Кіріспе

1992 жылғы роман
роман

"Англиялық науқас" – Майкл Ондаатьедің 1992 жылғы романы. Кітапта Екінші дүниежүзілік соғыстың Италия кампаниясы кезінде итальяндық виллада кездескен төрт түрлі адамның тарихы баяндалады. Төрт басты кейіпкер: ауыр күйік салған, танылмайтын адам – ағылшын деп есептелетін, осы атпен танымал науқас; оның канадалық армия медбикесі; британ армиясының сикх сапёрі; және өзін ұры деп атайтын канадалық. Оқиға Солтүстік Африка кампаниясы кезінде өрбітеді және науқастың жарақат алғанға дейінгі іс-әрекеттерінің ашылуы мен осы ашылулардың басқа кейіпкерлерге тигізген әсеріне ден қояды. Әңгіме кейіпкерлердің көзқарастары және кейіпкерлер оқып жатқан кітаптардың авторлары арқылы айтылады. Бұл кітап 1987 жылғы "Арыстанның терісі" романының жалғасы болып табылады, ол Хана мен Караваджо туралы әңгімелердегі кейіпкерлердің тарихын жалғастырады, сондай-ақ соңғысының басты кейіпкері Патрик Льюистің тағдырын ашады. Роман 1992 жылғы Букер сыйлығына, 1992 жылғы генерал-губернатор сыйлығына және 2018 жылғы Алтын Букер сыйлығына ие болды. Кітап 1996 жылы сол атпен фильмге түсірілді. 2021 жылдың тамызында Miramax Television және Paramount Television Studios бірлесіп жаңа BBC телесериалын дамыту жұмыстарын бастады. 2022 жылы роман Елизавета II-нің таққа отыруының платиналық мерейтойын тойлау мақсатында Британдық Достастық авторларының 70 кітабынан құралған "Big Jubilee Read" тізіміне енгізілді.

Кескіннің қысқаша мазмұны

Романның тарихи фон - Екінші дүниежүзілік соғыстың Солтүстік Африка және Италия кампаниялары. Тарих ретсіз айтылады, ауыр күйдірілген "ағылшын" науқасының апатқа дейінгі естеліктері мен итальяндық монастырьдағы бомбадан зақымдалған Вилла Сан-Жироламодағы (Фиезоле) қазіргі оқиғалар арасында алға-артқа жылжиды. Кейбір тараулар да ағылшындық Кипке арналған, ол Үндістандық сикх, Англияда жаттығу кезінде және жарылмаған артиллериялық заттарды жөндеуші ретінде жұмыс істеді. Ағылшын науқасының жалғыз иелігі - өртеніп, парашютпен құлағаннан кейін сақталған, қатты шаршыланған Геродоттың "Тарихтар" кітабының жақсы тозған көшірмесі. Кітапты үнемі дауыстап оқып отырғанда, ол өзінің шөл даласында жасаған зерттеулерін егжей-тегжейлі еске түсіреді, бірақ ол өз атын еске түсіре алмайды. Оның орнына ол басқалардың дауысына қарап, ағылшын екеніне сенуді жөн көреді. Пациент шын мәнінде Ласло де Алмаси, венгр графы және шөлді зерттеуші, британдық картографиялық топтың көптеген мүшелерінің бірі. 1930 жылдардың соңынан бастап британдық сыртқы барлау қызметінде қызмет ететін итальяндық канадалық Караваджо Хана мен оның анасының сүйіктісі Патриктің досы. Ол Солтүстік Африкада қалып, неміс күштерінің бақылауға алуы мен Италияға көшіруі кезінде тыңдаумен айналысты. Ақырында оны ұстап алып, тергеп, азаптап, оның бас бармақтарын кесіп тастайды. Ол мерзімінен бұрын босатылып, Понте-Санта-Тринита көпірінде тұрды. Ол ауруханада төрт айдан астам уақыт бойы сауығып, науқас пен Хана туралы кездейсоқ естіді. Қараваджоның денесінде соғыстағы ауыр оқиғалардан қалған физикалық және психологиялық жарақаттар бар. Күн күркіреген кезде Кип және тағы бір британдық сарбаз Ханна фортепианода ойнап жатқанда виллаға келеді. Кип виллада тұрып, жарылмаған оқ-дәрілерді тазартуға тырысады. Кип пен ағылшын науқасы достыққа айналады, себебі соңғысы одақтастар мен жау қару-жарағы туралы кеңінен біледі және Тоскананың егжей-тегжейлі топографиясы. Бір кезде Хана өз өмірін қауіпке тігеді, Кип бомбаны сөндіріп жатыр, кейін оған екеуінің де өліп қалғанын үміттенгенін айтады. Көп ұзамай Кип пен Хана бір-біріне деген сезімдерін дамытып, қарым-қатынас бастайды. Морфинмен емін-еркін есін жиған ағылшын науқасы бәрін ашып айта бастайды: ол күйеуі Джеффримен бірге Альмасидің шөлді зерттеу тобын ертіп келген ағылшын әйел Кэтрин Клифтонға ғашық болды. Алмасиге Екатеринаның от жағасында Геродоттың "Кандуле" атты әңгімесін дауыстап оқып бергені қатты әсер етті. Көп ұзамай олар өте қызу қарым-қатынас бастады, бірақ ол Джеффри оларды тапса, есігінен шығады деп, оны қысқартты. Джеффри Альмасиді өзінің ұшағымен Каирге қайтаруды ұсынады, өйткені экспедиция соғыс басталғанда лагерьді бұзады. Ол ұшақтың үстінен төмен ұшып, құлап қалуынан кейін Катаринаның ұшақта екенін білмейді. Джеффри бірден өлтіріледі. Катарина ішкі жарақат алады, Алмаси оны "Жүзушілер үңгірінде" қалдырады. Караваджо Альмасиге британдық барлау қызметі оның қарым-қатынасын білетінін айтады. Алмаси үш күндік сапармен британдықтардың бақылауындағы Эль-Тадж қаласына көмек іздеп барады. Ол келгенде, Катаринаның жағдайы туралы айтқанына қарамастан, оның аты үшін тыңшы ретінде ұсталады. Кейін ол неміс тыңшыларын шөл арқылы Каирге алып барады. Алмаси үңгірге оралады, ол жерде ол Кэтриннің бірнеше жыл бұрын қайтыс болғанын табады. Ол оның денесін үңгірден алып шығады және қайтып келе жатқанда, ескірген ұшақ оған май құяды және екеуі де өртеніп кетеді. Ол ұшақтан парашютпен секіріп түсіп, бедуиннің қатты күйіп кеткенін табады. Романның соңында Кип құлаққап арқылы АҚШ-тың Хиросима мен Нагасакиге бомба тастағанын біледі және ол ағылшын науқасын өлтіруге жақындаған жағдай қалыптасады. Хана оны тыныштандырады, ал Караваджо ақ ұлттың үстінен мұндай бомба тастамаса екен деп ойланады. Кип вилладан шығып, ақ жігіттерінен алыстады және Үндістанға оралады. Ол үйленіп, екі балалы болады, бірақ әлі де Хана туралы ойлайды.

Алмаси

Граф Ладислаус де Алмаси – Африкада танылмас күйге дейін күйіп кеткеннен кейін Италияда Хананың күтіміне түскен титулды тұлға. Туған жері бойынша венгр болғанымен, үкіметтік куәлігі болмағандықтан және ұзақ мерзімді, расталатын қарым-қатынастарсыз өмір сүргендіктен, оның акценті оны ағылшын деп қабылдануына және «Ағылшын науқасы» деп аталуына себеп болады. Алмаси Италиядағы осы кезеңдегі өзге кейіпкерлердің тәжірибесін көрсететін бос қағаз сияқты рөл атқарады. Мысалы, Хана әкесі өртке түсіп, қаза тапқанда қасында болмағаны үшін өзін кешіру үшін оған мейірімділікпен қарайды. Ол «Ағылшын науқасына» өз әкесіне бере алмаған құдіретті сыйлайды. Ұлттық жекелікті қабылдамауы Алмасиге өзінің серіктестерімен жасаған екіұшты әрекеттерін дұрыстауға мүмкіндік береді. Соғыстан бұрын британдықтармен қарым-қатынас жасайды, олар үшін карта жасайды, содан кейін сол ақпаратты Германия тыңшыларын Солтүстік Африка арқылы өткізу үшін пайдаланады. Алмасиге деген қанағат сезімі, ішінара, оның өзінің әңгімесін айтуынан, сонымен қатар ол әрқашан өзінің моральдық кодексіне адал болуынан туындайды. Алмаси романның махаббат оқиғаларының бірінің ортасында тұр. Ол Кэтрин Клифтонмен адалдыққа қиянат жасайды, бұл оның және оның күйеуі Джеффри Клифтонның өліміне әкеледі. Кэтрин – Алмасиді сезімталдыққа бастайтын тұлға. Ол оның дауысына ғашық болады, Геродотты оқығанда. Сезімталдық, жанында болу және байқау – романның маңызды тақырыптарының бірі. Бұл кейіп 1930 жылдары Египеттің шөлдерін зерттеген және Екінші дүниежүзілік соғыста неміс жағына көмектескен Ласло Алмасиға негізделген. Алмаси Италияда күйіп өлмеді, соғыстан аман қалды және 1951 жылға дейін өмір сүрді.

Хана

Хана - жас және ересек аралығында қажырлы жүретін 20 жасар канадалық медбике. Ол жақсы медбике болғандықтан, науқастарға эмоциялық жағынан байлануға болмайтынын тез түсінеді. Ол оларды "достар" деп атайды, олар өлгеннен кейін бірден ұмытып кетеді. Оның сүйіктісі, канадалық офицер, өлтіріледі және осыған байланысты Хана өзін қарғыс деп санайды және айналасындағылардың бәрі өлуге лайық деп санайды. Ал әкесі қайтыс болғанын естігенде, Ханна қатты күйзеледі. Содан кейін ол бар күш-жігерін ағылшын пациентіне жұмсайды. Ол оның жараларын жуып, кітап оқып, морфин береді. Ауруханада ешкім жоқ болған кезде, Хана аурумен бірге қалудан бас тартады. Ол Алмасты қасиетті адам ретінде көріп, оның таза табиғатына ғашық болады. Алмасимен қарым-қатынасынан басқа, Хана виллада болған кезінде Киппен де тығыз қарым-қатынас жасайды. Ханна әкесінің өлімін мойындап, тіпті онымен келісе алмай жүрген сияқты. Ол үйге оралудың еш себебін көрмейді, ал қазірдің өзінде тасталып кеткен ауруханада тұрудың себебі - ағылшын пациентіне дұрыс күтім жасау, өйткені Алмастың сыртқы және ішкі күйіктерінің қаншалықты ауыр болғанынан қозғала алмайтынына байланысты. Оның үстіне, Хана өзінің сүйетін және жалғыз тірі туысы болған өгей анасына жауап бермейді немесе хат жаза алмайды. Клара Италияда болған кезде Ханаға бір жыл бойы хат жазады; Хана әр хатты сақтайды, бірақ жүрегін толтырып жатқан осындай қайғы мен кінәлілікке қарамастан, жауап жаза алмайды. Хана жас ересек адам ретінде өмір сүруді кейінге қалдырып жатқан сияқты және кейде роман бойы өзінің жетілмегендігін көрсетеді. Ол Каравачжоның кеңестерін немесе ұсыныстарын елемеді немесе үйде күтіп тұрған шындыққа қарамады. Ол шындықтан қашып, қоғамнан мүлдем оқшаулану, өсіп-өнуден гөрі жақсы деп санайды. Хана шындықтан тек науқасқа күтім жасауды тоқтатып, оны үйдің ішінде қайта орналастырып, Альмасидің не айтатынын немесе әңгімелерін тыңдап, оған қайта-қайта кітап оқып, қашып кетеді. Хана соғыста медбике болған кезде өзгеріп, ой-өрісі өсті деп мәлімдейді, бірақ оның "өсуі" қабырға салуға және өлі денені сауықтыруға тырысудың үнемі үдерісіне толығады.

Қип

Кирпал (Кип) Сингх – үнді сикхі, британ әскеріне Лорд Саффолк басшылығымен бомбаларды жою бойынша саперлік оқуға ерікті болып келген. Оның бұл патриотизмін үнді ұлтшыл ағасы бөліспейді; бөлімшесіндегі ақ нәсілді әріптестерінің күмәндануы Кипке қоғамдық сезімді дамытуға кедерілді. Лорд Саффолк, эксцентрикалық ағылшын дворяны, өте қауіпті мамандықта – күрделі, жарылмаған бомбаларды бөлшектеудің жаңа әдістерін ойлап тапқан. Кип Саффолк отбасының құшағына алғанда, қоғамда өзін жайлы сезінеді және Лорд Саффолкты әкесі секілді сыйлайды. Лорд Саффолк пен оның саперлер тобы жаңа үлгідегі бомбаны залалсыздандыруға тырысқанда қаза табады. Олардың өлімі Киптің эмоционалдық жабылуын күшейтеді. Чарльз Говард, Саффолк графының 20-шы ұрпағы, шынымен де бомбаларды бөлшектеген және осы істе қаза тапқан адам. Кип Италиядағы басқа бөлімшеге ауыстырылады, онда ол серігімен бірге фортепианоның үнін естиді. Виллаға кіргенде, дауыл кезінде пианинода ойнап отырған Ханаға кездеседі. Кип виллада қалып, қалған жарылмаған бомбаларды, миналарды және басқа да тұзақтарды іздеп табуға кіріседі. Кип Ханамен жақын қарым-қатынасқа түскенде, өзін сенімді және қоғамда қадірленгендей сезінеді. Кип вилладағы батыстықтардың араласуын ұлттық белгісіне қарамастан, бірліктегі адамдардың қарым-қатынасы деп қарастырады. Олар жиналып, Хананың жиырма бірінші туған күнін тойлайды, бұл олардың достығының және Киптің қабылдануының символы. Бірақ Хиросимадағы ядролық бомбалау туралы хабарды естігенде, Кип қатты дүрбілікседі. Ол дереу вилладан кетеді, ал Караваджо батыстықтар өз нәсіліне қарсы мұндай қаруды қолданбас еді деп ойлайды. Кип Үндістанға оралып, енді қайта оралмайды, үйленеді және екі баласы болады, бірақ Хананың өміріне тигізген әсерін ешқашан ұмытпайды.

Дэвид Караваджо

Дэвид Караваджо - канадалық ұры, соғыс оның кәсібін заңдастырды, себебі одақтастарға Остің құжаттарын ұрлау үшін шеберлік танытқан адамдар қажет болды. Ол Хананың әкесінің көп жылдық досы және виллаға келген кезде "қолдарын бинтпен ораған адам" деп танылады; бинттер оның кесілген бас бармақтарын жабады, бұл Флоренцияда итальяндықтардың тергеуі нәтижесінде болған. Ол Рануччо Томмасони осы тергеу тактикасын бұйырғанын еске алады. Бұл 1606 жылы тарихи Караваджо өлтірген сол аттас адам туралы айтады. Бұл азаптаудың психикалық және физикалық салдарынан Караваджо "қайратын жоғалтып", ұрлық жасау қабілетінен айырылады. Хана оны өте адамгершілік ұры ретінде еске алады. Ол жұмыс істегенде әрқашан адамдарға көңіл бөлетін. Мысалы, Advent күнтізбесі дұрыс күнді көрсетпесе, ол оны түзетуге тырысатын. Сондай-ақ, Хананың Караваджоға деген терең махаббаты бар. Кейде Караваджо Ханаға романтикалық сезімдер білдіреді, бірақ бір кезде Кипке үйленуіне тілек білдіреді. Караваджо мен Алмаси морфинге тәуелді. Караваджо осы жағдайды өзінің пайдасына қолданып, Алмасидің ағылшын емес деген күдігін растайды.

Кэтрин Клифтон

Кэтрин – Джеффри Клифтонның балалық шақтағы досы және жаңадан үйленген әйелі, ол Оксфорд университетінде оқығаннан кейін оған тұрмысқа шығады. Олар үйленген күнінен кейін Кэтрин мен Джеффри Альмасидің экспедициясына қатысу үшін ұшып кетеді. Ол кешке лагерьде Альмасидің Гердоттың "Тарихтарынан" кітабын оқып, әңгімелеседі. Бір күні Кэтрин Алмасиге ашуланып, оны пышақтап, қайта-қайта ұрып-соғады, себебі ол өзгеруге ниет білдірмейді. Джеффри олардың қарым-қатынасын Кэтрин бұрынғысынан айырғаннан кейін біледі, ал ол өзінің ісіне қатты өкінеді. Джеффри оларды ұшып бара жатқанда ұшағын құлатып, үшеуін де өлтіруге тырысады. Джеффри апатта қаза болғаннан кейін Кэтрин әрқашан Алмасиді сүйгенін мойындайды.

Джеффри Клифтон

Джеффри – Катаринаның күйеуі, британ үкіметінің тапсырмасымен Солтүстік Африканың толыққанды әуе суретін жасау үшін құпия миссияда. Оның Альмаси экспедициясына қосылуы – тек алдау ғана. Ол өзіне тиесілі дейтін ұшақ шындығында Мемлекетке қарасты, ол миссиясы кезінде әйелін экспедицияның басқа мүшелерімен қалдырады, нәтижесінде ол адалсыздыққа бой береді.

Талдау

Кристофер Маквей Ондаатжидің романдағы дене, тарих және ұлттың метафизикалық аспектілерін пайдалану ерекшеліктерін талқылады. Эми Новак пен Мирья Лобник романдағы естеліктермен айналысудың ерекшеліктерін жеке-жеке талдады. Томас Харрисон мен Рейчел Фридман әрқайсысы Геродоттың романдағы сілтемелерін және қолданылуын зерттеді. Мадхумалати Адхикари Екінші дүниежүзілік соғыстың роман кейіпкерлеріне тигізген әсерін сынап бағалады. Романның маңызды символы – шөл. Ол кейіпкерлердің соғыс тәжірибесін және олардың виллаға қалай жиналғанын көрсетеді. Романдағы бір сөйлемде: «Шөлді иеленуге немесе меншік етуге болмайды». Карраваджо виллаға енгенде, қысқа ғана уақытқа соғыстан алшақтап, бұрынғы махаббаты Ханамен кездесті. Кип өз бөлімінен қалып қойып, виллада қалуды шешті, жарылғыш заттарды іздеуді жалғастырады. Ол сондай-ақ вилладағы адамдардың оны қабылдауының және оларға оның қажеттілігінің тыныш сезімін табады. Хана емделушілеріне адал, соңғы деміне дейін. Сондықтан ол көптеген адамдар тастап кеткенде вилла ауруханасында қалады. Алмаси өзінің ұшағы атып түсірілгеннен кейін шөл оны алып кеткендіктен, мәжбүрлі түрде виллаға келеді. «Ағылшыз науқасы» романын психоанализден өткізу Михаэль Ондаатжидің кейіпкерлерінің ерекшеліктері мен сыртқы келбетіне назар аудару себебін түсінуге көмектеседі. Ол мәдениеттердің қорыту ыдысындағы өркениеттер қалай пайда болатыны туралы ойлаған болуы мүмкін. Әртүрлі мәдениеттер бір-бірінің ерекшеліктеріне қарамастан, бірлесіп жұмыс істейді. Виллада тұратын басты кейіпкерлердің сыртқы келбеттерінің бір-бірінен қаншалықты ерекше екеніне назар аударыңыз. Хана жас, дені сау және бірнеше адамға бір уақытта күтім көрсете алатын, бірақ ол көбінесе ағылшыз науқасына қамқорлық жасады. Ханадан айырмашылығы, ағылшыз науқасы мүгедек және өлім төсегінде жатқан. Бірақ Хананың білмегені, ағылшыз науқасы бұрын шөлдегі экспедицияларда немістермен бірге жұмыс істеген. Алайда, оның амнезиясы оған сол кезде оны еске түсіруге мүмкіндік бермеді. Яғни, Хана өзінің ауылының қирауына жартылай кінәлі адамға күтім жасап отыр. Мұның мәнісі мынада: Хана, ағылшыз науқасы, Кип және Караваджоның бір-біріне ұқсас жақтары, гуманистік құштарлықтарынан гөрі аз болды. Осылайша, Майкл Ондаатжи бізге ауылды, қаланы немесе елді қайта құру кезінде сыртқы түріңіздің ішкі әлеміңізге қарағанда маңызды емес екенін көрсетуді қалаған болуы мүмкін. Романның эмоционалдық ядросы кейіпкерлердің өмір сүруге деген құштарлығы мен қажеттілігінде жатыр, бұл өз кезегінде олардың таба алмайтын мәңгілік азапқа әкеледі. Осының ішінде шөл маңызды символ болып табылады. Вилла Сан-Джироламо тастап кетілген, соғысқа ұшыраған жер болғандықтан, ол сонымен қатар бақытқа үміт жоқ түрме сияқты көрінеді. Соғыс аяқталған болуы мүмкін, бірақ кейіпкерлер тұтқындалғандай сезінеді. Романның ішіндегі шөл – еркіндік орны, оны ешкім иелене алмайды және меншік ете алмайды. Шөл мәңгілік, оны ешқашан өзгерте алмайсыз. Бұл кейіпкерлердің қатты күйзелген соғысынан өзгеше. Бұл – ұлан-ғайыр ешбір нәрсе, ол әрқашан ұлтсыз болып қала береді. Бұл кейіпкерлер үміт табуға басқа жер болмаған кезде, ойларында іздейтін орын.

Марапаттар

Роман 1992 жылы Букер сыйлығына, 1992 жылы Канаданың генерал-губернаторының сыйлығына және 2018 жылы «Алтын кісі» Букер сыйлығына ие болды.

Фильмге бейімделу

Роман 1996 жылы Энтони Мингелланың Ральф Файнс, Кристин Скотт Томас, Виллем Дафо, Колин Ферт, Навин Эндрюс және Джульетт Бинош қатысқан, сол аттас фильмге бейімделді. Фильм 69-шы «Оскар» сыйлықтарында тоғыз «Оскар» сыйлығын жеңіп алды, оның ішінде «Үздік фильм» және «Үздік режиссер» номинацияларын.