Католик әдебиеттері: Антафонарий кітабы

Кіріспе

Католиктік литургиялық кітап

Антифонар немесе антифоналдық – хороға (яғни литургиялық хорға) қолдануға арналған литургиялық кітаптардың бірі. Аты айтқандай, оның негізгі мақсаты латын литургиялық рәсімдерінің әртүрлі бөлімдерінде қолданылатын антифондарды қамту болған. Орта ғасырлардағы антифонарлар аймақтық литургиялық дәстүрлерге байланысты әртүрлі болған. 1570 жылы Трент соборынан кейін Рим ритуалының антифонариясы барлыққа бірдей деп жарияланды. Римдік антифонария (Antiphonale Romanum) жылдың әр күніне арналған Лаудс, Прайм, Терция, Секст, Нона, Веспер және Комплин сағаттарының каноникалық сағаттарына арналған әндерді қамтиды. "Vesperale Romanum" – Антифонариядан Весперде орындалатын әндерді қамтитын үзінді. Мссада қолданылатын музыка Римдік Градуалында (Graduale Romanum) қамтылған, ал қатардағы әндер де Градуалдан, Kyriale Romanum үзіндісі ретінде жарияланған. Antiphonale Romanum 1910–11 жылдары Рим папасы Пий X тұсында Рим Бревиарийін реформалау барысында маңызды өзгерістерге ұшырады, оның ішінде нақты Грегориан әуендері қайта жаңартылды. 1971 жылғы "Сағаттар литургиясы" үшін Antiphonale Romanum II және Liber Hymnarius деген екі томдық жинақ бар.

Ерте тарих

Рим антифонариясында және "Градуалде" кездесетін жай ән әуендері Папа Григорий I-нің құрметіне "Грегориан ән" деген жалпы атау алды (590–604 ж.т.), оған ішкі және сыртқы дәлелдермен қолдау тапқан дәстүр литургияның әртүрлі мәтіндері мен әндерін қайта қарау мен жинау жұмысын жүктейді. Ежелгі миссал тек қана тойлаушыға арналған мәтіндерді қамтыды, әнші мен хорға арналған мәтіндерді қамтымады; ал "Antiphonarium Missæ" хорға қажетті мәтіндерді, сондай-ақ мәтіндер орындалатын әндерді ұсынды. Грегориан антифонариясының маңыздылығы – ол Рим литургиясына берген мәңгілік әсерінде. Бұрынғы папалар әндерге назар бөлгенін орта ғасырлық жазушы хабарлайды; ол әсіресе, әулие Дамас (384 ж. қайтыс болған), әулие Лев (461 ж. қайтыс болған), әулие Геласий (496 ж. қайтыс болған), әулие Симмах (514 ж. қайтыс болған), әулие Иоанн I (526 ж. қайтыс болған) және Бонифаций II (532 ж. қайтыс болған) есімдерін атады. Миланда қолданылған әндер әулие Амвросийдің құрметіне ("Шіркеу әнінің әкесі" деп аталады) Амвросий әндері деп аталды. Бірақ осы әндер жинағы әулие Григорийдің жинағына дейін жасалғаны белгісіз, ол туралы оның тоғызыншы ғасырдагы өмірбаянының авторы Иоанн Диакон: Antiphonarium centonem compilavit деп жазды. Биограф айтқан түпнұсқалық антифонарий әлі табылмаған. Оның сипаты қандай болды? "Cento" деген сөздің мағынасы қандай? Иоанн Диакон өмірбаянын жазған ғасырда, "cento" дегеніміз – ежелгі автордың шашыраңқы үзінділерінен біріктірілген өлең құрастырудың әдеби тәжірибесі, мысалы, Вергилийдің өлеңдерімен Epiphany құпиясын әндету. Демек, әулие Григорийдің жұмысы – музыкалық "cento", яғни бұрыннан бар материалды біріктірілген және жақсы реттелген жиынтыққа біріктіру (centonem compilavit) болды. Бұл әуендердің музыкалық "cento" болуы, әуендердің жеке бөліктерінен жаңа әуендер құрастыру тәжірибесі оның заманына дейін екі-үш ғасыр бұрын болғандықтан, әуендердің ерекше және түпнұсқалық жұмысы болды дегенді білдірмейді. Бірақ "cento" тек мәтінге ғана емес, әуенге де қатысты екені анық па? Жауап ретінде, шын мәнінде, шіркеудің алғашқы дәуірлерінде әндер өте қарапайым болғандықтан, оларды жаттау оңай болды; және кейіннен дамыған антифоналдық әуендердің көпшілігі әлдеқайда аз типтерге немесе типтік әуендерге дейін қысқартылуы мүмкін, осылайша оларды жаттауға болады. Дегенмен, көптеген адамдар әулие Григорийдің заманындағы дамыған әуендердің музыкалық нотацияға ие болмағанына, жазбаға түсірілмегеніне сену қиын дейді. Оның антифонариясын әншілер үшін өте пайдалы еткен (Диакон Иоанн оны бағалаған) – бұл оның қайта қаралған мәтінді қайта қаралған әуенмен мұқият ұсынуы, ежелгі авторлар қолданған таңбалармен (Боэций жазғандай) немесе пневматикалық жазумен жазылғандығы. Әулие Августин, әулие Григорий жіберген, Англияға бағалы антифонарияның көшірмесін алып, Кентербериде өлеңнің гүлденген мектебін құрды. Екінші Кловешо соборының (747) жарлығы бойынша, мейрамдарды атап өту кезінде шомылдыру рәсімін, литургиялық және музыкалық (cantilenæ modo) рәсімдерді "Рим шіркеуінен алған" кітаптың әдісі бойынша өткізу керек. Бұл кітаптың грегориандық антифонария екендігі Йорк епискобы (732–766) Эгберт куәлігінен анық көрінеді, ол өзінің "De Institutione Catholica" еңбегінде "Бақытты Григорий бізге мұғаліміміз, бақытты Августин арқылы жіберген" "Антифонарий" және "Миссале" туралы айтады.

The plainsong melodies found in the Roman antiphonary and the "Graduale" have received the general title of "Gregorian Chant", in honour of pope Gregory the Great (r. 590–604), to whom a tradition, supported by internal and external evidence, ascribes the work of revising and collecting into the various texts and chants of the liturgy. Doubtless the ancient missal contained only those texts which were appointed for the celebrant, and did not include the texts which were to be chanted by the cantor and choir; and the "Antiphonarium Missæ" supplied the omitted texts for the choir as well as the chants in which the texts were to be sung. The importance of the Gregorian Antiphonary is found in the enduring stamp it impressed on the Roman liturgy. Earlier popes had given, a medieval writer assures us, attention to the chants; and he specifies St. Damasus (d. 384), St. Leo (d. 461), St. Gelasius (d. 496), St. Symmachus (d. 514), St. John I (d. 526) and Boniface II (d. 532). It is true, also, that the chants used at Milan were styled, in honour of St. Ambrose (called the "Father of Church Song"), the Ambrosian Chant. But it is not known whether any collection of the chants had been made before that of St. Gregory, concerning which his ninth century biographer, John the Deacon, wrote: Antiphonarium centonem compilavit. The authentic antiphonary mentioned by the biographer has not as yet been found. What was its character? What is meant by cento ("patchwork")? In the century in which John the Deacon wrote his life of the Saint, a cento meant the literary feat of constructing a coherent poem out of scattered excerpts from an ancient author, in such wise, for example, as to make the verses of Virgil sing the mystery of the Epiphany. The work, then, of St. Gregory was a musical cento, a compilation (centonem compilavit) of pre existing material into a coherent and well ordered whole. This does not necessarily imply that the musical centonization of the melodies was the special and original work of the Saint, as the practice of constructing new melodies from separate portions of older ones had already been in vogue two or three centuries earlier than his day. But is it clear that the cento was one of melodies as well as of texts? In answer it might indeed by said that in the earliest ages of the Church the chants must have been so very simple in form that they could easily be committed to memory; and that most of the subsequently developed antiphonal melodies could be reduced to a much smaller number of types, or typical melodies, and could thus also be memorized. And yet many say that it is scarcely credible that the developed melodies of St. Gregory's time had never possessed a musical notation, had never been committed to writing. What made his antiphonary so very useful to chanters (as John the Deacon esteemed it) was probably his careful presentation of a revised text with a revised melody, written either in the characters used by the ancient authors (as set down in Boethius) or in neumatic notation. St. Augustine, sent to England by St. Gregory, carried with him a copy of the precious antiphonary, and founded at Canterbury a flourishing school of singing. A decree of the Second Council of Cloveshoo (747) directing that the celebration of the feasts, in respect to baptism, Masses and music (in cantilenæ modo), should follow the method of the book "which we received from the Roman Church". That this book was the Gregorian antiphonary is clear from the testimony of Egbert, Bishop of York (732 766), who in his De Institutione Catholica speaks of the "Antiphonarium" and "Missale" which the "blessed Gregory sent to us by our teacher, blessed Augustine".

Орта ғасырлар

Бұл жерде Грегориандық антифонарийдің Еуропа бойынша қалай дамығанын толық қарастыру мүмкін емес, нәтижесінде Батыс Еуропаның литургиясы, санаулы ерекшеліктерден басқа, негізінен қасиетті Григорийдің еңбегіне негізделді. Оның еңбегі тек сакраментарий мен "Antiphonarium Missæ" ғана емес, сонымен қатар құдай қызметіне де қатысты. Антифонарий тарихындағы келесі маңызды қадам – оның Франциядағы литургиясы галликандық болған кейбір діндегі аудандарға енгізілуі, Миланның рәсімдерімен және жаңа әуендермен дамыған әндермен. 754 жылдан бастап римдік литургияға көшу басталды. Метс епископы Киродеганг Римге жасаған елшілік сапарынан оралғаннан кейін өз діндегі ауданына римдік литургияны енгізіп, Метс ән мектебін құрды. Кейіннен Шарль I тұсында француз монахтары Грегориан дәстүрін оқып үйрену үшін Римге барды, ал кейбір римдік ұстаздар Францияға келді. Римнен ән үйрету үшін Петрус және Романус есімді екі монахты жіберген Эккехардтың оқиғасы тарихи факт емес. Бірақ Ноткердің айтуынша, Ұлы Карл Петрусты Римге жіберген және Сент-Галл аббаттығында монахтарды римдік үлгіде оқытқан. Метс пен Сент-Галлтан басқа, Руан мен Суассонда да ән айтудың маңызды мектептері ашылды. Уақыт өте келе жаңа әуендер қосылды, бастапқыда ескі дәстүрдің қарапайымдылығымен ерекшеленді, бірақ біртіндеп кеңейтілген интервалдарда еркін бола бастады. Немец қолжазбаларында ең ертедегілері Сент-Галлдан өзгеше пневматикалық нотация стилінде кездеседі, ал Сент-Галл қолжазбалары тікелей итальяндық емес, ирланд-англосаксондықтан алынған. 10-11 ғасырларда (осы кезеңде Сент-Галл нотациясы неміс шіркеулерінде жеңіске жетті) ирланд және ағылшын миссионерлері ағылшын антифонариясының нотациясын алып келген болуы мүмкін. Антифонарийлердің көбеюі және олардың мәтіні мен әні бойынша римдік үлгіден бірте-бірте нашарлауын толық жазу үшін тым көп орын қажет болар еді. Метс мектебі бұл процесті ерте бастады. Луи Нағыздыдан "Градуал" және антифонарий жинағын құрастыруды тапсырған Метс діни қызметкері Амалариус Корби монастырында римдік антифонарияның көшірмесін тауып, өзінің жинағына Метс антифонариясын белгілеу үшін М әрпін, римдік антифонарияны белгілеу үшін R әрпін, ал өзінің идеяларын орындағанда I C (ішкі ықылас пен қайырымдылықты сұрау) әрпін қосты. Оның "Градуалдағы" өзгерістері аз болды, ал антифонарияда көп болды. Римдік әдіске қарсы респонсорияларды түзетудің бір бөлігін, Элисагармен бірге жасаған, ақырында римдік антифонарияда қабылданды. 12 ғасырда Кито антифонарияларын қайта қарау үшін Санкт-Бернард құрған комиссия Амалариус пен Элисагардың жұмысын орынсыз қатаң сынға алды және цистерциандық орден үшін кемшіліктері бар антифонарий жасады. Антифонарийлердің көбеюі, нотация стиліндегі айырмашылықтар, әуендегі және кейде мәтіндегі өзгерістерді одан әрі сипаттаудың қажеті жоқ. Әсіресе Францияда литургиялардың көбеюі соншалықты үлкен болды, сондықтан 19 ғасырдың ортасында Проспер Геранжер Рим литургиясын сол елге енгізе бастағанда, сексен діндегі ауданның алпысының өздеріне тән брейвиарийлері болды. Антифонарий сөзінің қолданылуы өте икемді екенін Амалариус 9 ғасырдың бірінші жартысында жазған Liber de ordine Antiphonarii еңбегі көрсетіп тұр. Метсте "Антифонарий" деп аталатын еңбек Римде үш бөлікке бөлінді: "Біз "Градуал" деп атағанды олар "Кантаториус" деп атайды; және бұл олардың ежелгі әдет-ғұрыптарына сәйкес, кейбір шіркеулерінде әлі күнге дейін бір томға біріктірілген. Қалған бөлігін олар екіге бөліп, респонсорияларды қамтитын бөлігі "Responsoriale" деп аталады, ал антифондар бар екіншісі "Antiphonarius" деп аталады. Мен біздің әдет-ғұрыптарымызды ұстанып, респонсориялар мен антифондарды біздің мерекелеріміз атап өтілетін мезгілдердің ретіне сәйкес (қосып) орналастырдым" (P. L., CV, 1245). "Кантатория" сөзі әндер бар том ретінде түсіндіріледі; оны "Градуал" деп те атаған, өйткені әнші амбоның немесе мінбердің баспалдағында (градус) тұрып, жауапты хаттан кейін оқыған. Антифонарияның басқа да көне атаулары Liber Officialis (Қызмет кітабы) және "Capitulare" (кейде хаттар мен Ізгі хабарлар кітабына арналған термин) болған.

It is impossible to trace here the progress of the Gregorian antiphonary throughout Europe, which resulted finally in the fact that the liturgy of Western Europe, with a very few exceptions, finds itself based fundamentally on the work of St. Gregory, whose labour comprised not merely the sacramentary, and the "Antiphonarium Missæ", but extended also to the Divine Office. Briefly, the next highly important step in the history of the antiphonary was its introduction into some dioceses of France where the liturgy had been Gallican, with ceremonies related to those of Milan and with chants developed by newer melodies. From the year 754 may be dated the change in favour of the Roman liturgy. St. Chrodegang, Bishop of Metz, on his return from an embassy to Rome, introduced the Roman liturgy into his diocese and founded the Chant School of Metz. Subsequently, under Charlemagne, French monks went to Rome to study the Gregorian tradition there, and some Roman teachers visited France. The interesting story of Ekkehard, concerning two monks, Petrus and Romanus, sent from Rome to teach chant, is not to be taken as historical. But a certain Petrus, according to Notker, was sent to Rome by Charlemagne and at the Abbey of St. Gall trained the monks in the Roman style. Besides Metz and St. Gall, other important schools of chant were founded at Rouen and Soissons. In the course of time new melodies were added, at first characterized by the simplicity of the older tradition, but gradually becoming more free in extended intervals. With respect to German manuscripts, the earliest are found in a style of neumatic notation different from that of St. Gall, while the St. Gall manuscripts are derived not directly from the Italian but from the Irish Anglo Saxon. It is probable that before the 10th and 11th centuries (at which period the St. Gall notation began to triumph in the German churches) the Irish and English missionaries brought with them the notation of the English antiphonary. It would take too much space to record here the multiplication of antiphonaries and their gradual deterioration, both in text and in chant, from the Roman standard. The school of Metz began the process early. Commissioned by Louis the Pious to compile a "Graduale" and antiphonary, the priest Amalarius of Metz found a copy of the Roman antiphonary in the monastery of Corbie, and placed in his own compilation an M when he followed the Metz antiphonary, R when he followed the Roman, and an I C (asking Indulgence and Charity) when he followed his own ideas. His changes in the "Graduale" were few; in the antiphonary, many. Part of the revision which, together with Elisagarus, he made in the responsories as against the Roman method, were finally adopted in the Roman antiphonary. In the 12th century, the commission established by St. Bernard to revise the antiphonaries of Citeaux criticized with undue severity the work of Amalarius and Elisagarus and withal produced a faulty antiphonary for the Cistercian Order. The multiplication of antiphonaries, the differences in style of notation, the variations in melody and occasionally in text, need not be further described here. In France especially, the multiplication of liturgies subsequently became so great, that when Prosper Guéranger, in the middle of the 19th century, started introducing the Roman liturgy into that country, sixty out of eighty dioceses had their own local breviaries. That the word antiphonarium is, or was, quite elastic in its application, is shown by the remark of Amalarius in his Liber de ordine Antiphonarii, written in the first half of the 9th century. The work which in Metz was called "Antiphonarius" was divided into three in Rome: "What we call 'Graduale' they style 'Cantatorius'; and this, in accordance with their ancient custom, is still bound in a single volume in some of their churches. The remainder they divide into two parts: the one containing the responsories is called 'Responsoriale'; while the other, containing antiphons, is called 'Antiphonarius'. I have followed our custom, and have placed together (mixtim) the responsories and the antiphons according to the order of the seasons in which our feasts are celebrated" (P. L., CV, 1245). The word "cantatory" explains itself as a volume containing chants; it was also called "Graduale", because the chanter stood on a step (gradus) of the ambo or pulpit, while singing the response after the Epistle. Other ancient names for the antiphonary seem to have been Liber Officialis (Office Book) and "Capitulare" (a term sometimes used for the book containing the Epistles and Gospels).