Хессендегі Хадамар жойғыш орталығы (1941-1945) – нацистердің «Т4 әрекеті» бағдарламасы бойынша мүгедектерді жаппай өлтіруге арналған орын. 200 мың адам қаза болды.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Гессендегі нацистік құрту орталығы, Германия (1941–1945 жж.)
Nazi extermination centre in Hesse, Germany (1941–1945)
Хадамар өлтіру орталығы (NS Tötungsanstalt Hadamar) – нацистердің Aktion T4 деп аталатын міндетті эвтаназия бағдарламасына қатысқан өлтіру мекемесі. Ол Германияның Гессен штатындағы Лимбургке жақын орналасқан Хадамар қаласындағы психиатриялық ауруханада орналасқан. 1939 жылдан бастап нацистер Хадамарды және тағы бес орынды Aktion T4 үшін өлтіру орталықтары ретінде пайдаланды, олар неміс қоғамының «қажетсіз» деп саналған мүшелерін – әсіресе дене және психикалық мүгедектігі бар адамдарды – жаппай стерилизациялау және жаппай өлтіруді жүзеге асырды. Барлығы осы мекемелерде шамамен 200 000 адам өлтірілді, оның ішінде мыңдаған балалар. Бұл әрекеттер нацистік евгеника идеяларымен үйлесімді болды. Бағдарлама 1941 жылы ресми түрде тоқтатылса да, ол 1945 жылы Германия капитуляциясына дейін жалғасты. Шамамен 15 000 неміс азаматы ауруханаға жеткізіліп, көбінесе газ камерасында, ал қалғаны өлімге әкелетін инъекциялар мен аштықтан өлтірілді. Бұған қоса, Польшадан және нацистер басып алған басқа елдерден келген жүздеген мәжбүрлі жұмысшылар да қаза тапты. Соғыстан кейін Хадамар мен оның ауруханасы американдық оккупациялық аймағына кірді. 1945 жылдың 8-15 қазаны аралығында АҚШ әскерлері Хадамар процесін өткізді, ол Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі жылдардағы алғашқы жаппай қылмыс процесі болды. Олар дәрігерлер мен аурухана қызметкерлерін одақтас елдердің азаматтарын, атап айтқанда Польшадан және басқа елдерден келген мәжбүрлі жұмысшыларды өлтіргені үшін қудалады. АҚШ-тың халықаралық құқық бойынша осы қылмыстарға қатысты юрисдикциясы болды. Бірнеше адам осы қылмыстар үшін сотталып, өлім жазасына кесілді. Германия сот жүйесі оккупация аясында қайта құрылғаннан кейін, 1946 жылы дәрігер мен медбике ауруханада шамамен 15 000 неміс азаматын өлтіргені үшін неміс сотында сотталды. Екеуі де кінәлі деп танылды. Аурухана қазір де жұмыс істеуде. Онда эвтаназиялық кісі өлтірулерге арналған ескерткіш және нацистік бағдарлама туралы көрме бар.
The Hadamar killing centre (NS Tötungsanstalt Hadamar) was a killing facility involved in the Nazi involuntary euthanasia programme known as Aktion T4. It was housed within a psychiatric hospital located in the German town of Hadamar, near Limburg in Hessen. Beginning in 1939, the Nazis used Hadamar and five other sites as killing facilities for Aktion T4, which performed mass sterilizations and mass murder of "undesirable" members of German society, specifically those with physical and mental disabilities. In total, an estimated 200,000 people were murdered at these facilities, including thousands of children. These actions were in keeping with Nazi ideas about eugenics. While officially ended in 1941, the programme lasted until the German surrender in 1945. Nearly 15,000 German citizens were transported to the hospital and murdered there, most by gas chamber and the rest by lethal injection and starvation. In addition, hundreds of forced labourers from Poland and other countries occupied by the Nazis were murdered there. Hadamar and its hospital fell within the American occupation zone after the war. During 8–15 October 1945, United States forces conducted the Hadamar Trial, the first mass atrocity trial in the years following World War II. They prosecuted doctors and staff on charges of murdering citizens of allied countries, namely, forced labourers from Poland and other countries. The US had jurisdiction for these crimes under international law. Several people were convicted and executed for these crimes. After the German courts were reconstructed under the occupation, in 1946 a doctor and nurse were prosecuted by Germans for the murders of nearly 15,000 German citizens at the hospital. Both were convicted. The hospital continues to operate. It holds a memorial to the euthanasia murders as well as an exhibit about the Nazi programme.
Өмірбаян
19 ғасырдың соңынан бастап дәрігерлер мен ғалымдар евгеникаға негізделген нәсілдік тазалық туралы теорияларды дамытып келді, бұл сол кезде кең таралған, әлеуметтік тарих, биология, антропология және генетика сияқты ғылымдардан пайда болған ұғым еді. Вейндлингтің (1989) түсіндіргеніндей, Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Германияда неміс нәсілдік тазалығының "тоқырауы" туралы алаңдаушылық тудырған бірнеше қозғалыс болды, бұл 1927 жылы Кайзер Вильгельм антропология, адам генетикасы және евгеника институтының құрылуымен аяқталды. 1920 жылдардың басынан бері стерилизация және эвтаназия саласында заң қабылдау туралы талаптар болғанымен, олар қабылданбады, себебі позитивті евгеника Веймар саяси жүйесінің және елдің әлеуметтік қажеттіліктерінің көрінісі деп саналды. Бұл бағыт 1933 жылы Германияда нацистер билікке келгеннен кейін өзгерді, олар өздерінің жалған ғылыми нәсілдік теорияларына негізделген евгеника бағдарламасын жүзеге асырды.
Since the late 19th century, doctors and scientists had been developing theories of racial purity based on eugenics, a concept popular at the time that developed from several disciplines including social history, biology, anthropology and genetics. As Weindling (1989) explained, there had been several movements in Germany since the end of World War I concerned with the 'degeneration' of German racial purity that culminated with the founding in 1927 of the Kaiser Wilhelm Institute of Anthropology, Human Heredity, and Eugenics. Although there had been demands since the early 1920s for legislation on sterilization and euthanasia, these were rejected because it was believed that positive eugenics was more representative of the Weimar political structures and the nation's social needs. This approach ended in 1933 after the ascent of the Nazis in Germany, who implemented a eugenics programme based on their pseudoscientific racial theories.
T4 іс-қимылдың бірінші кезеңі
1939 жылдың соңында Гитлер жеке қағазына Филипп Булер мен Карл Брандтқа "эвтаназия" бағдарламасын бастауға рұқсат беретін бұйрық шығарды. Виктор Брак осы бағдарламаны "өрбуге жарамсыз" деп танылған балаларды жаппай стерилизациялаудан бастады. Содан кейін аурухана қызметкерлері жарамсыз деп танылған балаларды өлтірді, ал бағдарлама кейіннен ересектерге де таратылды. 1940 жылдың қаңтарында нацистер алғашқы өлтіру орындарын құрды. Күн сайын пошта автобустарымен 100-ге жуық адам келді. Оларға "медициналық тексеру" үшін киімдерін шешуге бұйрық берілді. Әрқайсысы дәрігерге жіберілгенде, олардың 60 түрлі өлімге әкелетін ауруларының бірі бар екені тіркелді, себебі "емделмейтін" жағдайдағы адамдарға "мүсіркей өлім" сыйланатын болды. Дәрігер әр адамды үш санаттың біріне жатқызу үшін әртүрлі түсті жақпақшалармен белгіледі: кісі өлтіру; кісі өлтіру және зерттеу үшін миды алу; кісі өлтіру және алтын тістерді алу. Құрбандардың отбасыларына жалған өлім себептерін көрсеткен "құдайылық хаттар" жіберілді. Кремторий пештерінде көбінесе бір уақытта екі мәйіт болғандықтан, кремация процесі толыққанды болған жоқ. Бұл көбінесе қаланың үстінде қалың, қышқыл тұманның пайда болуына себеп болды. 1941 жылдың тамызында Лимбург епархиясының епископы Антониус Хилфрихтің рейхс-министрге жолдаған хатына сәйкес, жергілікті балалар бір-бірін: "Сен ақылды емессің; Хадамарға барып, пешке түсесің" деп мазақтады. Адамдар осы іс-әрекеттер туралы, әсіресе "сұр автобустардың" құрбандарды жинаудағы рөлі туралы білген сайын, наразылық күшейді. 1941 жылдың тамызында Гитлер халықтың наразылығынан қорқып, "эвтаназия" бағдарламасы тоқтатылғанын ресми түрде жариялады. Медбике Ирмгард Губер басқаратын дәрігерлер мен қызметкерлер осы құрбандардың көпшілігін тікелей өлтірді, олардың арасында мүгедек неміс науқастары, бомбаланған аймақтардан келген ақыл-ойы бұзылған қарттар, әлеуметтік мекемелерден "жартылай еврей" балалары, психологиялық және физикалық мүгедектігі бар мәжбүрлі жұмысшылар мен олардың балалары, неміс солдаттары және психологиялық жағдайы жазылмаған Waffen SS әскерлері болды. Газ камерасы бұзылғандықтан, Хадамардағы медициналық қызметкерлер мен персонал осы адамдардың көпшілігін дәрі-дәрмектердің өлтіруші дозасын беру арқылы немесе қасақана қараусыздық пен азық-түлік жетіспеушілігінен өлтірді. Соғыс Германияда 1945 жылдың 8 мамырында аяқталғанымен, нацистік құрту орындары мүгедектерді есірткіштермен өлтіруді немесе оларды азықтан айыруды жалғастырды. Хадамарда өлтірілген соңғы науқас 1945 жылдың 29 мамырында ақыл-ойы бұзылған төрт жасар бала болды. "Акция Т4" екінші "орталықтандырылмаған" кезеңінде Хадамарда шамамен 4500 адам өлтірілді.
Beginning in late 1939, Hitler personally issued an order on his private stationery authorizing Philipp Bouhler and Karl Brandt to initiate a "euthanasia" programme to give the "incurably sick" a "mercy death". Developed by Viktor Brack, it began with mass sterilizations of children deemed "unfit" to reproduce. After that, the hospital staff exterminated children determined to be unfit and the programme was later expanded to adults. By January 1940, the Nazis had set up their first killing facilities. Up to 100 victims arrived in post buses every day. They were told to disrobe for a "medical examination". Sent before a physician, each was recorded as having one of 60 fatal diseases, as "incurables" were to be given a "mercy death". The doctor identified each person with different coloured sticking plasters for one of three categories: murder; murder & remove brain for research; murder & extract gold teeth. Families of the victims were sent "comfort letters" with falsified causes of death. Since the crematorium ovens were more often than not fed with two corpses at a time, the cremation process was less than perfect. This often resulted in the aforementioned thick, acrid smog hanging over the town. According to a letter sent by Bishop Antonius Hilfrich of the Diocese of Limburg to the Reich Justice Minister in August 1941, local children taunted each other with the words "You're not very clever; you will go to Hadamar and into the ovens". As people learned of these activities, especially the role of the "grey buses" in collecting victims, there was growing opposition. Fearing public unrest, Hitler officially announced in August 1941 that the "euthanasia" activities had been curtailed. Resident physicians and staff, headed by nurse Irmgard Huber, directly murdered the majority of these victims, among whom were German patients with disabilities, mentally disoriented elderly persons from bombed out areas, "half Jewish" children from welfare institutions, psychologically and physically disabled forced labourers and their children, German soldiers, and Waffen SS soldiers deemed psychologically incurable. Because the gas chamber had been deconstructed, the medical personnel and staff at Hadamar murdered almost all of these people by lethal drug overdoses or deliberate neglect and malnutrition. Though the war ended in Germany on 8 May 1945, the Nazi extermination institutions continued to murder disabled patients by drugs or depriving them of food. The last known patient murdered at Hadamar was a four year old mentally handicapped boy, killed on 29 May 1945. During the second "decentralized" phase of Aktion T4, an estimated 4,500 victims were murdered at Hadamar.
Хадамар соты
1945 жылғы 8-15 қазан аралығында өткен Хадамар соты – Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Германияның американдық оккупациялық аймағындағы жаппай қырқындар бойынша алғашқы сот процесі болды. АҚШ әскери билігі нацистік Германия саясатымен байланысты жүйелi нәсiлдік және әлеуметтік қуғын-сүргін мен жоюға қатысты қылмыстарды қарау үшін алғашқы қудалауды бастауға шешiм қабылдады. Бастапқыда американдық билік Хадамардағы дәрігерлерді, медбикелерді және әкімшілік қызметкерлерді мекемеде 15 000-ға жуық неміс пациенттерін өлтіргені үшін соттамақшы болды. Алайда, сол кезде халықаралық құқық бойынша олардың мұндай құқығы болмады. АҚШ әскери шенеуніктерi өз азаматтарын өлтірген неміс азаматтарын соттай алмады. Халықаралық құқық оларды өздерінің әскери қызметшілері мен азаматтық халықтарына, сондай-ақ олардың одақтастарына қарсы жасалған қылмыстарды соттаумен шектеді. Алты мүшеден тұратын АҚШ әскери трибуналы Хадамардың бас әкімшісі Альфонс Клейн мен екі медбике, Генрих Руофф пен Карл Виллигті асып өлтіруге үкім шығарды. Бас дәрігер Адольф Вальман қарттығына (70-ке жуық жас) және денсаулығының нашарлығына байланысты өмір бойына қатаң еңбекпен жазаланды. Хадамардың екі әкімшілік қызметкері 35 және 30 жылға қатаң еңбекпен жазаланды. Бір әйел медбике, жалғыз әйел сотталушы Ирмгард Хубер ең жеңіл жазаны – 25 жылға бас бостандығынан айыру және қатаң еңбекпен жұмыс істеуді алды. 1946 жылғы 14 наурызда Клейн, Руофф және Виллиг өлім жазасына орындалды. 1945 жылғы желтоқсанда Одақтастар №10 Одақтас Бақылау Кеңесінің Заңына қол қойды, ол немістердің еврейлерге, поляктарға, цығандарға және басқа да халықтарға қарсы жасаған жаппай қырқындарын қамтитын «адамзатқа қарсы қылмыс» деген кең ауқымды айыптауға мүмкіндік берді. Бұл айыптау Нюрнбергтегі Халықаралық Әскери Трибуналдың (ХАТ) айыптамасына енгізілді. 1946 жылдың басында Хадамардағы сияқты «эвтаназия» қылмыстары оккупация аймағында жаңадан құрылған неміс соттарына берілді. 1947 жылдың басында Франкфурттағы неміс трибуналы Вальман мен Хуберді қоса алған 25 Хадамар қызметкерін мекемедегі 15 000 неміс пациентін өлтіргені үшін соттады. Кейбіреулерінің жазасы ұзартылса да, олардың барлығы 1950 жылдардың басында босатылды.
The Hadamar Trial, 8–15 October 1945, was the first mass atrocity trial in the American occupation zone of Germany following World War II. U. S. military authorities decided to undertake their first prosecution to adjudicate crimes associated with the systematic racial and social persecution and extermination committed under Nazi Germany policies. Initially, American authorities intended to try Hadamar physicians, nurses, and administrative staff in their custody for the murders of nearly 15,000 German patients at the institution. At the time, however, they lacked jurisdiction to do so under international law. U. S. military officials could not try German nationals for murdering their fellow citizens. International law restricted them to prosecute crimes committed against their own service personnel and civilian nationals, and those of their allies, in the territories that they held. The six man U. S. military tribunal sentenced the Hadamar chief administrator Alfons Klein, and two male nurses, Heinrich Ruoff and Karl Willig, to death by hanging. Chief physician Adolf Wahlmann received a life sentence with hard labor due to his old age (he was nearly 70) and poor health. Two Hadamar administrative staff received sentences of 35 and 30 years with hard labor, respectively. Irmgard Huber, a nurse and only female defendant, received the lightest sentence, that of 25 years imprisonment with hard labor. On 14 March 1946, Klein, Ruoff, and Willig were executed. In December 1945 the Allies promulgated Allied Control Council Law No. 10, which allowed the elastic charge of "crimes against humanity" to cover the massive scale of extermination the Germans had carried out against Jews, Poles, Gypsies and other populations. This charge was introduced in the indictment by the International Military Tribunal (IMT) at Nuremberg. In early 1946, "euthanasia" crimes such as those at Hadamar were transferred to the German courts, newly reconstructed under the occupation. In early 1947, a German tribunal in Frankfurt tried 25 Hadamar personnel, including Wahlmann and Huber, for the murder of some 15,000 German patients at the facility. Although some had their sentences increased, they were all released early in the 1950s.
Соғыстан кейінгі пайдалану
Бүгінде бұл жерде Хадамар психиатриялық және психотерапиялық клиникасы – Vitos Klinik für Psychiatrie und Psychotherapie Hadamar орналасқан. Сонымен қатар, мұнда Хадамар еске алу мұражайы бар, онда құрбандарға арналған ескерткіш пен осы жерде болған жаппай қырғынға қатысты көрме ұсынылған. Клиника мен мұражайдың екеуі де Гессен штатының басқаруында.
Today, the site houses a psychiatric hospital, the Vitos Klinik für Psychiatrie und Psychotherapie Hadamar, alongside the Hadamar Memorial Museum, which contains a memorial to the victims and an exhibition regarding the mass murders that took place on the site. Both the clinic and museum are operated by the State of Hessen.