Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Кисуму округі – Кения Республикасындағы 47 округтің бірі. Оның шекаралары батыс Кениядағы бұрынғы Нянза провинциясының бұрынғы әкімшілік аудандарының бірі – Кисуму ауданының шекараларымен сәйкес келеді. Оның орталығы – Кисуму қаласы, Кениядағы елорда Найроби және жағажай қаласы Момбасадан кейін үшінші ірі қала. 2019 жылғы ұлттық халық санағы бойынша, округтің халқы 1 155 574 адамды құрайды. Кисуму округінің жер аумағы 2085,9 км²-ді құрайды. Кисуму округінің көршілері: батысында – Сиая округі, солтүстігінде – Вихига округі, солтүстік-шығысында – Нанди округі және шығысында – Керичо округі. Оңтүстігінде Ньямира округі, ал оңтүстік-батысында – Хома Бэй округі орналасқан. Округ Виктория көлінің жағалауында орналасқан, солтүстік, батыс және Винам шығанағының оңтүстік жағалауының бір бөлігін алып жатыр.
Kisumu County is one of 47 counties in the Republic of Kenya. Its borders follow those of the original Kisumu District, one of the former administrative districts of the former Nyanza Province in western Kenya. Its headquarters is Kisumu City which is the third largest city in Kenya after the capital Nairobi and the coastal city of Mombasa. It has a population of 1,155,574 (according to the 2019 National Census). The land area of Kisumu County totals 2085.9 km2. Kisumu County's neighbours are Siaya County to the West, Vihiga County to the North, Nandi County to the North East and Kericho County to the East. Its neighbour to the South is Nyamira County and Homa Bay County is to the South West. The county has a shoreline on Lake Victoria, occupying northern, western and a part of the southern shores of the Winam Gulf.
Этимология
Кисуму атауы луо тіліндегі "Кисума" сөзінен шыққан. Жалпы, Кисума "адамдар тауар алмасу үшін жиналатын орын" дегенді білдіреді, бірақ бұл сөз міндетті түрде "базар" (луо тілінде чиро) деген мағынаны білдірмейді. Бұл термин әсіресе ашаршылық кезінде қолданылды, онда адам туыстарына "барып", олардың қандай да бір егін жинаған жеріне "келіп", өз орнына қайтып бара жатқанда, "бірге қайта" немесе астық пен құрғақ ет (луо тілінде алия) алып қайту мүмкіндігі болатын. Бұл сөз "сумо" етістігінен шыққан, ол "алмасу арқылы қажетті заттарды алу" немесе адамның мүмкіндігі шектеулі болған кезде көмек көрсетуді білдіреді. Оны "fulo" сөзінен ажырату керек, себебі "fulo" – егін жинаудан кейін біреудің егістігіне барып, түсіп қалған немесе қалдырылған егінді жинап, үйге апару. Еуропалықтар мен үндістер қазіргі Кисуму қаласының аймағына келгенде, "Кисума" атауын дұрыс айту қиын болды, соның салдарынан атау қазіргі Кисуму түріне айналды. Алайда, жергілікті халық бұл жерді қазір көбінесе "Кисумо" деп атайды.
The name Kisumu comes from the Luo word "Kisuma"Kikelo. Generally, Kisuma means "a place where people meet to exchange goods" but it does not necessarily mean the same word as "market" (chiro in Luo). The term was especially used during famine where a person could "visit" relatives who had some sort of harvest where the "visitor", when going back to his/her place, could be "escorted with" or given some grains and dried meat (aliya in Luo). The word originally comes from the verb "sumo", which means "getting material want through exchange" or as an assistance when one has minimal ability. It should be differentiated from 'fulo' where one rummages through the farm of someone else after the harvest to pick dropped or omitted crops to collect and take home for consumption". When Europeans and Indians came to the area of the present day city of Kisumu, pronouncing the name "Kisuma" correctly proved difficult, and the name evolved into the current Kisumu. The local people however, now popularly call the place "Kisumo".
География
Кисуму округі Кенияның батысында, ел астанасынан шалқары орналасқан. (Оңтүстік-батысында, көршілес Сиая округінде Барак Обама әкесінің туған жері – Ньянг’ома Когело ауылы жатыр.) Виктория көлінің жағасындағы Кисуму қаласы тарихи түрде Батыс Кения саудасының маңызды орталығы болып келген. Африкадағы ең ірі көлдің жанында орналасқандықтан, аймақ балық аулау және балық өңдеуге өте қолайлы, бірақ орталық үкімет көлдегі маңызды концессияларды ұзақ жылдар бойы бақылап келді, ал экономикалық даму тұрғындардың көп бөлігін қалып қойды. Балық аулау, қант құрағын өсіру және күріш өсіру – округтің басты салалары.
Kisumu County is located in western Kenya, far from the nation’s capital. (To the southwest, in neighboring Siaya County, lies the village of Nyang’oma Kogelo, birthplace of Barack Obama Sr.) The city of Kisumu, on the shores of Lake Victoria, has historically functioned as a major center of Western Kenya commerce. Because of its location along Africa’s largest lake, the area is ideally situated for fishing and fish processing, but the central government has long controlled key concessions on the lake, and economic development has left many of the inhabitants behind. Fishing, sugarcane farming, and rice farming are the county’s principal industries.
Климат
Виктория көлінің болуы бүкіл округтің климатын өзгертеді. Облыста әртүрлі аймақтарда жылдық жауын-шашын мөлшері 1200 мм мен 1300 мм аралығында болады. Жаңбыр көбінесе екі маусымда жауады. Кисуму қаласы күркіреген дауылдарымен танымал, бұл жауын-шашынның басты түрі және әдетте жаңбырлы маусымда түстен кейін болады. Айналасындағы қалалар мен аймақтардың температурасы әртүрлі болуы мүмкін. Батыс жағында, оның ішінде Кисуму Батысы және Семе округтері, температура көршілес көл алабына қарағанда салқын болады. Масено және Ньяхера аймақтары қоңыржай ауа райымен ерекшеленеді. Шығыс жағындағы Ньябондо үстірті көршілес Кано жазығынан салқын. Кисуму жыл бойы жылы болып, орташа жылдық температурасы 23,0°C құрайды. Температура 20,0°C мен 35,0°C аралығында өзгереді, бірақ сирек 19,0°C төмен түседі. Жыл бойы ылғалдылық деңгейі салыстырмалы түрде жоғары. Кисуму округінің әкімі – Аньянг’ Ньонго, ал әкімнің орынбасары – доктор Мэтьюс Овили. 2017 жылдың тамызында профессор Ньонго мен доктор Оуили сайланғанға дейін, 2013 жылдан 2017 жылға дейін округтің бірінші әкімі Джек Рангума болды, оның орынбасары Рут Одинга еді. Фредерик Отиено Ота, 2017 жылы Аньянг Ньонг губернаторлыққа кандидат болғаннан кейін екінші сенатор атанды. Роза Акиньи Бую әйелдер өкілі болып 2017 жылы тағайындалды, ол бірінші әйел өкілі Роза Ньямунганы жеңіп, осы лауазымға ие болды. Округтың заң шығару органы – Округтік Ассамблея деп аталады және 35 өкілден тұрады.
The climate of the whole county is modified by the presence of Lake Victoria. The county has an annual relief rainfall that ranges between 1200 mm and 1300 mm in different sectors. The rain mainly falls in two seasons. Kisumu is known for its thunderstorms, which are the major type of precipitation and normally occur in mid afternoon during the rainy season. The temperature of the surrounding towns and regions can vary greatly. On the western side, which includes the constituencies of Kisumu West and Seme, temperatures tend to be cooler than the adjacent lake basin. Maseno Division and Nyahera division are known for moderate weather conditions. On the Eastern side, Nyabondo plateau is cooler than the neighboring Kano Plains. Kisumu is warm throughout the year with a mean annual temperature of 23.0°C. The temperature ranges between 20.0°C and 35.0°C but seldom falls below 19.0°C. The humidity is relatively high throughout the year. of Kisumu County is Anyang' Nyong'o, and the Deputy Governor is Dr. Mathews Owili. Before the election of Prof. Nyong'o and Dr. Owili in August 2017, the First Governor from 2013 to 2017 was Mr. Jack Ranguma whose Deputy was Ms. Ruth Odinga. Fredrick Otieno Outa is the second senator after the first senator Anyang Nyong ran for governor in 2017. Rozaah Akinyi Buyu is the women representative and join office in 2017, she is the second women representative after winning against first women representative Rose Nyamunga. The legislature of the county is called the County Assembly and has 35 representatives.
Әкімшілік және саяси бірліктер
Әкімшілік тұрғыдан округ 7 сайлау округіне бөлінеді, олардың 8 ауданның 7-сімен ортақ шекаралары мен атаулары бар. Сегізінші Кадибо ауданы Президент Ухуру Кениатта әкімшілігімен құрылды және 2021 жылдың 29 қазанында ресми жарияланды, аудан орталығы Рабуорда орналасқан. Ол Ньяндо ауданынан бөлінді. Аудантар 35 округке бөлінеді, олар да Кисуму қаласындағы округтік мәжіліске өкілдерін жібереді. Сайлау округіХалық саны*Ауданы (км2)Аудан Kisumu Шығыс 229,997 135.90 Kisumu Шығыс Kisumu Батыс 172,821 212.90 Kisumu Батыс Kisumu Орталық 174,145 32.70 Kisumu Батыс Muhoroni 154,116 667.30 Muhoroni Nyakach 150,320 357.30 Nyakach Nyando 161,508 413.20 Nyando & Kadibo Seme 121,667 190.20 Seme
Administratively, the county is divided into 7 constituencies which share common boundaries and names with 7 of the 8 sub counties, the eighth Kadibo sub county was created by President Uhuru Kenyatta's administration and was gazetted on 29 October 2021, with the headquarters of the sub county to be at Rabuor. It was split from Nyando Sub county The sub counties are further divided into 35 wards, which also forward representatives to the County Assembly in Kisumu City. ConstituencyPopulation*Area (km2)Sub county Kisumu East 229,997 135.90 Kisumu East Kisumu West 172,821 212.90 Kisumu West Kisumu Central 174,145 32.70 Kisumu West Muhoroni 154,116 667.30 Muhoroni Nyakach 150,320 357.30 Nyakach Nyando 161,508 413.20 Nyando & Kadibo Seme 121,667 190.20 Seme
Балық аулау
Кисуму округі Виктория көлінің жағасында орналасқан, оған ірі балық шаруашылығы орталығы болу мүмкіндігін береді. Дегенмен, ескі технологияларды пайдалану өнеркәсіптің толыққанды дамуына бөгет қойып отыр. Сонымен қатар, көлдегі су гиацинтінің күшті таралуы балық аулау көлемін айтарлықтай азайтты. Жаңа округ әкімдігі көл бетіндегі гиацинтті жоюға арналған жабдықтармен қамтамасыз етіп, оларды пайдалануды бастады. Бұл су автобустары мен кемелер сияқты көлік құралдарының қозғалысын күшейтті.
Kisumu County sits on the shores of Lake Victoria, providing it with the potential to be a major centre of fishing. However, the use of old technologies hampers the full development of the industry. Also, the recent water hyacinth menace on the lake has reduced fish catches significantly. The new county government has provided equipment which currently rolling out the floating hyacinth on the surface of the lake. This has led to an increase in the movements of the transportation vessels including waterbuses and ships.
Ауыл шаруашылығы
Қано жазығында күріш суару арқылы өсіріледі. Суғаруға қажетті судың көп бөлігі Ньяндо өзенінен келеді, оның жыл сайынғы тасқыны көптеген адамдарды қоныстандырып, жазықтың барлық жеріне құнарлы лай жинақтайды. Қано жазығының солтүстік және шығыс шеттерінде Кенияның ең өнімді қант қамысы егістіктері де орналасқан. Кибос, Мивани және Чемелиль сияқты қалалар қант қамысын өндірудің маңызды орталықтары болып табылады. Кисуму округінде жүгері, бұршақ, тәтті картоп, құс және таза көкөністер өндіріледі. Кисуму қаласы теміржолдың соңғы станциясы ретінде салынған, сондықтан маңызды теміржол станциясы бар. Тар жол теміржолы жолаушылар мен жүктерді тасымалдайды, Кисумуді өзге қалалармен байланыстырады. Жаңа ұлттық үкімет қалада жаңа, заманауи метро желісін салуға уәде берді. Көлдегі су көлігі көбінесе сыртқы қозғалтқыштары бар ағаш қайықтармен жеке операторлар арқылы жүзеге асырылады, сонымен қатар паром қызметі де бар. Бұл қызметтер жағалаудағы қалаларды байланыстырады және көлден өтуға көмектеседі. Олар округті басқа үш көл жағалауындағы округтермен, сондай-ақ Танзания және Уганда елдерімен байланыстырады. Кисуму порты қазіргі уақытта жайлы, бірақ аймақтық көл көлігінің орталығына және Кенияның Африканың Ұлы көлдер аймағының қалған бөлігіне қақпа ретіне айналу әлеуеті бар. Кисуму халықаралық әуежайы жаңартылды және енді бүкіл аймақ үшін транзиттік пункт болуы мүмкін. Найроби, Момбаса және көрші елдердің бірнеше қалаларынан кестелі рейстер келіп-кетіп тұрады.
Rice is grown under irrigation in the Kano Plains. Most of the water for irrigation comes from River Nyando, whose annual floods displace huge numbers of people but also deposit a lot of fertile silt all across the plain. The northern and eastern fringes of the Kano Plains also play host to some of Kenya's most productive sugarcane fields. Towns like Kibos, Miwani and Chemelil are centres of sugarcane production. Kisumu County also produces maize, beans, sweet potatoes, poultry and fresh vegetables. The city of Kisumu was founded as a terminal for the railway, and therefore has an important railway station. The narrow gauge railway moves both passengers and cargo, linking Kisumu with other cities and towns along the line. The new national government has pledged to build a new modern metro network for the city. Water transport on the lake is provided mostly by private operators in wooden boats with outboard engines, although a ferry service exists. The services connect towns on the shores and also help in crossing the lake. They also link the county with the other three lakeside counties and the countries of Tanzania and Uganda. The port of Kisumu is very inactive at the moment but has the potential to become a regional centre of lake transport and a gateway for Kenya into the rest of the African Great Lakes region. Kisumu International Airport has been upgraded and now has the potential to be an entreport for the entire region. Schedule flights land from Nairobi, Mombasa and several cities in neighbouring countries.
Байланыс
Ұялы телефонның қолданылуы кең, ал ірі қызмет провайдерлерінің (Safaricom, Airtel және Telkom) қамту аймағы негізінен сенімді. Аудандық пошта бөлімдері әлі де жұмыс істеп тұр. Жылдам жөнелту қызметтері де бар, олар арқылы посылкалар мен хаттарды ауданнан тысқары жіберуге болады.
Mobile phone penetration is high, and the coverage by the major service providers (Safaricom, Airtel, and Telkom is basically reliable. The post offices in the county still function. Courier services also exist, providing quick ways of sending parcels and letters outside the county.
Туризм
Кисуму округі Кенияның батыс туристік аймағындағы маңызды туристік орталық ретінде қарқынды дамып келеді. Көрікті жерлерге және әртүрлі табиғатқа толы, салыстырмалы түрде шағын аумақта орналасқан Кисуму округінің туризм саласы үлкен өркендеуге ұшырауы күтілуде. Виктория көлінің жағалауы, Кит Микайи және оған ұқсас таулар, Ндере аралы ұлттық паркі (шешілген аумақта жануарлардың әртүрлі түрлеріне қонақжай), Ньябондадағы Құдай Месасы (одан Ньяндо жазығы мен алыстағы Виктория көлінің панорамалық көрінісі ашылады), сондай-ақ Кисиан аймағындағы инзельбергтер туристерге тартымды. Кисуму мұражайы мен Импала паркі туристік мүмкіндіктерді одан әрі кеңейтеді. Кисумуде әлемдегі ең әдемі күн батуларының бірі бар деп есептеледі, тіпті Кениядағы ең әдемісі деп айтуға болады, күн көлге батып, суды түрлі түстерге бояп, керемет көрініс тудырады, бұл туристердің санын арттыруға ықпал етеді. Кисуму халықаралық әуежайы енді халықаралық туристерді тікелей округке жеткізе алады, бұл округтегі индустрия үшін үлкен мүмкіндік болады деп күтілуде. Қонақ үйлер мен демалыс орындары сияқты туристік инфрақұрылымдар қазір көптеген жерлерде бой көтеріп жатыр.
Kisumu County is fast developing into a major tourist destination in the Western Tourism Circuit of Kenya. Replete with great scenery and diversity concentrated within a relatively small area, Kisumu County's tourism sector is expected to experience a major boom. Features like the shoreline of Lake Victoria, Kit Mikayi and other rocks of similar stature, Ndere Island National Park (which hosts an amazing variety of wildlife within a confined area), the God Mesa viewpoint in Nyabondo (from which one has a panoramic view of the Nyando Plains and Lake Victoria in the distance, and the inselbergs around the Kisian area provide a great attraction for tourists. The Kisumu Museum and the Impala Park provide further tourist attractions. Kisumu is touted to have one of the best sunsets in the world, and arguably the best in Kenya, with the sun sinking into the horizon over the lake turning the water into many hues, a spectacle that continues to drive up tourist numbers into the county. The Kisumu International Airport now has the potential to deliver international tourists directly into the county, and it is expected that this will be a major boon for the industry in the county. Tourist infrastructure, like hotels and lodges, are now springing up in many places.
Білім
Масено университеті – Кисуму округінің жоғары білім берудегі бағалы мүсізі. Университет Кенияның түкпір-түкпірінен студенттерді тартады, олардың назарын керемет инфрақұрылымы мен көгалды айналасы аударады. Кисуму округінде бірнеше колледждер мен университеттер бар, соның ішінде Кенияның ең ірі университеті – Найроби университетінің кампусы да бар. Басқа университеттерге Масено университеті (ақпараттық технологиялар факультетімен танымал), Ұлы көлдер университеті және бірнеше оқыту мен медбикелік колледждері кіреді. Бастауыш және орта білім беру 706 бастауыш мектепте және 173 мемлекеттік орта мектепте ұсынылады, оның ішінде Кениядағы ең көне орта мектептердің екеуі бар: Масено мектебі. Округ бойынша жекеменшік білім беру мекемелері де жеткілікті. 2009 жылғы мәліметтер бойынша бастауыш мектептерде 240 538, ал орта мектептерде 38 815 оқушы оқыды. Бастауыш мектептерде мұғалімдер мен оқушылар арақатынасы 1:51, ал орта мектептерде 1:30 болды. Кисуму политехникалық колледжі жастар мен кәсіби мамандарға арналған бірнеше техникалық курстарды, соның ішінде дипломдық курстарды ұсынады. Округтің әртүрлі аймақтарында 5 жастар политехникасы да жұмыс істейді. Қала халқының саны 397 957 адамға есептелген. Қала округтегі қала тұрғындарының көп бөлігін құрайды, округтің жалпы халқы 1 155 574 адамды құрайды.
Maseno University is the crown jewel of higher education in Kisumu county. The university attracts students from all over Kenya who are attracted to the institution due to its excellent infrastructure and lush green environs. Kisumu County has several colleges and universities, including a campus of Kenya's largest university, Nairobi University. Other universities include Maseno University (best known for its IT department), Great Lakes University and several teaching and nursing colleges. Primary and secondary education is provided by 706 primary schools and 173 public secondary schools, including two of the oldest secondary schools in Kenya; Maseno School A substantial number of private institutions also exist within the county. The enrolment in primary school and secondary school stood at 240, 538 and 38, 815 as of 2009. The teacher to pupil ratio was 1:51 for primary and 1:30 for secondary. Kisumu Polytechnic provides several technical courses for young adults and also professionals, including some diploma courses. 5 youth polytechnics also exist in various parts of the county. With the city population estimated to be 397,957. The city comprises the majority of the urban residents in the county, whose total population was 1,155,574.