Кіріспе

Джордж Бернард Шоудың пьесасы – Джордж Бернард Шоудың "Қорал мен адам" комедиясы. Пьеса атауы Вергилийдің "Энеидасынан" алынған, латын тілінде: Arma virumque cano ("Қорал және ер туралы ән салаймын"). Бұл пьеса алғаш рет 1894 жылғы 21 сәуірде Avenue Theatre-де қойылып, 1898 жылы Шоудың "Plays Pleasant" жинағының бір бөлігі ретінде жарық көрді, оған "Кандида", "You Never Can Tell" және "The Man of Destiny" пьесалары да кірді. "Қорал мен адам" Шоудың алғашқы коммерциялық сәттіліктерінің бірі болды. Ол перде түскен соң сахнаға шақырылды, онда оны шулы қол соққысы күтті. Ұлы дауыс арасында бір көрермен ысқырық салды. Шоу өзіне тән стильде: "Жаным, сізбен толық келісемін, бірақ біз екеуміз олардың бәріне қарсы не істей аламыз?" – деп жауап берді. "Қорал мен адам" – соғыстың бекерлігін көрсетіп, адам табиғатының жеңілтектегін комедиялық тұрғыдан бейнелейтін әзіл-қалжың пьесасы.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Пьеса 1885 жылғы серб-болгар соғысы кезінде өтеді. Оның басты кейіпкері – Райна Петкова, жас болгар қызы, ол осы соғыстың батыры Сергиус Саранoffқа құмар. Сливница шайқасынан кейінгі түні серб армиясының швейцариялық жалдамалы сарбазы капитан Бланшли оның жатын бөлмесінің балконынан терезе арқылы кіріп, дабыл қақса, Райнаны атып тастаймын деп қорқытады. Орыс және болгар әскерлері үйді іздеп келгенде, Райна оны өлтірмеу үшін жасырады. Ол: «Он сарбаздың тоғызы ақымақ болып туады» дегенді есте сақтауын сұрайды. Әскерлер кеткен соң болған әңгімеде Бланшлидің соғысқа және сарбаздыққа деген прагматикалық және сыншыл көзқарасы идеалистка Райнаны таң қалдырады, әсіресе ол оқ-дәрі қаптарына патрон емес, шоколад сақтайтынын мойындағаннан кейін. Іздеу басылғанда, Райна мен анасы Екатерина Бланшлиді Райнаның әкесінің ескі пальтосына орап, үйден шығарып жібереді. Соғыс аяқталып, болгарлар мен сербтер бейбіт келісімге қол қояды. Райнаның әкесі (майор Павел Петков) мен Сергиус екеуі де үйге оралады. Райна Сергиусты ақымақ және жалықтыратын болып көреді, бірақ оны жасырады. Сергиус та Райнаның романтикалық идеалдарынан жалыққан, сонымен қатар Петковтардың қызметшісі Николаға үйленген Райнаның осал қызметшісі Лукамен (субретка рөлі) әуестесіп жүреді. Бланшли күтпеген жерден қайта оралады, ескі пальтоны қайтару үшін де, Райнаны көру үшін де. Райна мен Екатерина қатты таңғалып, әсіресе майор Петков пен Сергиус Бланшлимен бұрын таныс екенін және оны түскі асқа шақырып, әскерді қалай қайтару керегін анықтауға көмектесуге шақырады. Бланшлимен жалғыз қалған Райна оның романтикалық позасын көріп білетінін, бірақ Сергиус сияқты емес, оны әйел ретінде құрметтейтінін түсінеді. Ол өзінің суретін пальтоның қалтасына «Шоколадты кремді сарбазыма» деп жазғанын айтады, бірақ Бланшли оны таппағанын және ол әлі де пальтоның қалтасында болуы керек екенін мәлімдейді. Бланшлиге әкесі қайтыс болғаны туралы телеграмма келеді: енді ол отбасылық бизнесті, Швейцариядағы бірнеше сәнді қонақүйлерді басқаруы керек. Лука Сергиусқа Райна Бланшли бөлмесіне кіргенде оны қорғағанын және Райнаның оған ғашық екенін айтады. Сергиус Бланшлиді жекпе-жекке шақырады, бірақ Бланшли ұрыстан қашады, Сергиус пен Райна екеуі де никелесуден бас тартады, екі жақ та жеңілдегендей. Майор Петков өзінің ескі пальтосының қалтасынан суретті табады; Райна мен Бланшли оны қайтадан таппай тұрып алып тастауға тырысады, бірақ Петков шындықты білуге бекінеді және «шоколадты кремді сарбаз» – Сергиус екенін мәлімдейді. Бланшли майор Петковқа бүкіл оқиғаны айтқаннан кейін Сергиус Лукаға үйленуді ұсынады (майор Петков пен Екатеринаның қорқынышына); Никола Сергиусқа оны тыныш және қайратты түрде береді, ал Бланшли Николаның адалдығы мен қабілетін мойындап, оған қонақүй менеджері болып жұмыс ұсынады. Райна енді бос болса да, Бланшли 34 жаста екенін және оның 17 жаста екеніне сенгендіктен, ол оған тым ескі екенін айтады. Ол қыздың 23 жаста екенін білгенде, бірден үйленуді ұсынады және телеграммадан алған мұрасын тізімдеп, байлығы мен мәртебесін дәлелдейді. Райна өзінің романтикалық идеалдарының мәнсіздігін түсініп, өзінің кедей «шоколадты кремді сарбазын» осы бай бизнесменге артық көретінін айтады. Бланшли оның әлі де сол адам екенін айтады, ал пьеса Райнаның оған деген махаббатын жариялауымен аяқталады. Бланшли швейцарлық дәлдікпен майордың әскер қозғалысы мәселелерін шешіп, ол сол күнден екі аптадан кейін Райнаға үйлену үшін оралатынын хабарлайды.

Сыни қабылдау

Джордж Оруэлл "Қорал мен адам" пьесасы Шоу драматург ретінде өзінің ең жақсы кезеңінде жазылғанын айтқан. "Бұл, әдетте, оның ең тапқыр пьесасы, техникалық тұрғыдан ең кемшін, және жеңіл комедия болғанына қарамастан, ең әсерлісі." Оның сол дәуірдегі басқа да пьесалары да жақсы жазылған, бірақ олар көтерілген мәселелер енді дау тудырмайды. Мысалы, "Мисс Уорреннің кәсібі" пьесасының тақырыбы, сол кездегі көрермендерді қатты таң қалдырған, проституцияның себептері негізінен экономикалық екендігін көрсетсе, бүгінде бұл жалпы қабылданған пікір. Ал "Жесірлер үйлері" пьесасы – бұл шаруаларға шабуыл, олардың көпшілігі қазір өте төмен бағаланады, сондықтан бұл мәселе енді ешқандай дау тудырмайды.

Кейінгі туындылар

Бродвейдегі алғашқы қойылым 1894 жылдың 17 қыркүйегінде Нью-Йорктегі Herald Square театрында өтті. Содан бері Бродвейде алты қайта қойылым болды, олардың екеуі төменде көрсетілген. Лондонның ең беделді қайта қойылымын Джон Беррелл қойды. Ол 1944 жылдың 5 қыркүйегінде ашылған New Theatre-да The Old Vic компаниясы үшін сахнаға қойды, басты рөлдерде Ральф Ричардсон (Блунчли), Маргарет Лейтон (Райна Петкофф), Джойс Редман (Лука) және Лоуренс Оливье (Сергиус Саранов майоры) болды. "Оливье Сергиусты жалған, әзілкеш, қарақшы, қорқақ, 'өте жаман рөл' деп ойлады, бірақ Тайрон Гатри Сергиусты жақсы көруге үйренбегенше ол бұл рөлде сәтті бола алмайтынын айтты. Оливье, мұртты және сақалы бар, өте әдемі болды": Роберт Танич. 1950 жылдың 19 қазанынан 1951 жылдың 21 қаңтарына дейін Нью-Йорк қаласының Arena Theatre-ында қайта қойылым өтті, барлығы 108 қойылым болды. Орындаушылар құрамында Ли Грант (Райна), Фрэнсис Ледерер (Блунчли) және Сэм Ванамейкер (Сергиус) болды. Марлон Брандоның сахнадағы соңғы өнері 1953 жылы "Қорал мен адам" пьесасында болды. Ол актер әріптестерімен бірге жазғы қойылымдар үшін труппа құрды. Ол Сергиус рөлін таңдады, ал Уильям Редфилд Блунчли рөлін сомдады. Шоу 1950-ші жылдары колледждерде де қойылды. Кэррол Бейкер "Baby Doll" спектаклінде үлкен жетістікке ие болғаннан кейін 1957 жылдың жазында пьесамен гастрольдік сапарға шықты. Пьеса 1982 жылы Стратфорд Шекспир фестивалінде Брайан Бедфордтың (Блунчли) және Лен Карионың (Сергиус) қатысуымен қойылды. Нью-Йорктің Буффало қаласындағы Studio Arena театры 1983 жылы Сергиус рөлінде Келси Граммермен "Arms and the Man" пьесасын қойды. 1983 жылы Channel 4 телеарнасында Ричард Брайерс (капитан Блунчли), Питер Иган (Сергиус Саранов майоры), Элис Криге (Райна) және Анна Найг (Лука) қатысқан қойылым көрсетілді. 1985 жылы Джон Малкович Нью-Йорктегі Circle in the Square театрында қайта қойылымды режиссерлік етті, онда Кевин Клайн (Блунчли) (кейін Клайн кеткеннен кейін Малковичпен ауыстырылды), Гленн Хедли (Райна) және Рауль Джулия (Сергиус) ойнады. Бұл қойылым 1985 жылдың 30 мамырынан 1 қыркүйегіне дейін, барлығы 109 қойылыммен өтті. 1989 жылы BBC Джеймс Селлан Джонстың режиссерлігімен теледидарлық нұсқасын шығарды, онда басты рөлдерде Хелена Бонэм Картер (Райна), Пип Торренс (Блунчли), Патрик Райкарт (Сергиус) және Пэтси Кенсит (Лука) ойнады. 1991 жылы Channel Theatre Company қойылымы Ұлыбританияда гастрольдік сапарға шығар алдында Малверн фестивалінің ашылуы болды. Филип Дарт режиссерлік еткен қойылымда Себастьян Абинери, Стивен Пиннер, Джульетта Каплан, Чарльз Степли, Мэри Вудвайн, Эндрю Уитон, Сьюзан Готт және Колин Аткинс ойнады. 2011 жылы пьеса Миннеаполистегі Гатри театры (Миннесота штаты), Сиэтлдің қоғамдық театры және Вашингтондағы Констеллация театр компаниясы тарапынан ұсынылды. 2013 жылдың жазында Оттавадағы Odyssey Theatre (Онтарио, Канада) бұл пьесаның бетперделі қойылымын көрсетті. Шоу фестивалі Онтариодағы Ниагара көлінде бірнеше рет қойылды: 1967, 1976, 1986, 1994, 2006 және 2014 жылдары, соңғы қойылымды Моррис Панич қойды. Пьеса 2016 жылдың 29 сәуірінде Вирджиния штатының Стаунтон қаласындағы Американдық Шекспир орталығының Blackfriars Playhouse-ында ашылып, 11 маусымға дейін жалғасты. 2023 жылы пьеса Нью-Йорктегі Театр қатарында Гингольд Театр тобының Офф-Бродвей қойылымында қойылды, режиссері Дэвид Сталлер.

Бейімделулер

Шоу Оскар Штраустың музыкасымен "Шоколадты солдат" (1908) опереттасына айналған пьесаны бейімдеу құқығын бергенде, үш талап қойды: Шоудың диалогы мен кейіпкерлерінің есімдерін пайдалануға болмайды, либретто Шоудың туындысының пародиясы ретінде жарнамалануы керек, ал Шоу ешқандай ақшалай сыйақы алмайды. Дегенмен, Шоудың бастапқы сюжеті, және пьесаның басты идеясы көбінесе өзгеріссіз қалды. Шоу нәтижеден наразы болды, оны "1860 жылғы ең жаман талғаммен жасалған шіріген опер-буффе" деп атады, бірақ туындысының үлкен халықаралық сәттілікке ие болғанына қарамастан, төлемді қабылдамағанына кейін өкінді. Сол сияқты, Австралия азаматтық әскери күштерінің мүшелерін кәсіби армия "чокостар" немесе шоколадты сарбаздар деп қысым көрсетті, осылайша олардың нағыз сарбаз емес екенін білдірді.