Ресей империясының 1897 жылғы халық санағы: демографиялық мәліметтер, тіл, дін, әлеуметтік топтар. 125 млн-нан астам халық саналып, нәтижелер 1905 ж. жарияланды.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ресей империясында жүргізілген алғашқы және жалғыз халық санағы (1897)
First and only census carried out in the Russian Empire (1897)
Ресей империясының халық санағы, ресми түрде 1897 жылы Ресей империясы халқының бірінші жалпы санағы, Ресей империясында жүргізілген алғашқы және жалғыз жалпыұлттық халық санағы болды. Халық санағы белгілі бір уақыттағы демографиялық деректерді тіркеді; 125 640 021 тұрғыны бар Ресей сол кезде Британ және Цин империяларынан кейін әлемдегі ең көп халқы бар үшінші ел болды. Халық санағы империяның көп бөлігінде жүргізілсе де, Финляндияның Ұлы Герцогтігінде санақ өткізілмеді. Санақ азаматтардың әлеуметтік жағдайы, ана тілі, діні және кәсібі туралы мәліметтерді көрсетті, олар аудандық және провинциялық жиынтық деректерге біріктірілді. Деректерді өңдеу сегіз жылға созылды; нәтижелерді жариялау 1898 жылы басталды және 1905 жылы аяқталды. Империяның 89 әкімшілік аймағына арналған 89 томдық 119 кітап, соның ішінде екі томдық жинақ жарық көрді. Келесі санақ 1915 жылдың желтоқсанына жоспарланған еді, бірақ Бірінші дүниежүзілік соғыс салдарынан тоқтатылды. Ол Ресей революциясына дейін қайта жоспарланбады. Ресейдегі келесі санақ шамамен үш онжылдықтан кейін, 1926 жылдың соңында ғана өтті.
The Russian Empire census, formally the First general census of the population of the Russian Empire in 1897, was the first and only nation wide census performed in the Russian Empire. The census recorded demographic data as of ; with a population of 125,640,021, it made Russia the world's third most populated country at the time, after the British and Qing empires. Although the census was performed in most of the empire, no enumeration was done in the Grand Duchy of Finland. The census revealed the social class, native language, religion, and profession of citizens, which were aggregated to yield district and provincial totals. The data processing took eight years; publishing the results began in 1898 and was completed in 1905. In total, 119 books in 89 volumes were published for 89 governorates in the empire, including a two volume summary. The next census had been planned for December 1915, but was cancelled due to World War I. It was not rescheduled before the Russian Revolution. The next census in Russia only occurred at the end of 1926, almost three decades later.
Өмірбаян
Шығыс Еуропадағы, сондай-ақ бүкіл әлемдегі халық санағы рулар, княздықтар, патшалықтар, қағанаттар, хандықтар, империялар және мемлекеттердің барлық тарихында түрлі нысандарда жүргізіліп келді. Мұның мақсаты – бағынышты территориялар мен халықтардан күтілетін табыс мөлшерін анықтау болды. XIII ғасырда Алтын Орда Ресей халқын үш рет санады – 1245, 1257 және 1274 жылдары. Санақтар бойынша, Ресей халқының саны шамамен 10 миллион адамды құрады. Ұлы Петр тұсында 1710 жылы Ресей патшалығының халқы шамамен 15 миллионға жетті. Бұрынғы санақтар салық және әскери мақсаттар үшін жүргізілген. XVIII ғасырға дейін халық санының тіркелуі сирек кездесетін, көбінесе жазба немесе санақ кітаптары түрінде болды. XVIII ғасырдың басында аудиттер жүргізіле бастады, ал халық санағы салыстырмалы түрде тұрақты болды. 1858 жылдан бастап аудиттің орнына отбасылық тізімдердегі мәліметтер негізінде халықтың әкімшілік және полициялық тіркеуі енгізілді. Барлығы үш ірі әкімшілік және полициялық санақ жүргізілді – 1858, 1863 және 1885 жылдары. 1918 жылға дейін діни ұйымдар туылғандарды, некелескендерді және қайтыс болғандарды тіркеуді жүзеге асырды. Жоғарыда аталғандардың барлығының дайындығы жеткіліксіз және дұрыс емес болуы жиі кездесетін жағдай. 1897 жылға қарай, XIX ғасырдың соңғы жартысынан бері жүргізіліп келген жергілікті, негізінен қалалық халық санағы бойынша маңызды тәжірибе жинақталды. Халық санағы жеке губернияларда жүргізілді (Псков 1870 және 1887 жылдары, Астрахань 1873 жылы, Ақмола 1877 жылы және т.б.), онда барлық қала тұрғындары санақтан өтті. 1863 және 1881 жылдары Курляндия губерниясының халқы, ал Ливония және Эстония губернияларында кейінірек санақтан өтті. Ауыл халқының тіркелуі земстволардың шаруашылық және басқа да зерттеулері кезінде жүргізілді. 1871 жылы әскери статистика профессоры Николай Обручевтің бас редакторлығымен Бас штаб офицерлері әскери статистикалық жинақты жариялады, оның төрт томдық басылымында Ресей халқының жалпы саны туралы мәліметтер және губерниялар мен округтар бойынша жіктемелер болды. 1870 жылы бүкілресейлік халық санағы жобасы Статистиктердің бірінші бүкілресейлік съезінде, ал 1876 жылы Халықаралық Статистикалық Конгрестің сегізінші сессиясында талқыланды. 1877 жылдың 26 ақпанында Қаржы министрлігі жанындағы комиссия әзірлеген «Жалпы ұлттық санақ туралы ереже» жобасы Мемлекеттік Кеңеске ұсынылды; алайда, 1877-1878 жылдар аралығында болған орыс-түрік соғысының салдарынан ол талқыланбады. XIX ғасырдың 80-жылдарының басында Ішкі істер министрлігіне бірқатар земство жиналыстары мен губернаторлардан халық санағын мүмкіндігінше тезірек жүргізу қажеттігі туралы өтініштер келіп түсті; бұл шаруа отбасылары арасында салықтардың теңгерімсіз бөлінуіне және халықтан алынатын жиналымдар бойынша берешектің өсуіне байланысты болды. 1891-1892 жылдардағы ашаршылықтан кейін империя халқының нақты санын анықтау қажеттігі мәселесі қайтадан туындады.
Population censuses in Eastern Europe, as well as throughout the world, were carried out in one form or another throughout the existence of tribes, principalities, kingdoms, kaganates, khanates, kingdoms, empires, and states in order to determine the expected collection of income from subject territories and peoples. In the thirteenth century, the Golden Horde enumerated the population of the Rus' three times—1245, 1257, and 1274; according to censuses, the Rus' population was then estimated at approximately 10 million people. The population in the Tsardom of Russia under the reign of Peter the Great was about 15 million in 1710. Previous censuses had been recorded for fiscal and military purposes. Until the eighteenth century, population records were sporadic, as in either scribal or census books. Audits began to be carried out at the beginning of the eighteenth century, and population censuses became relatively regular. Since 1858, the audit had been replaced by administrative and police registration of the population based on data from family lists. In total, three large administrative and police censuses of the population were carried out—in 1858, 1863, and 1885. Running population registrations – including births, marriages, and deaths – were carried out by religious organisations until 1918. All the items mentioned above were characterised by inaccuracy and insufficient completeness. By 1897, significant experience had been accumulated in local, mainly urban, population censuses that had been conducted since the later half of the nineteenth century. Population censuses were performed in separate governorates (Pskov in 1870 and 1887, Astrakhan in 1873, Akmola in 1877, etc. ), in which residents in all cities were enumerated. The population in the entire Courland Governorate was enumerated in 1863 and 1881, and in the governorates of Livonia and Estonia in the latter. Registration of the rural population was performed during household and other surveys of zemstvos. In 1871, under the general editorship of the professor of military statistics, Nikolai Obruchev, officers of the General Staff published a military statistical collection, the four volume edition of which contained data on the population of Russia as a whole, and was categorised by governorates and okrugs. In 1870, the project for an all Russian population census was discussed at the First All Russian Congress of Statisticians, and in 1876, at the eighth session of the International Statistical Congress. On 26 February 1877, the draft of "Regulations on the General National Census", which was developed by a commission under the Ministry of Finance, was submitted to the State Council; however, it was not discussed there, possibly due to the Russo Turkish War that occurred from 1877 to 1878. In the early 80s of the nineteenth century, the Ministry of Internal Affairs began to receive statements from some zemstvo assemblies and governors about the need to conduct a population census as soon as possible; this was due to the unbalanced distribution of taxes among peasant families and an increase in arrears in collections from the population. After the famine of 1891–1892, the question of the obligation to have accurate figures of the population of the empire again arose.
Дін бойынша
+Ресей империясының 1897 жылғы діни құрамы
Ер адамдарӘйелдерБарлығыСан%Шығыс православиесі42,954,73944,168,86587,123,60469.34Мұсылман7,383,2936,523,67913,906,97211.07Рим католиктері5,686,3615,781,63311,467,9949.13Яһудилер2,547,1442,668,6615,215,8054.15Лютерандар1,739,8141,832,8393,572,6532.84Ескі нанымдылар1,029,0231,175,5732,204,5961.75Армян апостолдары625,592553,6491,179,2410.94Буддистер240,739193,124433,8630.34Реформацияланғандар42,87742,52385,4000.07Мөннитер33,59832,96666,5640.05Армян католиктері20,02818,81238,8400.03Баптистер18,37219,76738,1390.03Қараиттер6,3726,52212,8940.01Англикандықтар2,0422,1414,1830.00Басқа христиан діндері2,3711,5813,9520.00Басқа христиан емес діндері144,983140,338285,3210.23БАРЛЫҒЫ62,477,34863,162,673125,640,021100.00
+Religious composition of the Russian Empire in 1897FaithMaleFemaleBothNumber%Eastern Orthodox42,954,73944,168,86587,123,60469.34Muslim7,383,2936,523,67913,906,97211.07Roman Catholic5,686,3615,781,63311,467,9949.13Jewish2,547,1442,668,6615,215,8054.15Lutherans1,739,8141,832,8393,572,6532.84Old Believers1,029,0231,175,5732,204,5961.75Armenian Apostolic625,592553,6491,179,2410.94Buddhists240,739193,124433,8630.34Reformed42,87742,52385,4000.07Mennonite33,59832,96666,5640.05Armenian Catholic20,02818,81238,8400.03Baptist18,37219,76738,1390.03Karaite6,3726,52212,8940.01Anglican2,0422,1414,1830.00Other Christian denominations2,3711,5813,9520.00Other non Christian denominations144,983140,338285,3210.23TOTAL62,477,34863,162,673125,640,021100.00
Деректердің қол жетімділігі
Әр санақ нысаны екі рет көшіріліп, үш данасы Волость (аудан) архивінде, облыстық архивте және Санкт-Петербургтегі Орталық статистика бюросында тіркелді. Санкт-Петербургтегі даналары қорытындыланғаннан кейін жойылды. Жергілікті және аймақтық деңгейде сақталған көшірмелердің көп бөлігі де жойылған; алайда, Архангельск және Тобольск облыстарының толық санағы сақталған, сондай-ақ бірнеше облыстардың бір бөлігіне жасалған санақ та қолда бар.
Each enumeration form was copied twice, with the three copies filed in the Volost (county) archives, the governorate archives, and the Central Statistical Bureau in St. Petersburg. The copies in St. Petersburg were destroyed after they had been tabulated. Most of the copies stored locally and regionally have also been destroyed; however, the complete census for the Arkhangelsk and Tobolsk governorates has been preserved, and the census for portions of several other governorates is also extant.
Бағалау
Нәтижелерге биліктің ұлттық саясатының әсері тиген болуы мүмкін: орыс этностың саны біршама көбейтілген. Сондықтан, мысалы, поляктардың саны жеткіліксіз көрсетілген. Империялық шенеуніктер украин және белорус тілдерін орыс тілдер тобына жатқызып, украиндықтарды "Кіші орыс", ал белорус елін "Ақ орыс" деп атаған. Халық санағында ұлттық белгілену туралы сұрақ болған жоқ, ол ана тілі, әлеуметтік жағдайы және кәсібі туралы мәліметтерден шығарылған. Империяның ішінде (Кавказдың, Шығыс Ресейдің және Сібірдің кейбір аймақтарын қоспағанда) 1916 және 1917 жылдары "ауыл шаруашылығы санағы", ал 1920 жылы "жалпы халық санағы" (Ресейдің шалқары солтүстігінде, шалқары шығысында, Украинада және Кавказда) жүргізілді.
The results may have been influenced by national policy of the authorities: the population of Russian ethnicity was somewhat exaggerated. Thus for example, the number of Poles is underrepresented. Imperial officials classified the Ukrainian and Belarusian languages as belonging to the Russian group and labeled those nationalities as Little Russian for Ukrainians and White Russian for Belarusians. The census did not contain a question on ethnicity, which was deduced from data on mother tongue, social estate and occupation. There was also a 1916 and 1917 "agricultural census" that was carried out throughout the empire (except in some parts of the Caucasus, Eastern Russia, and Siberia), and a 1920 "general census" (except in the Russian far north, far east, Ukraine, and the Caucasus).