Кіріспе

Дыбыс зерттеулері – қазірге дейін Батыс жаңа заманда "дыбыс" тұжырымының қалыптасуына, әсіресе дыбысты жаңғырту технологияларының дамуына баса назар аударған салааралық ғылым. Бұл сала алғаш рет ғылым және технология зерттеулері мен коммуникация зерттеулері саласындағы ғалымдардың Social Studies of Science сияқты журналдардағы еңбектері арқылы пайда болды; алайда, ол кеңейіп, қазір музыка, антропология, дыбыс өнері, саңырау зерттеулері, сәулет және тағы да басқа көптеген салалардағы ғалымдарды қамтиды. Маңызды зерттеулер "дыбыстық ландшафт" идеясына, сәулет акустикасына, табиғат дыбыстарына, Батыс философиясындағы есту тарихына және 19 ғасырдағы Колумбияға, исламдық тыңдау тәсілдеріне, дауысқа, саңыраулыққа, дыбыс күшіне және осымен байланысты тақырыптарға арналған. 2003 жылы Джонатан Стерннің "The Audible Past" кітабы – негізгі мәтін болып саналады, бірақ бұл сала Жак Атталидің "Noise: The Political Economy of Music" (1985) және Р. Мюррей Шафердің "The Tuning of the World (The Soundscape)" (1977) еңбектерін де негізгі деп есептейді. Саладағы алғашқы жұмыстар Еуропа мен Америкадағы ақ нәсілді ер адамдардан тұратын өнертапқыштарға басымдық бергені үшін сынға ұшырады. Осының салдарынан, бұл сала қазір кеңейіп келе жатыр, соңғы жылдары нәсіл, гендер және колонизациямен байланысты дыбыс, тыңдау және есту туралы маңызды еңбектер жарық көрді.

Есту және тыңдау

Біз тыңдайтын және назар бөлетін дыбыстардың екі маңызды санаты – табиғи және технологиялық дыбыстар. Р. Мюррей Шафердің мәліметінше (әдебиеттегі цитаталарға сүйенсек), соңғы екі ғасыр ішінде еуропалық авторлардың арасында табиғат дыбыстарын естіп, байқау үлесі 43%-дан 20%-ға дейін азайған, бірақ Солтүстік Америкада бұл көрсеткіш шамамен 50% деңгейінде сақталған. Сонымен қатар, әдебиетте кездесетін технологиялық дыбыстардың үлесі Еуропа үшін 35% шамасында болса, Солтүстік Америкада азайған. Технологиялық прогресс дыбыстық жағынан байқалмаса да, үнсіздіктің азаюы байқалады – 19%-дан 9%-ға дейін. Тыңдау тұрғысынан алғанда, объектілерді визуалды емес, аудиторлық тұрғыдан қарастыруға болады. Көру және есту арқылы сезілетін объектілерді Венн диаграммасы арқылы қарастырғанда, көру санатында үнсіз және көрінетін объектілер, есту санатында дыбыс бар, бірақ көрінбейтін объектілер, ал олардың араласуында дыбыс және көрінетін объектілер орналасады. Ешқандай нақты санатка жатпайтын объектілерді дыбыс пен көру шегінен тыс деп санауға болады. Аудиторлық объектілердің ортақ белгісі – қозғалыс. Дыбыс теориясының маманы Мишель Чион тыңдаудың үш режимін анықтады: себептік тыңдау, семантикалық тыңдау және қысқартылған тыңдау. Себептік тыңдау – ең көп таралғаны, ол дыбыстың көзі немесе оның себебі туралы ақпарат жинау үшін тыңдауды қамтиды. Бұл жағдайда дыбыс ақпараттық болып табылады және дауыстарды тану, қашықтықты анықтау немесе адамдар мен машиналар арасындағы айырмашылықтарды түсіну үшін қолданылуы мүмкін. Семантикалық тыңдау – адамның дыбыстың кодталған мағынасын түсіну үшін тыңдауы, мысалы, сөйлеуде немесе морзе коды сияқты мағынаға толы басқа да дыбыстарда. Қысқартылған тыңдау дыбыстың өзіне, оның себебі мен мағынасына қарамастан назар аударуға бағытталған. Жан-Люк Нэнсидің «Тыңдау» атты кішкентай кітабы есту мен тыңдауды ажыратады. Есту – мағына мен түсінікке дыбыстық назар, ал тыңдау – өзгеше және күтпеген нәрсеге радикалды дыбыстық қабылдау. «Тыңдау дегеніміз әрқашан мағынаның шегінде болу, немесе шектен тыс мағынаның шегінде болу», – деп жазады ол. Әсіресе «Дыбыстың жарысы» романында Нина Сан Эйдсхейм біз естігенімізді тыңдауға үйретілгендігімізді, соның салдарынан естігеніміздің бастапқы күтулерімізді бекітетіндігін айтады. Оған жауап ретінде ол бізге тыңдауды тыңдауға және назарымызды өзімізге бұруға шақырады, «Мен не естіп тұрмын, кім естіп тұрмын?» емес, «Мен кіммін, мұны кім естіп тұр?» деп сұрауға шақырады.

Аумақтар, сайттар және көріністер

Дыбыс кеңістікте естіледі. Бірақ дыбыс пен кеңістіктің анықталуы олардың бір-біріне тәуелді болуымен, жаратылуымен және жойылуымен күрделене түседі. Акустикалық ортаның бұл идеясы және оның әлеуметтік жазылмас байланысы дыбыс тану саласында қызығушылық тудырды. Симбиоздық әлеуметтік және дыбыстық кеңістіктердің қазіргі заманғы талқысындағы маңызды тұс – Р. Мюррей Шафердің дыбыстық ландшафт тұжырымдамасы. Шафер дыбыстық ортаны толыққанды бағалауды білдіретін «дыбыстық ландшафт» терминін қолданады және дыбыстық ландшафт зерттеулері арқылы «адам мен оның қоршаған ортасының дыбыстары арасындағы қарым-қатынасты және осы дыбыстар өзгере қалғанда не болатынын» жан-жақты түсінуге ұмтылады. Ортаны естілетін құбылыстар ретінде қарастырғанда, дыбыстық ландшафт оны құраған әлеуметтік жағдайлар мен ерекшеліктерді көрсетеді. Өнеркәсіптік қалаларда дыбыстық ландшафт – өнеркәсіптік шу, ылғалды орманды жерде – табиғаттың дыбысы, ал бос кеңістікте – үнсіздік. Сонымен қатар, дыбыстық ландшафт болашақ әлеуметтік тенденцияларды болжауға мүмкіндік береді. Дыбыстық ландшафт – оны қоршаған ортаның ғана бейнесі емес, ортаның қабылдануы мен болуының өзекті бөлігі. Дыбыстық ландшафт – бұл сезімтал емес, көрінетін емес, бірақ дыбыстық толқын арқылы қоршаған орта, дегенмен де өте нақты. Шафердің дыбыстық ландшафт тұжырымдамасы дыбыс танудың белгілі бір символына айналды және түрлі салалар мен көзқарастардағы авторлар оны пайдаланады, дамытады және сынап бағалайды. Дыбыстық ландшафтты талдау арқылы зерттелетін ортақ тақырыптар: табиғат пен өнеркәсіп арасындағы қайшылық, технологияның дыбыс өндірісі мен тұтынуына тигізетін әсері, мәдени дыбыстық құндылықтар мен акустиканың эволюциясы, сондай-ақ үнсіздік пен шудың күш динамикасы.

Ағыстыру және жазу

Капитализмнің коммерциялық ықпалы жазылған дыбыстың нақтылығын қабылдауымызға зор әсер етті. Тіпті қайтыс болғандар да өздері жазған әндерінен пайда көріп, музыканы бұрынғыдан да мәңгілік етеді. Өткенді қазіргіге әкелу таныс сезім туғызып, көпшілікті тыңдаудың жаңа формаларына итереді. Элла Фицджеральд пен Чак Мангионе қатысқан Memorex жарнамасында Фицджеральд Мангионенің труба ойнаған жазбасы мен тікелей орындаудың арасындағы айырмашылықты ажырата алмайды. Бұл көрермендерге кассеталарды жоғары сапалы, дыбысты сақтаудың оңтайлы құралы ретінде ұсынатын көрініс. Бұрын визуалдық және естілік стимулдарды (тікелей музыка) біріктіретін есте сақтаудың дербес тәжірибесі, енді дыбыстық есте сақтауды танымал ететін және тауарлайтын тұтыну нысанына айналды. Жазылған дыбыстың динамикасындағы осы өзгерістің бір бөлігі шуды азайтуға деген құштарлықпен байланысты. Бұл құштарлық ғалым Джеймс Ластра "телефониялық" деп атаған жазу режиміне сәйкес келеді: онда дыбыс иерархиялық маңызды қасиеттерге ие деп есептеледі, ал айқындық пен түсініктілік ең маңызды аспектілер болып табылады. Бұл фонографиялық жазудан өзгеше, ол кеңістік сезімін тудыратын "тыңдау нүктесін" жасайды, бірегейлік пен нақтылық үшін сападан бас тартады. Бұл техника көбінесе фильмдерде кейіпкердің бір нәрсені қалай еститінін көрсету үшін қолданылады (мысалы, жабық есіктен естілетін бұлыңғыр дауыстар). Әртүрлі медиа арқылы жазылған музыка біздің қабылдауымызға және тұтыну әдеттерімізге біз ойлағаннан да көп әсер етеді.