Кіріспе

Американдық рок-тобы Incubus (тобы) альбомы If Not Now, When? – итальяндық автор Примо Левидің 1982 жылы «Se non ora, quando?» деген атпен алғаш жарық көрген романы.

Атау

Бұл атау белгілі раввиндік нақыл сөзден алынған, ол Аға Хилелге жатқызылады: "Егер мен өзім үшін емес болсам, кім мен үшін болады? Ал егер мен өзім үшін болсам, мен кіммін? Егер қазір емес болса, қашан?" (Pirkei Avot-қа да қараңыз).

Сюжет

Бұл оқиға екінші дүниежүзілік соғыс кезінде батыс Совет Одағынан (Белоруссия) басталып, Миланда аяқталып, нацистік шекарада неміс соғыс машинасына саботаж жасау үшін күрескен еврей партизандары мен қарсылық күресшілерінің тағдырын баяндайды. Кітаптың басты кейіпкері Мендель Нахманович Дайчер, Қызыл Армияға қосылғанға дейін сағат жөндеуші болып жұмыс істеді, онда ол артиллерияда шайқасты. Ол соғыста жүргенде, оның әйелі мен штетлі неміс Einsatzgruppe жасаған қырғыннан құрбан болады. Ұрыс барысында ол полкін жоғалтады, бағытын шатастырып, совет әскерінен бөлініп, қолдаусыз майданға түседі. Оның өмірі содан кейін "партизанка" арқылы жасалған "одиссеяға" айналады, бұл әртүрлі партизан қозғалысын – орыстарды, еврейлерді, литвалықтарды және поляктарды қамтиды. Кітаптың шамамен жартысында Мендель және оның бірінші тараудағы серігі Леонид, өздерінің жетекшісінің атымен "гедалистер" деп аталатын еврей қарсылық күресшілерінің тобымен кездеседі. Олармен бірге Мендель Польшаны кезеді, жеңіске жеткен совет әскерімен бірге жеңілген Германияға кіреді. Содан кейін топ Италияға бет алады, Палестинаға көшіп, еврей отанын қайтару мақсатындағы сионистік жобаға қатысуды армандайды.

Қабылдау

Қазір емес болса, қашан? кітабы жарық көрген жылы Campiello және Viareggio сыйлықтарын жеңіп алды. Сынаушы Адам Кирш Левидің Холокост туралы жазған шығармаларын, соның ішінде "Егер қазір болмаса, қашан?" кітабын оның маңызды әдеби үлесі деп бағалайды, бірақ бұл кітапты "Егер бұл адам болса", "Суға батып, құтқарылғандар" және "Периодикалық кесте" сияқты Левидің классикалық туындыларының қатарына қоспайды. Ол Энн Голдштейннің "Холокост жазушысы деген белгі оған өкінішті әділетсіздік етеді" деген пікірімен келіспейді. Кирштің бағалауынша, Левидің "жаңа сюжет пен кейіпкерлер құруға ешқандай қабілеті болған жоқ – бұл кемшілік оның жалғыз нағыз романында, "Егер қазір болмаса, қашан?" кітабында ең анық көрінеді. Ол өзінің өмірлік тәжірибесін жазу және осыған байланысты ойлармен бөлісуде өте жақсы болды; ал оның қиялын толық баураған тәжірибе – Аушвиц болды".

Өмірбаян

Өзінің ғылыми еңбектерінде Леви өзін көбінесе нәтижесіз партизан ретінде баяндады. Ол Турин маңындағы тәжірибесіз қарсыласушылар тобына қосылды, бірақ көп ұзамай тұтқындалып, дереу Аушвицке жіберілді.