Кіріспе
Ағылшын биологы (1924–2013)
Хью Эсмор Хаксли MBE FRS (25 ақпан 1924 – 25 шілде 2013) – бұлшықет физиологиясында маңызды жаңалықтар жасаған британдық молекулалық биолог. Ол Кембридждегі Крайст колледжінің физика мамандығы бойынша бітірген. Бірақ, оның білімі Екінші дүниежүзілік соғыс салдарынан бес жылға үзіліске ұшырады, сол кезде ол Корольдік әуе күшінде қызмет етті. Радарды дамытуға қосқан үлесі үшін ол MBE орденімен марапатталды. Хаксли Кембридждегі Медициналық зерттеулер кеңесінің Молекулалық биология зертханасының алғашқы PhD студенті болды, онда ол бұлшықет талшықтарының рентгендік дифракциясын зерттеді. 1950 жылдары ол биологиялық үлгілерді зерттеу үшін электронды микроскопияны қолданған алғашқы ғалымдардың бірі болды. Массачусетс технология институтында докторантурадан кейінгі тағылымдамасы кезінде, әріптесі Жан Хансонмен бірге бұлшықет қозғалысының негізгі қағидасын ашты, ол 1954 жылы «сырғанатын жіп теориясы» деп танылды. 15 жылдық зерттеуден кейін, 1969 жылы ол «қозғалмалы көпір гипотезасын» ұсынды, ол бұлшықет жиырылуының молекулалық негізін және басқа да жасушалық қозғалыс түрлерінің көп бөлігін түсінудің қазіргі заманғы моделіне айналды. Хаксли Лондон университетінің колледжінде жеті жыл, ал Молекулалық биология зертханасында он бес жыл жұмыс істеді, 1979 жылдан бастап оның директорының орынбасары болды. 1987–1997 жылдары Массачусетс штатындағы Брандейс университетінде профессор қызметін атқарды, және қалған өмірін зейнеткер профессор ретінде өткізді.
Білім
Хаксли 1941 жылы Кембридждегі Крайст колледжінде физика оқыды. Екінші курста оқуы Екінші дүниежүзілік соғыс салдарынан үзіліп, ол радар офицері ретінде Корольдік әуе күштеріне қосылды. 1943-1947 жылдары ол радар жабдықтарын дамытумен айналысты, осы қызметі үшін кейін Британ империясының орденінің мүшесі (MBE) атағымен марапатталды. Оның механикалық және электр құрылғыларындағы тәжірибесі ғылыми карьерасы бойында өте пайдалы болды. Әскери қызметін аяқтағаннан кейін ол Кембриджге оралып, соңғы курсын бітірді және 1948 жылы физика ғылымдарының бакалавры дәрежесін алды. Соғыс, әсіресе Хиросима мен Нагасакидегі атом бомбалаудың қорқынышты жағдайлары, физикаға деген қызығушылығын толығымен басып тастады. Сондықтан ол Кембридж университетіне Макс Перутц пен Джон Кендрю құрған, жаңадан ашылған Молекулалық биология зертханасының алғашқы PhD студенті болды, бұл зертхана сол кезде Медициналық зерттеулер кеңесінің (MRC) шағын бөлімшесі еді. Ол бастапқыда ақуыздарды рентген сәулесімен талдаумен айналысты, бірақ кейін бұлшық еттерді зерттеуге көшті. (Ақуызды зерттеуді басқа студент, ДНК құрылымын анықтаған Фрэнсис Крикке тапсырды.) Осылайша ол 1952 жылы молекулалық биологиядан PhD дәрежесін алды. Оның "Х-сәулелік әдістермен биологиялық құрылымдарды зерттеу. Бұлшық еттің құрылымы" тақырыбындағы диссертациясында тірі бұлшық ет талшықтарын төмен бұрышты рентген шашырату әдісі қолданылды.
Мансап
Докторлық диссертациясын қорғағаннан кейін Хаксли бұлшықеттердің құрылымы мен функциясын зерттеуді жалғастырды. Кембридж университетінде сол кезде биологиялық зерттеулерде қолданыла бастаған электрондық микроскоп болмағандықтан, ол 1952 жылдың тамыз айының соңында Ұлттық Достастық стипендиясы бойынша Массачусетс технология институтына докторантурадан кейінгі стажер ретінде барды. Ол Ф.О. Шмитттің зертханасында жұмыс істеді, ал 1953 жылы оған Жан Хансон қосылды. Олардың ынтымақтастығы өте жемісті болды, олар бұлшықет жиырылуының «сырғанама жіп теориясын» ашты. Олардың Nature журналының 1954 жылғы 22 мамырдағы санында жарияланған мақаласы бұлшықет физиологиясының маңызды жетістігіне айналды. 1954 жылдың көктемінде Кембриджтегі МРК бөліміне оралды. Рентгендік сәулелердің дифракциясын қолдану арқылы ол бұлшық ет талшықтарындағы молекулалық өзара әрекеттесуді анықтады. LMB электрондық микроскоппен жабдықталды, бірақ техникалық қиындықтар әлі де болды. Оның әлеуетін білген Лондон университетінің колледжі оны факультетке тағайындады және 1955 жылы Бернард Кацтың биофизика кафедрасына қосылу үшін сол жерге көшіп барды. Ол үшін Велком қорынан жаңа электрондық микроскоп сатып алынды. Оның инновациялық еңбегі – жұқа тілімделген микротомның жетілдірілген нұсқасын жасау болды, оның көмегімен 100–150 Å қалыңдығындағы гистологиялық тілімдер жасауға мүмкіндік болды. Оның LMB-дегі рентгендік сәулелердің дифракциялық суреттеріне сүйене отырып, жаңа техника оған бірден көлденең көпір концепциясын (бұлшықет ақуыздары – миозин мен актиннің өзара әрекеттесу орны) қалыптастыруға көмектесті. МРК бөлімі кеңейтілген кезде ол 1962 жылы қайта шақырылды, бес жыл бойы Корольдік колледжде зерттеуші шәкірттікке, содан кейін Черчилль колледжінде тұрақты қызметке ие болды. 1975 жылы LMB-нің Құрылымдық зерттеулер бөлімінің бірлескен жетекшісі, ал 1979 жылы директордың орынбасары болды. 1969 жылы 15 жылдан астам жұмыстың нәтижесінде ол бұлшықет жиырылуының молекулалық негізін құрайтын «қозғалмалы көлденең көпір гипотезасын» тұжырымдады. Бұл концепция басқа түрдегі жасушалардың қозғалуына тікелей негіз болды.
Марапаттар мен құрметтер
1948 жылы ол МБЭ орденімен марапатталды. 1960 жылы Корольдік қоғамның мүшесі болып сайланды (сол кездегі ең жас мүше) және 1977 жылы оның Корольдік медальдерінің бірін, ал 1997 жылы Копли медалін жеңіп алды. 1971 жылы Колумбия университетінің Луиза Гросс Хорвиц сыйлығына ие болды. 1978 жылы АҚШ Ұлттық ғылым академиясы оны шетелдік мүше етіп тағайындады. Ол сонымен қатар 1966 жылы Уильям Бэйт Харди сыйлығын, Антонио Фелтринелли сыйлығын, 1983 жылы Американдық жасуша биология қоғамының Э. Б. Уилсон медалін және 1990 жылы Франклин медалін алды. 1987 жылы молекулалық биологияға, әсіресе бұлшықет биологиясы саласындағы еңбегі үшін Альберт Эйнштейннің Дүниежүзілік ғылым сыйлығымен марапатталды. Хаксли Британ гуманистік қауымдастығының белгілі қолдаушысы болды. Ол 2002 жылғы наурыз айында премьер-министр Тони Блэрге мектептерде жаратылыс теориясын оқытуды айыптаған Британ гуманистік қауымдастығының (БХА) хатына қол қойған 43 ғалым мен философтың қатарында болды. Сонымен қатар, ол Чарльз Дарвиннің туған күнін жалпыға ортақ мереке күні ретінде белгілеуді және бастауыш ғылым біліміндегі оқу бағдарламасын жаңартуды ұсынды.
Өлім
Хаксли 2013 жылдың 25 шілдесінде Массачусетс штатының Вудс-Хоул қаласындағы үйінде жүрек талмасынан қайтыс болды.