Кіріспе

1958 жылғы Колин Макдугалл романы "Атқарылым" - 1958 жылғы канадалық романист және Екінші дүниежүзілік соғыс ардагері Колин Макдугаллдың (1917–1984) соғыс романы. Ол 1958 жылы Макдугаллға ағылшын тіліндегі көркем әдебиет бойынша генерал-губернатор сыйлығын әкелгенімен, оның жалғыз романы болды. Романға үлкен даңқ келгеннен кейін ол Монреальдегі Макгилл университетінің тіркеушісі қызметіне бейімделіп, тыныш өмірге көшті. Дегенмен, "Атқарылым" Тимоти Финдлидің "Соғыстар" және Хью МакЛеннанның "Барометрдің өсуі" романдарымен бірге ХХ ғасырдағы ең көп оқылған және зерттелген канадалық соғыс романдарының бірі саналады.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Макдугалдың Патрисия ханшайымның Канада жеңіл жаяу әскері офицері болған тәжірибесіне негізделген «Атқару» 1943 жылғы Италия кампаниясы кезінде құрастырылған Канаданың 2-ші атқыштар бригадасының тарихын баяндайды. Бригадир Иан Килдар (қазіргі заманғы мақтаныш сарбазы), бастаған канадалықтар Сицилияға шабуыл жасайды, онда итальян армиясының аз ғана қарсылығына тап болады. Олардың көп бөлігі соғысқа құштар емес, жай ғана шақырылған жауынгерлер еді. Килдар итальян дезертирлерін көздеріне түскен бойда атуға қатаң бұйрық берсе де, канадалықтар екі итальян дезертиріне мейіріммен қарады. Бұл дезертирлер әскери шеберлігінен гөрі ас дайындау өнерімен танымал еді. Килдар импульсивті түрде канадалықтарға итальяндықтарды атқылауға бұйрық береді. Канадалықтар бұйрықты орындау міндеті мен екі итальянды суыққан қанмен өлтірудің этикалық тұрғыдан дұрыс еместігі, тіпті Женева конвенциясын бұзу екені туралы ойдың арасында қалды. Екі итальянды қатыгездікпен атқылау канадалықтарды соғыстың этикасы туралы ойлауға мәжбүр етеді, енді «жау» алыс және беймәлім нысана емес. Майор Банни Базин, канадалықтардың ең тәжірибелі және философиялық офицері, романның басты идеясын «атқару – адамның ең төмендеуі» деп түйіндейді. Мұнда «атқару» сөзі әдеби мағынасында (италиялықтарды өлтіру – қатыгездік әрекет) және метафоралық мағынасында (соғыс – жаппай жазалау түрі) қолданылады. Романның басты кейіпкері, лейтенант (кейін майор) Джон Адам (Макдугалдың жартылай автобиографиялық бейнесі), тиімді офицер және көшбасшы, бірақ итальяндықтарды атқылаудан кейін оның жанында «құс қорқынышы» пайда болады. Адам Италия арқылы жасаған жорықтарында өзінің адамын қорғауға және басқаруға міндетті. Ортонадан Монте-Кассиноға жақын Гитлер желісіне дейін ол командирге лайық сабырлылықты сақтауға тырысады, бірақ ішкі «үрей» оның санасын жейді (Адамның ойлары кейде Джозеф Конрадтың «Жүректің қараңғылығы» романындағы Марлоудың ойларына ұқсайды). Соңында Адам мен оның адамы өзін құтқару мүмкіндігіне ие болады. Олардың бірі, Rifleman Jones, жеңіл кемтар, бірақ тиімді жаяу әскер, американдықтарды өлтірген сыбайлас жемқор әскерлер тобымен байланысқа түскені үшін өз армиясы тарапынан сатқындық үшін өлім жазасына кесіледі. Барлығы, тіпті жаңадан генерал болған Килдар да, «Джонсидің» нақты қылмыскерлерді қорғау үшін құрбан болғанын біледі, бірақ саяси себептермен оны атқылу керек. Адамның басшылығымен, олар Джонсиді босату үшін табандылықпен күреседі, бірақ барлық әрекеттері сәтсіз аяқталады. Джонсиді атқылауға алып шыққанда, атқышуға жауапты офицер есінен танып, Адам өзі атқышу отрядына басшылық етуге мәжбүр болады. «Атқару» Адам мен басқа офицерлердің жоғалтқан сенімділігінің бір бөлігін қайта табуымен аяқталады, бірақ майор Базин майдан даласында қаза табады.

Тақырыптар мен символика

Роман Макдугалдың канадтықтар қатыгез және кешірімсіз әлемде өмір сүрсе де, олардың табиғаты бойынша аморальды емес екендігі туралы тезисін қолдайды. Соғыс адамдарды қатыгездікке және адамдық емес әрекеттерге итермелейді, бірақ олардың ішкі түбінде соғыс толығымен жоя алмайтын маңызды жақсылық бар. Уоррен Кариоудың "Атқышу" романының "Жаңа канадтық кітапханасы" басылымындағы түсіндірмесінде көрсеткендей, роман реалистік емес, соғыстың этикасы туралы экзистенциалдық толғаныс. Герман Вуктың "Кейн көтерілісі" немесе Лев Толстойдың "Соғыс және бейбітшілік" романдары, екеуі де Макдугал үшін маңызды үлгі болған, "Атқышу" романы жақсылық пен жамандық арасындағы шекаралардың нашарлауы туралы философиялық сұрақтармен бірге соғыстың қатты бейнелерін үйлестіреді. Джонс күнәнің құрбаны саналады. Басқа маңызды тақырыптарға әскери биліктің теріс пайдаланылуы, әсіресе одақтас генералдардың немiстерге қарсы сәтсіз шабуылды жоспарлаған бір көрінісі, сондай-ақ майдан шебіндегі жауынгерлердің қоғамнан оқшаулануы және бөтендеуі жатады. Екінші атқышу көрінісі Джонсиді Христиандық бейнеге жақындатады, ал оның өлімі канадалықтардың екі итальянды өлтірген "күнәсі" үшін символдық құн төлеу болып табылады.

Тарихи негіз

Джонсидің өлімі, ішінара, канадалық сарбаз Гарольд Принглдің нақты өліміне негізделген. Ол Италияда өз әскерімен өлім жазасына кесілді және Эндрю Кларктың «Жақсы сарбаз» (2002) кітабында толыққанды тарихи зерттеуден өтті.

Теледидар нұсқалары

Роман телеарнада кем дегенде екі рет сахналық қойылым түрінде көрсетілді.

Төрт жұлдызды ойын үйі

Four Star Playhouse сериалының 87-ші бөлімі "Ату отряды" атты әңгімеден тұрды және алғаш рет 1955 жылдың 6 қазанында (4-ші маусымның 1-ші бөлімі) теледидардан көрсетілді. Пьесаны Роберт Флори режиссерлік етті, ал сценарийді бейімдеу үшін Фредерик Брэйди, ал әңгіменің авторы – Колин Макдугалл болды.

Ату отряды

1991 жылы "Ату отряды" атты роман негізінде түсірілген телефильм көрсетілді. Фильм кітаптан көп жағынан өзгешеленді, оқиға 1944 жылдың қысында Францияда өтеді (кереметі, бейнеленген кезеңде Солтүстік-Батыс Еуропадағы канадалықтар Нимгеген шығанағында шоғырланған еді). "Альберта фузилерлері" деген ойдан шығарылған бөлім, қара түсті белгілермен белгіленген, шамамен "Алтыншы дивизия" деп аталатын ойдан шығарылған құраманың бір бөлігі ретінде бейнеленген. Кітаптағыдай, фильм де жеке Принглдің нақты өмірінен шабыттанған сияқты, бірақ қылмыскерге емес, оның бөлімшесіндегі басқа адамдарға назар аударады. Кітаптан айырмашылығы, фильмде жауынгерлік көріністер жоқ, өйткені оқиға қысқы тоқырау кезінде өтеді, және француздық жердің орналасуы, алдыңғы қатардағы позициялардың болмауы және диалогтағы басқа да мәліметтерге сүйенсек, фильмдегі сарбаздар алдыңғы шептен шалқап артта орналасқан. Басты кейіпкерлердің қатарында жоғары басшылықтан орындауды қадағалауға жіберілген әскери полиция офицері, Нормандия шайқасында батылдығын жоғалтып, орындау арқылы өзін өтейін деген ниеттегі жаяу әскер офицері, сондай-ақ атыс жасағының сарбаздары бар, олардың ішінде стереотиптік француз канадалық сержант және "Смедли" деген күлкілі есімді стереотиптік ақылы кем адам бар. Фильм – типикалық төмен бюджетті канадалық туынды, онда Онтарионың шет аймандарындағы кішкентай топырақ жол "Көк жапырақ жолы" ретінде көрсетілген, ал жабдықтар, орындар немесе экрандағы кейіпкерлер саны тұрғысынан масштаб сезілмейді.