайтынын болжайды. Сондықтан, шаралар қолданғаннан кейін, Жер жүйелері инженері жүйемен үнемі байланыста болуы керек, өзгерістерді және жүйенің қалай өркендеп дамып жатқанын қадағалауы тиіс. Экожүйелерді мониторингтеу және басқарудың осы тәсілі табиғаттың ішкі белгісіздігін қабылдайды және проблеманы шешудің бір ғана жолы бар деген тұжырымға келмейді.

Сипаттамалық сценарий

1993 жылға қарай Эверглейдс көптеген адам әрекеттерінің салдарынан зардап шекті. Арналар мен бөгеттердің салынуы су ағыны мен сапасына әсер етті, Эверглейдс арқылы өтетін биік жолдар тізбегінен бастап, кең Эверглейдс егістік аймағына дейін, ол Эверглейдсті азоттың көп мөлшерімен ластады. Су ағынының азаюының нәтижесі айқын болды. Суда жүретін құстардың саны 90-95%-ға төмендеді, балық популяциясы азайды және тұзды су экожүйеге еніп жатыр. Флорида Эверглейдсі АҚШ-тың танымал орны болып қала берсе, шаралар қабылдау қажет болды.

Нормативтік сценарий

1993 жылы Армия инженерлік корпусы жүйені талдады. Олар суды тиімді басқаруды идеалды жағдай деп анықтады. Осылайша Эверглейдстер арқылы су ағысы жақсары түсетін еді және таяз суға су жіберетін арналар мен бөгеттердің саны азаяр еді.

Транзитивтік сценарий

Нормативтік сценарийді әзірлеу нәтижесінде Армия инженерлік корпусы CERP, "Эверглейдс" кешенді қалпына келтіру жоспарын жасады. Жоспарда аяқталуға тиіс жобалардың уақыт кестесі, шамамен есептелген құны және тума флора мен фаунаның гүлденуі арқылы экожүйені жақсартудың соңғы нәтижелері көрсетілген. Сонымен қатар, жобаның адамдарға қандай пайда әкелетіні де баяндалған. Бұл шешім ғана емес, сонымен қатар болашақ ұрпақтар "Эверглейдс"тен пайдалана алады, су ағынының түзетілуі және су сақтау мүмкіндіктерінің құрылысы Флориданың оңтүстігіндегі құрғақшылық пен су тапшылығының алдын алуға көмектеседі.

Жарияланымдар

Алленби, Б. Р. (2000). Жер жүйелерінің инженериясы: адам баласы жасаған дүние. Bridge 30 (1), 5–13. Алленби, Б. Р. (2005). Жерді қайта құру: адамзат дәуіріндегі технология мен қоршаған орта. Вашингтон, округ Колумбия: Island Press. https://www.loc.gov/catdir/toc/ecip059/2005006241.html сілтемесі.
Алленби, Б. Р. (2000, қыс). Жер жүйелерінің инженериясы және басқаруы. IEEE Technology and Society Magazine, 0278 0079 (қыс), 10–24.
Дэвис, Стивен және басқалар. Эверглейдс: Экожүйе және оны қалпына келтіру. Бока-Ратон: St Lucie Press, 1997. "Эверглейдс". Эверглейдсті қалпына келтірудің кешенді жоспары. 2004 жылдың 10 сәуірі. https://web.archive.org/web/20051214102114/http://www.evergladesplan.org/
Гибсон, Дж. Е. (1991). Жүйелік талдау және жүйелік талдаушының қағидалары. В. Т. Шерердің (ред.), (күзгі 2003 ж. басылымы) (29–238 бб.). Жүйелер және ақпараттық инженерия кафедрасы: Вирджиния университеті. 2005 жылдың 29 қазанында алынды.
Горман, Майкл. (2004). 2004 жылғы көктемгі семестрдің оқу жоспары. 2005 жылдың 29 қазанында https://web.archive.org/web/20110716231016/http://repont.tcc.virginia.edu/classes/ESEM/syllabus.html мекенжайынан алынды.
Холл, Дж. У. және О’Коннелл, П. Е. (2007). Жер жүйелерінің инженериясы: көзқарасты іс-қимылға айналдыру. Civil Engineering, 160(3): 114–122.
Ньютон, Л. Х. (2003). Этика және тұрақтылық: тұрақты даму және рухани өмір. Upper Saddle River, Н. Дж.: Prentice Hall.