Халық санағы: мақсаты, түрлері және маңызы

Кіріспе

Белгілі бір халықтың мүшелері туралы ақпаратты алу және тіркеу.

Халық санағы – белгілі бір халықтың мүшелері туралы халық ақпаратын жүйелі түрде алу, тіркеу және есептеу процедурасы. Бұл термин көбінесе ұлттық халық және тұрғын үй санақтарымен байланысты қолданылады; басқа кең таралған санақтарға ауыл шаруашылығы, дәстүрлі мәдениет, бизнес, жабдықтау және көлік санақтары жатады. Біріккен Ұлттар Ұйымы (БҰҰ) халық және тұрғын үй санағының маңызды ерекшеліктерін «жеке санақ, белгілі бір аумақтағы толықтық, бір уақытта жүргізілу және белгілі бір мерзімділік» деп анықтайды және халық санағын кем дегенде он жылда бір рет өткізуді ұсынады. БҰҰ ұсынымдары сонымен қатар халық санағы бойынша жиналатын тақырыптарды, ресми анықтамаларды, жіктемелерді және халықаралық тәжірибені үйлестіру үшін пайдалы басқа да ақпаратты қамтиды. БҰҰ-ның Азық-түлік және ауыл шаруашылығы ұйымы (ФАО) ауыл шаруашылығы санағын «елдің бүкіл аумағын немесе оның маңызды бөлігін қамтитын ауыл шаруашылығы құрылымы туралы мәліметтерді жинау, өңдеу және таратудың статистикалық операциясы» деп анықтайды. «Ауыл шаруашылығы санағында мәліметтер шаруашылық деңгейінде жиналады». Бұл сөз латын тілінен шыққан: Рим республикасы кезінде халық санағы – әскери қызметке жарамды барлық ересек ер адамдардың тізімі болған. Қазіргі заманғы халық санағы кез келген статистиканы халықаралық деңгейде салыстыру үшін маңызды, және халық санағы тек жеке тұлғалардың саны ғана емес, халықтың көптеген сипаттамалары туралы деректерді жинайды. Халық санағы әдетте ұлттық демографиялық мәліметтерді жинаудың жалғыз тәсілі ретінде басталды және қазір түрлі зерттеулердің кең жүйесінің бір бөлігі болып табылады. Халықты есептеу халық санағының маңызды функциясы болып қала береді, соның ішінде халықтың немесе ауыл шаруашылығы халықтарының нақты географиялық таралуын қамтиды, сондай-ақ әртүрлі аймақтардағы сипаттамалардың комбинациялары туралы статистиканы жасауға болады, мысалы, жас және жыныс бойынша білім деңгейі. Қазіргі әкімшілік деректер жүйелері бірдей деңгейдегі толықтығымен санауға басқа тәсілдерді қолдануға мүмкіндік береді, бірақ жеке өмірге қатысты мәселелер және бағалауларға қатысты қиылыстар туындайды. Халық санағын үлгі алумен салыстыруға болады, онда ақпарат тек халықтың бір бөлігінен ғана алынады; әдетте, негізгі халықты бағалау мұндай санаралық бағалаулар арқылы жаңартылады. Қазіргі заманғы халық санағы деректері зерттеулер, бизнес-маркетинг және жоспарлау үшін, сондай-ақ үлгілік сауалнамаларды жобалау үшін негіз ретінде, мысалы, мекенжай тізімі сияқты үлгілік базаны ұсыну арқылы қолданылады. Халық санағының нәтижелері халықтың өкілдігін қамтамасыз ету үшін үлгілерді салмақтау арқылы қажет, бұл пікірді сауалнамаларда жиі қолданылады. Сол сияқты, жіктеуге халықтың әртүрлі топтарының салыстырмалы мөлшерлерін білу қажет, оны халық санағынан алуға болады. Кейбір елдерде халық санағы аймақтарға сайланған өкілдердің санын бөлу үшін пайдаланылатын ресми мәліметтерді ұсынады (кейде даулы жағдайларда, мысалы, Юта штатындағы Эвансқа қарсы сот процесі). Көп жағдайда, мұқият таңдалған кездейсоқ үлгі халық санағын жүргізуге қарағанда толыққанды ақпарат бере алады.

A census is the procedure of systematically acquiring, recording and calculating population information about the members of a given population. This term is used mostly in connection with national population and housing censuses; other common censuses include censuses of agriculture, traditional culture, business, supplies, and traffic censuses. The United Nations (UN) defines the essential features of population and housing censuses as "individual enumeration, universality within a defined territory, simultaneity and defined periodicity", and recommends that population censuses be taken at least every ten years. UN recommendations also cover census topics to be collected, official definitions, classifications and other useful information to co ordinate international practices. The UN's Food and Agriculture Organization (FAO), in turn, defines the census of agriculture as "a statistical operation for collecting, processing and disseminating data on the structure of agriculture, covering the whole or a significant part of a country." "In a census of agriculture, data are collected at the holding level." The word is of Latin origin: during the Roman Republic, the census was a list of all adult males fit for military service. The modern census is essential to international comparisons of any type of statistics, and censuses collect data on many attributes of a population, not just the number of individuals. Censuses typically began as the only method of collecting national demographic data and are now part of a larger system of different surveys. Although population estimates remain an important function of a census, including exactly the geographic distribution of the population or the agricultural population, statistics can be produced about combinations of attributes, e. g., education by age and sex in different regions. Current administrative data systems allow for other approaches to enumeration with the same level of detail but raise concerns about privacy and the possibility of biasing estimates. A census can be contrasted with sampling in which information is obtained only from a subset of a population; typically, main population estimates are updated by such intercensal estimates. Modern census data are commonly used for research, business marketing, and planning, and as a baseline for designing sample surveys by providing a sampling frame such as an address register. Census counts are necessary to adjust samples to be representative of a population by weighting them as is common in opinion polling. Similarly, stratification requires knowledge of the relative sizes of different population strata, which can be derived from census enumerations. In some countries, the census provides the official counts used to apportion the number of elected representatives to regions (sometimes controversially – e. g., Utah v. Evans). In many cases, a carefully chosen random sample can provide more accurate information than attempts to get a population census.

Сынама алу

Санақ көбінесе оның мақсаты халықтың бір бөлігін емес, барлық адамдарын санау болғандықтан, үлгі алудан өзгеше деп түсіндіріледі. Дегенмен, халық санағы халықты санау үшін үлгі алу тізіміне сүйенеді. Бұл – барлық адамның есепке алынғанына көз жеткізудің жалғыз жолы, әйтпесе жауап бермегендерге қайта хабарласылмайды және адамдар қалып қоюы мүмкін. Санақтың негізгі қағидасы – халықтың саны белгісіз, ал бастапқы деректерді талдау арқылы жаңа бағалау жасалуы керек. Үлгі алу тізімін пайдалану интуицияға қайшы, себебі ол халықтың мөлшері бұрыннан белгілі екенін көрсетеді. Алайда, санақ халық санының мөлшерін бағалау ғана емес, сонымен қатар елдегі жеке тұлғалар туралы сипаттамалық деректерді жинау үшін де қолданылады. Осы үлгі алу процесі тарихи санақтың – үйден-үйге аралап санаудың немесе императорлық жарлықтың нәтижесі болған санақтың – және қазіргі заманғы статистикалық жобаның арасындағы айырмашылықты көрсетеді. Санақ алу кезінде қолданылатын үлгі алу тізімі көбінесе мекенжайлар тізілімі болып табылады. Осылайша, әрбір үйде кім тұрғаны немесе әр үйде қанша адам бар екені белгісіз болады. Санау әдісіне байланысты, үй иесіне анкета жіберіледі, санаушы келеді немесе тұрғын үйдің әкімшілік тізімдеріне қол жеткізіледі. Анкеттерді жіберуге дейін санақ қызметкерлері мекенжайлар бойынша кездесетін мәселелерді тексеріп шығады. Пошта қызметінің тізімін осы мақсатта пайдалану оңай көрінсе де, ол ескірген болуы мүмкін және кейбір тұрғын үйлерде бірнеше тәуелсіз шаңырақ болуы мүмкін. Ерекше мәселе – "қоғамдық мекемелер" деп аталатын мәселе, оған студенттер жатақтары, діни ұйымдар, қарттар үйлері, түрмедегі адамдар және т.б. кіреді. Оларды бір үй иесі санау оңай болмағандықтан, оларға ерекше көзқараспен қарастырылады және оларды дұрыс жіктеу үшін санақ қызметкерлерінің арнайы топтары жіберіледі.

Тұрғылықты жердің анықтамасы

Жеке адамдар әдетте үй шаруашылықтарының құрамында есептеледі, ал үй шаруашылығының құрылымы және тұрғын үй туралы ақпарат әдетте жиналады. Осы себепті халықаралық құжаттарда халық пен тұрғын үйді санау туралы айтылады. Әдетте, санауға үй шаруашылығы жауап береді және онда тұратын адамдар туралы мәліметтер ұсынады. Санаудың маңызды аспектісі – қай адамдарды есепке алуға болады және қайларын есепке алмауға болады дегенді анықтау. Негізінен, үш анықтама қолданылуы мүмкін: де-факто тұрғылықты жер; де-юре тұрғылықты жер; және тұрақты тұрғылықты жер. Бұл бірнеше немесе уақытша мекенжайы бар адамдарды есепке алуда маңызды. Әр адам бір жерде тұратын ретінде бірегей түрде анықталуы керек, бірақ санау күні ол қай жерде болса, оның де-факто тұрғылықты жері, оны санауға ең қолайлы жер болмауы мүмкін. Адамның қызметтерді пайдаланатын жері оның әдеттегі тұрғылықты жері болғандықтан, оны санау үшін тиімдірек болуы мүмкін. Адам "тұрақты" мекенжайда тіркелуі мүмкін, мысалы, студенттер үшін отбасылық үй немесе ұзақ мерзімді көшпендер үшін. Тұрғылықты жердің нақты анықтамасы қажет, осы арқылы елге келген адамдарды халық санағына қосу керек пе, жоқ па деген шешім қабылданады. Бұл мәселе студенттердің білім алу үшін бірнеше жылға шетелге саяхаттайтын жағдайларында маңыздырақ болады. Санау кезінде қиындықтар тудыратын басқа топтар: жаңа туған сәбилер, босқындар, демалыста жүргендер, санау күніне қарай үйлерін ауыстырып жатқандар және тұрақты мекенжайы жоқ адамдар. Екінші үйі бар адамдарды, себебі олар елдің басқа бөлігінде жұмыс істейді немесе демалыс үйі бар, нақты мекенжайда анықтау қиын; бұл кейде екі рет есепке алуға немесе үйлерді қателікпен бос деп тануға әкеледі. Тағы бір мәселе – адамдардың әртүрлі уақытта әртүрлі мекенжайларды пайдалануы, мысалы, оқу жылында оқу орнында тұратын, бірақ демалыс кезінде отбасылық үйге оралатын студенттер немесе ата-анасы ажырасқан және тиімді түрде екі отбасылық үйі бар балалар. Халық санағы әрқашан адамдарды олардың тұратын жерінде табуға негізделген, себебі жүйелі балама жоқ: адамдарды табу үшін қолданылатын кез келген тізім алдымен халық санағынан алынған болуы мүмкін. БҰҰ-ның соңғы ұсынымдары мұндай күрделі үй шаруашылықтарын санау бойынша ұсыныстар береді. Ауыл шаруашылығы санағында деректер ауыл шаруашылығы шаруашылық бірлігінде жиналады. Ауыл шаруашылығы шаруашылығы – бір басқарудағы ауыл шаруашылығы өндірісінің экономикалық бірлігі, оған барлық мал және ауыл шаруашылығы өндірісі үшін толығымен немесе жартылай пайдаланылатын барлық жер кіреді, меншік құқығына, құқықтық формасына немесе көлеміне қарамастан. Бір басқару жеке адам немесе үй шаруашылығы, екі немесе одан көп жеке адам немесе үй шаруашылығы, клан немесе тайпа, немесе корпорация, кооператив немесе мемлекеттік мекеме сияқты заңды тұлға тарапынан жүзеге асырылуы мүмкін. Шаруашылықтың жері бір немесе бірнеше бөлек аумақтарда немесе бір немесе бірнеше аумақтық немесе әкімшілік бөлімдерде орналасқан бір немесе бірнеше учаскеден тұруы мүмкін, егер учаскелерде бірдей өндіріс құралдары, мысалы, еңбек, шаруашылық ғимараттары, машиналар немесе жұмыс малдары болса. Бұл тұрғылықты жердің кез келген анықтамасы бойынша халықтың нақты мәні бар екенін мойындайды, бірақ оны толыққанды дәлдікпен өлшеу мүмкін емес. Халық санағы процесінің маңызды аспектісі – деректердің сапасын бағалау. Көптеген елдер санақтан кейінгі сауалнаманы қолданады, осы арқылы санақтың бастапқы санын түзетуге болады. Бұл жануарлар популяциясы үшін қайта тұтқындау бағасын алуға ұқсас жұмыс істейді. Халық санағы сарапшылары арасында бұл әдіс қос жүйелі санақ (ДСС) деп аталады. Сұхбат алушылар үй шаруашылығының бір бөлігіне барып, санақ күніне үй шаруашылығы туралы мәліметтерді жазады. Бұл мәліметтер санақ деректерімен салыстырылады және жоғалған адамдардың саны бір санаққа кірген, бірақ екіншісіне кірмеген адамдардың санын ескере отырып, бағаланады. Бұл жауап бермеуге байланысты түзетулер жасауға мүмкіндік береді, бұл әртүрлі демографиялық топтар арасында өзгереді. Балық аулау аналогиясын қолдана отырып түсіндірме "Троут, Кэтфиш және Роак" мақаласында келтірілген, ол 2011 жылы ресми статистикадағы үздік нәтижелері үшін Корольдік Статистикалық Қоғамнан марапат алды. Үш жүйелі санақ жақсарту ретінде ұсынылды, өйткені ол көздер жұптарының статистикалық тәуелділігін бағалауға мүмкіндік береді. Алайда, сәйкестендіру процесі санақ бағалауының ең күрделі аспектісі болғандықтан, бұл әлі ұлттық санақ үшін іске асырылмаған. Сонымен қатар, үш түрлі көзді анықтау қиын болады, олар үш жүйеге арналған күш-жігерді тиімді ету үшін жеткілікті түрде әртүрлі болуы керек. ДСС әдісінің тағы бір кемшілігі – ешбір адам екі рет есептелмейді (артық есептеу) деген болжамға сүйенуі. Де-факто тұрғылықты жер анықтамаларында бұл мәселе болмас еді, бірақ де-юре анықтамаларында адамдар бірнеше формада тіркелуі мүмкін, бұл екі рет есепке алуға әкелуі мүмкін. Мұндағы ерекше мәселе – студенттер, олар көбінесе оқу жылында және отбасылық мекенжайда болады. Бірнеше елдер "қысқа форма/ұзын форма" деп белгілі бір жүйені қолданды. Бұл – адамдардың белгілі бір пайызына толықрақ сауалнама жіберуді (ұзын форма) көздейтін үлгілеу стратегиясы. Барлығына қысқа форма сұрақтары жіберіледі. Бұл көбірек деректерді жинауға мүмкіндік береді, бірақ барлық халыққа үлкен жүк салуды болдырмайды. Бұл сонымен қатар статистикалық кеңсеге жүктемені де азайтады. Шындығында, Ұлыбританияда 2001 жылға дейін барлық тұрғындар толық форманы толтыруға міндетті болды, бірақ тек 10% үлгісі ғана егжей-тегжейлі түрде кодталды және талданды. Жаңа технологиялардың арқасында барлық деректер қазір сканерленеді және өңделеді. 2011 жылғы Канада санағында ұзын форма санағының міндеттілігін тоқтату туралы дау болды; Statistics Canada басшысы Мунир Шейх федералдық үкіметтің осы шешімінен кейін отставкаға кетті. Балама санақ стратегияларын қолдану артып келеді, бірақ олар көптеген адамдар ойлағандай қарапайым емес және дамыған елдерде ғана қолданылады. Нидерланды әкімшілік деректерді пайдаланатын санақты қабылдауда ең озық ел. Бұл бірнеше әртүрлі әкімшілік деректер базасын белгілі бір уақытта байланыстыру арқылы симуляциялық санақ жүргізуге мүмкіндік береді. Деректер салыстырылуы мүмкін және әртүрлі дерек көздері арасындағы қарама-қайшылықтарды ескере отырып, жалпы санақ құрылуы мүмкін. Санақтан кейінгі сауалнама сияқты дәстүрлі санақта қолданылатын сияқты растау сауалнамасы да жүргізіледі. Халық тізімі бар басқа елдер де оны пайдаланушыларға қажетті санақ статистикасының негізі ретінде пайдаланады. Бұл көбінесе Скандинавия елдерінде кездеседі, бірақ халық, тұрғын үй, жұмыс және білім салаларын қамтитын көптеген бөлек тізімдерді біріктіруді қажет етеді. Бұл тізімдер содан кейін әртүрлі дерек көздерін салыстыру арқылы және ресми статистика жасау үшін жеткілікті сапаны қамтамасыз ету арқылы статистикалық тізім стандартына келтіріледі. Жақында Франция жыл сайын әртүрлі аймақтарды санауды жүзеге асыратын, айналмалы санақ бағдарламасын бастады, осылайша бүкіл ел 5-10 жылдың ішінде толыққанды саналып шығады. Еуропада 2010 жылғы санақ айналымына байланысты көптеген елдер деректерді тізімдерден, сауалнамалардан және басқа көздерден біріктіруге негізделген балама санақ әдістемелерін қабылдады.

Individuals are normally counted within households, and information is typically collected about the household structure and the housing. For this reason, international documents refer to censuses of population and housing. Normally the census response is made by a household, indicating details of individuals resident there. An important aspect of census enumerations is determining which individuals can be counted and which cannot be counted. Broadly, three definitions can be used: de facto residence; de jure residence; and permanent residence. This is important in considering individuals who have multiple or temporary addresses. Every person should be identified uniquely as resident in one place; but the place where they happen to be on Census Day, their de facto residence, may not be the best place to count them. Where an individual uses services may be more useful, and this is at their usual residence. An individual may be recorded at a "permanent" address, which might be a family home for students or long term migrants. A precise definition of residence is needed, to decide whether visitors to a country should be included in the population count. This is becoming more important as students travel abroad for education for a period of several years. Other groups causing problems of enumeration are new born babies, refugees, people away on holiday, people moving home around census day, and people without a fixed address. People with second homes because they are working in another part of the country or have a holiday cottage are difficult to fix at a particular address; this sometimes causes double counting or houses being mistakenly identified as vacant. Another problem is where people use a different address at different times e. g. students living at their place of education in term time but returning to a family home during vacations, or children whose parents have separated who effectively have two family homes. Census enumeration has always been based on finding people where they live, as there is no systematic alternative: any list used to find people is likely to be derived from census activities in the first place. Recent UN guidelines provide recommendations on enumerating such complex households. In the census of agriculture, data is collected at the agricultural holding unit. An agricultural holding is an economic unit of agricultural production under single management comprising all livestock kept and all land used wholly or partly for agricultural production purposes, without regard to title, legal form, or size. Single management may be exercised by an individual or household, jointly by two or more individuals or households, by a clan or tribe, or by a juridical person such as a corporation, cooperative or government agency. The holding's land may consist of one or more parcels, located in one or more separate areas or in one or more territorial or administrative divisions, providing the parcels share the same production means, such as labour, farm buildings, machinery or draught animals. This reflects a realist approach to measurement, acknowledging that under any definition of residence there is a true value of the population but this can never be measured with complete accuracy. An important aspect of the census process is to evaluate the quality of the data. Many countries use a post enumeration survey to adjust the raw census counts. This works in a similar manner to capture recapture estimation for animal populations. Among census experts this method is called dual system enumeration (DSE). A sample of households are visited by interviewers who record the details of the household as at census day. These data are then matched to census records, and the number of people missed can be estimated by considering the numbers of people who are included in one count but not the other. This allows adjustments to the count for non response, varying between different demographic groups. An explanation using a fishing analogy can be found in "Trout, Catfish and Roach " which won an award from the Royal Statistical Society for excellence in official statistics in 2011. Triple system enumeration has been proposed as an improvement as it would allow evaluation of the statistical dependence of pairs of sources. However, as the matching process is the most difficult aspect of census estimation this has never been implemented for a national enumeration. It would also be difficult to identify three different sources that were sufficiently different to make the triple system effort worthwhile. The DSE approach has another weakness in that it assumes there is no person counted twice (over count). In de facto residence definitions this would not be a problem but in de jure definitions individuals risk being recorded on more than one form leading to double counting. A particular problem here is students who often have a term time and family address. Several countries have used a system known as short form/long form. This is a sampling strategy that randomly chooses a proportion of people to send a more detailed questionnaire to (the long form). Everyone receives the short form questions. This means more data are collected, but without imposing a burden on the whole population. This also reduces the burden on the statistical office. Indeed, in the UK until 2001 all residents were required to fill in the whole form but only a 10% sample were coded and analysed in detail. New technology means that all data are now scanned and processed. During the 2011 Canadian census there was controversy about the cessation of the mandatory long form census; the head of Statistics Canada, Munir Sheikh, resigned upon the federal government's decision to do so. The use of alternative enumeration strategies is increasing but these are not as simple as many people assume and are only used in developed countries. The Netherlands has been most advanced in adopting a census using administrative data. This allows a simulated census to be conducted by linking several different administrative databases at an agreed time. Data can be matched, and an overall enumeration established allowing for discrepancies between different data sources. A validation survey is still conducted in a similar way to the post enumeration survey employed in a traditional census. Other countries that have a population register use this as a basis for all the census statistics needed by users. This is most common among Nordic countries, but requires many distinct registers to be combined, including population, housing, employment and education. These registers are then combined and brought up to the standard of a statistical register by comparing the data in different sources and ensuring the quality is sufficient for official statistics to be produced. A recent innovation is the French instigation of a rolling census programme with different regions enumerated each year, so that the whole country is completely enumerated every 5 to 10 years. In Europe, in connection with the 2010 census round, many countries adopted alternative census methodologies, often based on the combination of data from registers, surveys and other sources.

Технология

Санақтар технологияны қолдануда эволюциялады: 2010 жылғы санақтарда көптеген жаңа есептеу түрлері пайдаланылды. Бразилияда санақшылар қолға ұсталатын құрылғыларды пайдаланып, жердегі тұрғын үйлерді анықтады. Көптеген елдерде санақ деректерін қағаз түрінде де, интернет арқылы да беруге болады. DSE компьютерлік сәйкестендіру әдістері арқылы жеңілдетіледі, оларды автоматтандыруға болады, мысалы, бейімділік көрсеткіштерімен сәйкестендіру. Ұлыбританияда барлық санақ нысандары сканерленіп, электрондық түрде сақталады және физикалық мұрағаттардың қажеттілігін жояды. Компьютерлік жүйелерде үлкен деректер базалары болмаса, әкімшілік санақ үшін деректерді байланыстыру мүмкін емес. Жаңа технологияны енгізуде кейде қиындықтар туындайды. АҚШ санағы қолға ұсталатын компьютерлерді пайдалануды жоспарлаған, бірақ шығындар өсті және келісімшарт Бразилияға сатылды. Онлайн жауап берудің бірнеше артықшылықтары бар, бірақ санақтың мақсаты – әрбір адамның дұрыс есепке алынуын қамтамасыз ету. Егер адамдар мекенжайларын тексеруден өткізбей енгізе алса, жүйе теріс пайдалануға бейім болады. Сондықтан үй шаруашылықтарын санақшының келуі немесе пошта арқылы тексеру қажет. Интернетке қол жеткізе алмайтындар үшін қағаз түріндегі нысандар әлі де қажет. Әкімшілік санақтың жасырындығы пайдаланушылардың өз деректерін ресми статистикаға берудің маңыздылығын түсінбеуіне әкелуі мүмкін. Сонымен қатар, халықты бағалау географиялық ақпараттық жүйе (ГИС) және қашықтан зондтау технологияларын пайдалана отырып, қашықтан жүргізілуі мүмкін.

Даму

Біріккен Ұлттар Ұйымының Халық қорының (БҰҰҚ) мәліметінше, "Халық және тұрғын үй санағы арқылы алынған ақпарат – адамдардың саны, олардың таралуы, тұру жағдайы және басқа да маңызды деректер – даму үшін өте қажет". Өйткені, осындай деректер саясаткерлерге инвестиция салуға тиіс бағытты анықтауға көмектеседі. Көптеген елдерде халық туралы мәліметтер ескі немесе дұрыс емес болғандықтан, халықтың қажеттіліктерін шешу қиынға түседі. БҰҰҚ атап көрсеткендей, бұл деректер кедейлікті азайтуға бағытталған стратегияларды негіздеуге; саясаттың тиімділігін бағалауға және мониторинг жасауға; сондай-ақ ұлттық және халықаралық деңгейде келісілген даму мақсаттарына жетудегі прогресті қадағалауға мүмкіндік береді. Халық санағы саясаткерлерді халық саны мәселелерімен таныстырудан бөлек, әлеуметтік, демографиялық немесе экономикалық шеттетудің түрлерін – мысалы, нәсіл, ұлт және дінге байланысты теңсіздіктерді, сондай-ақ мүгедектер мен кедейлер сияқты әлсіз топтарды анықтау үшін де маңызды құрал болып табылады. Нақты санақ жергілікті қоғамдастықтарға қажетті ақпаратты ұсынып, жергілікті шешімдерді қабылдауға қатысуға және олардың мүдделерін қорғауға мүмкіндік береді. Ауыл шаруашылығы санағының даму үшін маңызы – ол елдегі ауыл шаруашылығы секторының құрылымын көрсетеді. Ал бұрынғы санақтармен салыстырғанда, сектордың даму үрдістерін және құрылымдық өзгерістерін анықтауға, сондай-ақ саясаттың назар аударуы керек салаларды көрсетуге мүмкіндік береді. Санақ деректері ағымдағы статистика үшін негізгі өлшемшарт ретінде қолданылады және басқа деректермен бірге қолданылғанда олардың құндылығы артады. Алынған нәтижелер халық санының өзгеруін өлшеуге және өкілдік құрамын анықтауға пайдаланылды. Халық санының бағалаулары басқа елдердің деректерімен салыстырылуы мүмкін. ХХ ғасырдың басында санақтар үй шаруашылықтары мен жұмыспен қамтылу деңгейі туралы мәліметтерді жинады. Кейбір елдерде санақ архивтері ондаған жылдардан кейін жария етіліп, генеалогтарға әртүрлі адамдардың тегін зерттеуге мүмкіндік береді. Мұрағаттар қалыптасқан көзқарастарға қарсы келетін маңызды тарихи мәліметтерді ұсынады. Жұмыс атаулары, мүкісіздер мен науқастарға көмек көрсету шаралары сияқты ақпараттар қоғамның тарихи құрылымын түсінуге көмектеседі. Көптеген елдерде санаққа саяси факторлар ықпал етеді. Мысалы, 2010 жылы Канадада Стивен Харпер басшылығымен үкімет ұзақ пішіндегі міндетті санақты жойды. Бұл шешім жеке сұрақтарға наразылық білдірген кейбір канадалықтардың наразылығына жауап болды. 2016 жылы Джастин Трюдо үкіметі ұзақ пішіндегі санақты қайтадан енгізді.

According to the United Nations Population Fund (UNFPA), "The information generated by a population and housing census – numbers of people, their distribution, their living conditions and other key data – is critical for development." This is because this type of data is essential for policymakers so that they know where to invest. Many countries have outdated or inaccurate data about their populations and thus have difficulty in addressing the needs of the population. The UNFPA said: designing evidence based poverty reduction strategies; monitoring and evaluating the effectiveness of policies; and tracking progress toward national and internationally agreed development goals. "</blockquote>

In addition to making policymakers aware of population issues, the census is also an important tool for identifying forms of social, demographic or economic exclusions, such as inequalities relating to race, ethics, and religion as well as disadvantaged groups such as those with disabilities and the poor. An accurate census can empower local communities by providing them with the necessary information to participate in local decision making and ensuring they are represented. The importance of the census of agriculture for development is that it gives a snapshot of the structure of the agricultural sector in a country and, when compared with previous censuses, provides an opportunity to identify trends and structural transformations of the sector, and points towards areas for policy intervention. Census data are used as a benchmark for current statistics and their value is increased when they are employed together with other data sources. The results were used to measure changes in the population and apportion representation. Population estimates could be compared to those of other countries. By the beginning of the 20th century, censuses were recording households and some indications of their employment. In some countries, census archives are released for public examination after many decades, allowing genealogists to track the ancestry of interested people. Archives provide a substantial historical record which may challenge established views. Information such as job titles and arrangements for the destitute and sick may also shed light on the historical structure of society. Political considerations influence the census in many countries. In Canada in 2010 for example, the government under the leadership of Stephen Harper abolished the mandatory long form census. This abolition was a response to protests from some Canadians who resented the personal questions. The long form census was reinstated by the Justin Trudeau government in 2016.

Мысыр

Мысырдағы санақтар алғаш рет Орта Мемлекеттің соңында пайда болып, Жаңа Мемлекет кезінде дамыды. Геродоттың айтуынша, фараон Амасис әрбір египеттіктен жыл сайын номархқа "қалай күнкөріс табатынын" жариялауды талап еткен. Птолемейлер мен римдіктер тұсында Мысырда мемлекеттік қызметкерлер бірнеше рет санақ өткізді.

Ежелгі Грекия

Ежелгі грек қала-мемлекеттері халық санауы жүргізгені туралы бірнеше мәлімет бар.

Израиль

Халық санағы туралы Киелі кітапта еске алынады. Құдай, киелі шатырды күтіп ұстау үшін, халық санағымен бірге жан басына салық төлеуді бұйырды. "Сандар" кітабы Израиль халқының Мысырдан шыққаннан кейін әкелерінің үйлері бойынша санаққа алынуына байланысты аталған. Израильдіктер "Моав жазығында" орналасқанда екінші халық санағы жүргізілді. Дәуіт патша жүргізген халық санағы апатты нәтижелерге әкелді. Оның ұлы, Сүлеймен патша, Израильдегі барлық шет елдіктерді санаққа алды. Римдіктер Яһудеяны біздің эрамыздың 6 жылы басып алғанда, легат Публий Сулпиций Кириний салық алу мақсатында халық санағын ұйымдастырды. Лұқа Евангелиясы Исаның тууы осы оқиғамен немесе Киринийдің қызметке кіргенінен бұрын өткізілген басқа бір халық санағымен байланыстырады.

Қытай

Әлемдегі ең ерте сақталған санақтардың бірі Қытайда Хан әулеті тұсында біздің заманымыздан 2 жылы өткізілді және ғалымдар оны әлі де өте дәл деп есептейді. Халық саны 57 671 400 адам, 12 366 470 үй шаруашылығында тіркелді, бірақ осы жолы тек салық төлейтін отбасылар ғана ескерілді, бұл кірісті және жұмылдырылатын әскерлердің санын көрсетеді. 144 жылы тағы бір санақ жүргізілді.

Үндістан

Үндістандағы ең ежелгі санақ император Чандрагупта Маурьяның билігінде, Чанакья мен Ашока басшылығымен шамамен б.з.д. 330 жылы өткен деп есептеледі.

Рим

Ағылшын тіліндегі термин латын тіліндегі census сөзінен тікелей алынған, ол censere ("бағалау") дегенді білдіреді. Халық санағы Рим үкіметінің басқаруында маңызды рөл атқарды, себебі ол азаматтың әскери және салық мақсатындағы әлеуметтік тобын анықтау үшін қолданылды. Орта республикадан бастап, әдетте бес жыл сайын жүргізілді. Ол азаматтар мен олардың мүлкін тіркеуге арналған тізімді қамтады, осы арқылы олардың міндеттері мен құқықтарын анықтауға болатын. Бұл б.з.б. 6 ғасырда Рим патшасы Сервий Туллиймен құрылған делінеді, сол кезде қару-жарақ ұстайтын азаматтардың саны шамамен 80 000-ға жететін болған. 6 жылы Иудеяда тікелей римдік билік орнатылғаннан кейін өткізілген "Квириний санағы" Зелот қозғалысының қалыптасуына және Римге қарсы бірнеше сәтсіз көтерілістерге, олар Диаспорамен аяқталған, ішінара себепкер болды. Диоклетианның 297 жылы орнатылған 15 жылдық индикция циклі онжылдық санақтарға негізделген және кейінгі антик дәуірде және Византия империясы кезінде мерзімдік санаудың негізін құрады.

Рашид және Омейяд халифаттары

Орта ғасырларда Халифат құрылғаннан кейін көп ұзамай, тұрақты халық санағын жүргізе бастады, бұл екінші Рашид халифасы Омардың бұйрығымен басталды.

Орта ғасырлардағы Еуропа

Domesday Book-ті 1086 жылы Англияның I Вильгельмі жасаған, ол жақында бағындырған жерлерінен дұрыс салық алу үшін. 1183 жылы Мысыр мен Сирия сұлтаны Саладиннің басып кіруіне қарсы қанша адам мен қанша ақша жинауға болатынын анықтау мақсатымен крестшілердің Иерусалим Корольдігінде халық санағы жүргізілді. 1328 жыл: Францияның алғашқы ұлттық санағы (L'État des paroisses et des feux), көбінесе салық салу мақсатында. Онда француз халқының саны 16-17 миллионға жетеді деп есептелді.

Инка империясы

15 ғасырда Инка империясы халық санағы туралы мәліметтерді тіркеудің ерекше жолына ие болды. Инкалардың жазба тілі болмаған, бірақ санақтар кезінде және басқа да сандық ақпаратты, сондай-ақ сандық емес деректерді кипуларда – лама немесе альпака жүнінен немесе мақта иптерінен жасалған, 10-дық позициялық жүйеде түйіндер арқылы кодталған сандық және басқа да мәндерді тіркеді.

Испания империясы

1577 жылы 25 мамырда Испания королі Филипп II корольдік кедула арқылы Испанияның Үндістандағы иеліктерінің толық сипаттамасын дайындауға бұйрық берді. 1577 жылы Крониста Майор кеңсесінен шығарылған нұсқаулар мен сауалнама Жаңа Испания және Перу вице-корольдіктеріндегі жергілікті шенеуніктерге ақпарат жинауды ұйымдастыру үшін жіберілді. Елу сұрақтан тұратын сауалнама мақсаты – жердің сипаттамасы және оның халқының өмірі туралы негізгі мәліметтерді алу болды. "Географиялық қатынастар" деп аталатын жауаптар 1579 және 1585 жылдар аралығында жазылып, Индия Кеңесі арқылы Испаниядағы Крониста Майорға қайтарылды.

Дүниежүзілік халық санының болжамы

Әлем халқының ең алғашқы бағалауын 1661 жылы Джованни Баттиста Риччоли жасаған; келесісін 1741 жылы Иоганн Петер Сюссмилх жасаған, ол 1762 жылы қайта қарастырылды; үшіншісін 1859 жылы Карл Фридрих Вильгельм Дитеричи жасаған. 1931 жылы Уолтер Уиллкокс өзінің "Халықаралық көші-қон: II томдық түсіндірмелер" атты кітабында 1929 жылғы әлем халқының шамамен 1,8 миллиардқа жуық болғанын көрсететін кесте жариялады.

Әсері

UNFPA COVID-19 пандемиясы көптеген елдерде халық және тұрғын үй санақтарын сәтті өткізуге қауіп төндіреді деп болжайды. Бұл қауіп, сапаны төмендетуге әкелетін кешігулер, үзілістер немесе санақ жобаларының толыққан тоқтап қалуы арқылы көрінеді. COVID-19-қа қарсы күреске жұмсалуы мүмкін ішкі және донорлық қаржыландыру санақтың маңызды қаражатсыз қалуына себеп болуы мүмкін. Бірнеше ел халық санағын кейінге жылдыру туралы шешім қабылдады, ал көптеген елдер әлі де болашаққа қатысты шешімдерін жарияламады. Бұл жағдай кейбір елдерде қазірдің өзінде орын алып жатыр. Пандемия сонымен қатар әлемнің барлық аймақтарындағы ауыл шаруашылығы санағының жоспарлау және іске асыру кезеңдеріне де әсер етті. Әсердің күші санақтың қай кезеңде екендігіне байланысты өзгерді – жоспарлау (яғни, штатты жинау, сатып алу, тізімдерді және сауалнамаларды дайындау), далалық жұмыс (далалық оқыту және санау) немесе деректерді өңдеу/талдау. Ауыл шаруашылығы санағының есеп беру кезеңі – ауыл шаруашылығы жылы. Сондықтан, санақ жұмысындағы кез келген кешігу өте маңызды болуы мүмкін және егер ауыл шаруашылығы маусымы өткізілсе, санақ бір жылға кейінге жылдырылуы мүмкін. Кейбір жариялымдар COVID-19-дың ауыл шаруашылығы бойынша ұлттық санақтарға тигізген әсерін талқылады.

Бейімделу

Біріккен Ұлттар Ұйымының Халық қор (БҰҰҚ) халық санағы кейіндірілсе де, халық санағын жоспарлау және дайындалу тоқтатылмауы, керісінше, пандемия бақылауға алынған кезде оны қауіпсіз жүзеге асыру үшін әлемдік күш-жігер жұмылдыруды сұрады. Онлайн, тіркелімге негізделген және гибридтік сияқты жаңа халық санағы әдістері әлемдік практикаға енгенімен, олардың іске асырылуы үшін алдын ала кең көлемді жоспарлау және дайындық қажет, оларды қысқа мерзімде жасау мүмкін емес. COVID-19 жұқтыру қаупі бар аймақтарда халық санағын жүргізуге жеке қорғаныш құралдарының жеткілікті еместігі тікелей кедергі келтіреді. БҰҰҚ Сатып алу кеңсесі жаңа жеткізу тізбектері мен ресурстарды іздеу үшін басқа агенттіктермен ынтымақтастықта жұмыс істеп жатыр.