Кіріспе

Кисуму округі – Кения Республикасындағы 47 округтің бірі. Оның шекаралары батыс Кениядағы бұрынғы Нянза провинциясының бұрынғы әкімшілік аудандарының бірі – Кисуму ауданының шекараларымен сәйкес келеді. Оның орталығы – Кисуму қаласы, Кениядағы елорда Найроби және жағажай қаласы Момбасадан кейін үшінші ірі қала. 2019 жылғы ұлттық халық санағы бойынша, округтің халқы 1 155 574 адамды құрайды. Кисуму округінің жер аумағы 2085,9 км²-ді құрайды. Кисуму округінің көршілері: батысында – Сиая округі, солтүстігінде – Вихига округі, солтүстік-шығысында – Нанди округі және шығысында – Керичо округі. Оңтүстігінде Ньямира округі, ал оңтүстік-батысында – Хома Бэй округі орналасқан. Округ Виктория көлінің жағалауында орналасқан, солтүстік, батыс және Винам шығанағының оңтүстік жағалауының бір бөлігін алып жатыр.

Этимология

Кисуму атауы луо тіліндегі "Кисума" сөзінен шыққан. Жалпы, Кисума "адамдар тауар алмасу үшін жиналатын орын" дегенді білдіреді, бірақ бұл сөз міндетті түрде "базар" (луо тілінде чиро) деген мағынаны білдірмейді. Бұл термин әсіресе ашаршылық кезінде қолданылды, онда адам туыстарына "барып", олардың қандай да бір егін жинаған жеріне "келіп", өз орнына қайтып бара жатқанда, "бірге қайта" немесе астық пен құрғақ ет (луо тілінде алия) алып қайту мүмкіндігі болатын. Бұл сөз "сумо" етістігінен шыққан, ол "алмасу арқылы қажетті заттарды алу" немесе адамның мүмкіндігі шектеулі болған кезде көмек көрсетуді білдіреді. Оны "fulo" сөзінен ажырату керек, себебі "fulo" – егін жинаудан кейін біреудің егістігіне барып, түсіп қалған немесе қалдырылған егінді жинап, үйге апару. Еуропалықтар мен үндістер қазіргі Кисуму қаласының аймағына келгенде, "Кисума" атауын дұрыс айту қиын болды, соның салдарынан атау қазіргі Кисуму түріне айналды. Алайда, жергілікті халық бұл жерді қазір көбінесе "Кисумо" деп атайды.

География

Кисуму округі Кенияның батысында, ел астанасынан шалқары орналасқан. (Оңтүстік-батысында, көршілес Сиая округінде Барак Обама әкесінің туған жері – Ньянг’ома Когело ауылы жатыр.) Виктория көлінің жағасындағы Кисуму қаласы тарихи түрде Батыс Кения саудасының маңызды орталығы болып келген. Африкадағы ең ірі көлдің жанында орналасқандықтан, аймақ балық аулау және балық өңдеуге өте қолайлы, бірақ орталық үкімет көлдегі маңызды концессияларды ұзақ жылдар бойы бақылап келді, ал экономикалық даму тұрғындардың көп бөлігін қалып қойды. Балық аулау, қант құрағын өсіру және күріш өсіру – округтің басты салалары.

Климат

Виктория көлінің болуы бүкіл округтің климатын өзгертеді. Облыста әртүрлі аймақтарда жылдық жауын-шашын мөлшері 1200 мм мен 1300 мм аралығында болады. Жаңбыр көбінесе екі маусымда жауады. Кисуму қаласы күркіреген дауылдарымен танымал, бұл жауын-шашынның басты түрі және әдетте жаңбырлы маусымда түстен кейін болады. Айналасындағы қалалар мен аймақтардың температурасы әртүрлі болуы мүмкін. Батыс жағында, оның ішінде Кисуму Батысы және Семе округтері, температура көршілес көл алабына қарағанда салқын болады. Масено және Ньяхера аймақтары қоңыржай ауа райымен ерекшеленеді. Шығыс жағындағы Ньябондо үстірті көршілес Кано жазығынан салқын. Кисуму жыл бойы жылы болып, орташа жылдық температурасы 23,0°C құрайды. Температура 20,0°C мен 35,0°C аралығында өзгереді, бірақ сирек 19,0°C төмен түседі. Жыл бойы ылғалдылық деңгейі салыстырмалы түрде жоғары. Кисуму округінің әкімі – Аньянг’ Ньонго, ал әкімнің орынбасары – доктор Мэтьюс Овили. 2017 жылдың тамызында профессор Ньонго мен доктор Оуили сайланғанға дейін, 2013 жылдан 2017 жылға дейін округтің бірінші әкімі Джек Рангума болды, оның орынбасары Рут Одинга еді. Фредерик Отиено Ота, 2017 жылы Аньянг Ньонг губернаторлыққа кандидат болғаннан кейін екінші сенатор атанды. Роза Акиньи Бую әйелдер өкілі болып 2017 жылы тағайындалды, ол бірінші әйел өкілі Роза Ньямунганы жеңіп, осы лауазымға ие болды. Округтың заң шығару органы – Округтік Ассамблея деп аталады және 35 өкілден тұрады.

Әкімшілік және саяси бірліктер

Әкімшілік тұрғыдан округ 7 сайлау округіне бөлінеді, олардың 8 ауданның 7-сімен ортақ шекаралары мен атаулары бар. Сегізінші Кадибо ауданы Президент Ухуру Кениатта әкімшілігімен құрылды және 2021 жылдың 29 қазанында ресми жарияланды, аудан орталығы Рабуорда орналасқан. Ол Ньяндо ауданынан бөлінді. Аудантар 35 округке бөлінеді, олар да Кисуму қаласындағы округтік мәжіліске өкілдерін жібереді. Сайлау округіХалық саны*Ауданы (км2)Аудан Kisumu Шығыс 229,997 135.90 Kisumu Шығыс Kisumu Батыс 172,821 212.90 Kisumu Батыс Kisumu Орталық 174,145 32.70 Kisumu Батыс Muhoroni 154,116 667.30 Muhoroni Nyakach 150,320 357.30 Nyakach Nyando 161,508 413.20 Nyando & Kadibo Seme 121,667 190.20 Seme

Балық аулау

Кисуму округі Виктория көлінің жағасында орналасқан, оған ірі балық шаруашылығы орталығы болу мүмкіндігін береді. Дегенмен, ескі технологияларды пайдалану өнеркәсіптің толыққанды дамуына бөгет қойып отыр. Сонымен қатар, көлдегі су гиацинтінің күшті таралуы балық аулау көлемін айтарлықтай азайтты. Жаңа округ әкімдігі көл бетіндегі гиацинтті жоюға арналған жабдықтармен қамтамасыз етіп, оларды пайдалануды бастады. Бұл су автобустары мен кемелер сияқты көлік құралдарының қозғалысын күшейтті.

Ауыл шаруашылығы

Қано жазығында күріш суару арқылы өсіріледі. Суғаруға қажетті судың көп бөлігі Ньяндо өзенінен келеді, оның жыл сайынғы тасқыны көптеген адамдарды қоныстандырып, жазықтың барлық жеріне құнарлы лай жинақтайды. Қано жазығының солтүстік және шығыс шеттерінде Кенияның ең өнімді қант қамысы егістіктері де орналасқан. Кибос, Мивани және Чемелиль сияқты қалалар қант қамысын өндірудің маңызды орталықтары болып табылады. Кисуму округінде жүгері, бұршақ, тәтті картоп, құс және таза көкөністер өндіріледі. Кисуму қаласы теміржолдың соңғы станциясы ретінде салынған, сондықтан маңызды теміржол станциясы бар. Тар жол теміржолы жолаушылар мен жүктерді тасымалдайды, Кисумуді өзге қалалармен байланыстырады. Жаңа ұлттық үкімет қалада жаңа, заманауи метро желісін салуға уәде берді. Көлдегі су көлігі көбінесе сыртқы қозғалтқыштары бар ағаш қайықтармен жеке операторлар арқылы жүзеге асырылады, сонымен қатар паром қызметі де бар. Бұл қызметтер жағалаудағы қалаларды байланыстырады және көлден өтуға көмектеседі. Олар округті басқа үш көл жағалауындағы округтермен, сондай-ақ Танзания және Уганда елдерімен байланыстырады. Кисуму порты қазіргі уақытта жайлы, бірақ аймақтық көл көлігінің орталығына және Кенияның Африканың Ұлы көлдер аймағының қалған бөлігіне қақпа ретіне айналу әлеуеті бар. Кисуму халықаралық әуежайы жаңартылды және енді бүкіл аймақ үшін транзиттік пункт болуы мүмкін. Найроби, Момбаса және көрші елдердің бірнеше қалаларынан кестелі рейстер келіп-кетіп тұрады.

Байланыс

Ұялы телефонның қолданылуы кең, ал ірі қызмет провайдерлерінің (Safaricom, Airtel және Telkom) қамту аймағы негізінен сенімді. Аудандық пошта бөлімдері әлі де жұмыс істеп тұр. Жылдам жөнелту қызметтері де бар, олар арқылы посылкалар мен хаттарды ауданнан тысқары жіберуге болады.

Туризм

Кисуму округі Кенияның батыс туристік аймағындағы маңызды туристік орталық ретінде қарқынды дамып келеді. Көрікті жерлерге және әртүрлі табиғатқа толы, салыстырмалы түрде шағын аумақта орналасқан Кисуму округінің туризм саласы үлкен өркендеуге ұшырауы күтілуде. Виктория көлінің жағалауы, Кит Микайи және оған ұқсас таулар, Ндере аралы ұлттық паркі (шешілген аумақта жануарлардың әртүрлі түрлеріне қонақжай), Ньябондадағы Құдай Месасы (одан Ньяндо жазығы мен алыстағы Виктория көлінің панорамалық көрінісі ашылады), сондай-ақ Кисиан аймағындағы инзельбергтер туристерге тартымды. Кисуму мұражайы мен Импала паркі туристік мүмкіндіктерді одан әрі кеңейтеді. Кисумуде әлемдегі ең әдемі күн батуларының бірі бар деп есептеледі, тіпті Кениядағы ең әдемісі деп айтуға болады, күн көлге батып, суды түрлі түстерге бояп, керемет көрініс тудырады, бұл туристердің санын арттыруға ықпал етеді. Кисуму халықаралық әуежайы енді халықаралық туристерді тікелей округке жеткізе алады, бұл округтегі индустрия үшін үлкен мүмкіндік болады деп күтілуде. Қонақ үйлер мен демалыс орындары сияқты туристік инфрақұрылымдар қазір көптеген жерлерде бой көтеріп жатыр.

Білім

Масено университеті – Кисуму округінің жоғары білім берудегі бағалы мүсізі. Университет Кенияның түкпір-түкпірінен студенттерді тартады, олардың назарын керемет инфрақұрылымы мен көгалды айналасы аударады. Кисуму округінде бірнеше колледждер мен университеттер бар, соның ішінде Кенияның ең ірі университеті – Найроби университетінің кампусы да бар. Басқа университеттерге Масено университеті (ақпараттық технологиялар факультетімен танымал), Ұлы көлдер университеті және бірнеше оқыту мен медбикелік колледждері кіреді. Бастауыш және орта білім беру 706 бастауыш мектепте және 173 мемлекеттік орта мектепте ұсынылады, оның ішінде Кениядағы ең көне орта мектептердің екеуі бар: Масено мектебі. Округ бойынша жекеменшік білім беру мекемелері де жеткілікті. 2009 жылғы мәліметтер бойынша бастауыш мектептерде 240 538, ал орта мектептерде 38 815 оқушы оқыды. Бастауыш мектептерде мұғалімдер мен оқушылар арақатынасы 1:51, ал орта мектептерде 1:30 болды. Кисуму политехникалық колледжі жастар мен кәсіби мамандарға арналған бірнеше техникалық курстарды, соның ішінде дипломдық курстарды ұсынады. Округтің әртүрлі аймақтарында 5 жастар политехникасы да жұмыс істейді. Қала халқының саны 397 957 адамға есептелген. Қала округтегі қала тұрғындарының көп бөлігін құрайды, округтің жалпы халқы 1 155 574 адамды құрайды.