Кіріспе

Эрколоно (erkoˈlaːno) – Италияның оңтүстігіндегі Кампания аймағындағы Неаполь қалалық агломерациясындағы қала және коммуна. Ол Неаполь қаласының оңтүстік-шығысында, Неаполь шығанағында, Везувий тауының батыс беткейінде орналасқан. Орта ғасырлық Резина (reziːna) қаласы 79 жылы Везувий жанартауының атылуынан қираған ежелгі Геркуланум қаласының орнында, жанартау материалдарының үстіне салынған, ал қазіргі атауы осы Геркуланумнан шыққан. Эрколоно – бұл демалыс орны, сонымен қатар Геркуланум қазбаларын аралауға және автобуспен Везувий тауына шығуға арналған саяхаттардың бастапқы нүктесі. Қала былғары бұйымдар, түймелер, шыны және Lacryma Christi (Мәсіхтің жасы) шарабын да өндіреді.

Ежелгі Геркуланум

Аңыз бойынша, Геркуланумды он екі еңбегінің бірінен оралған Геракл құрған. Тарихи тұрғысынан алғанда, қала б.з.д. 8 ғасырында оскандар тайпасы – италиялық тайпалардың бірі – құрған, кейін этрусктер мен самниттердің билігіне қарады. Римдіктердің басқаруымен, қала Римнің ең бай азаматтары жазғы демалысын өткізетін танымал теңіз жағасындағы курортқа айналды. Қала Милеттік Гипподамның стандартты жоспары бойынша, қиылысатын Декуман және Кардо желісімен салынған. Тұрғындарының саны шамамен 5000 болғандықтан, үйлер әсем әрі кең болды, ал қоғамдық ғимараттар көп және ірі болды. 62 жылдың 5 ақпанында курорт қаласы күшті жер сілкінісінен зардап шекті. Қалпына келтіру жұмыстары сол кезде жалғасып жатқан еді, бірақ 79 жылдың 24 тамызында Везувийдің күшті жарылысынан қала қалың жанартау күлінің астында толығымен көміліп қалды. Жанындағы Помпея құм және ұсақ күлдің астында қалған еді, ал Геркуланумның халқы бір-бірінен кейін келетін қатты қызу пирокластикалық ағындар мен лава ағындарынан қатты жылу соққысынан көз жұмды.

Resina-ның құрылуы

79 жылы болған жарылыстан кейін бұл аймақ бірте-бірте қоныстандырылды және 121 жылы Неапольден Ноцераға дейінгі ескі жағалау жолы салынған болуы мүмкін. Санта-Мария-а-Пуглиано базиликасында біздің заманымыздың 2 және 4 ғасырларында жасалған екі ерте христиандық мәрмәр саркофагтары бар, олар көмілген Геркуланум орнында адамдар тұрғандығын көрсетеді. Батыс Рим империясының құлауы мен 1000 жыл аралығын қамтитын тарихи жазбалар жоқ, бірақ Везувий тауының жанындағы жағалау, империяға шабуыл жасаған халықтар мен әскерлердің салдарынан жиі соғыстарға ұшырағаны анық. Ресина немесе Рисина деп аталған ауылдың бар екендігі туралы алғашқы мәліметтер (de alio latere est ribum de Risina; de alio capite parte meridiana est resina және т.б.) 10 ғасырдан қалған. Атаудың этимологиясы күмәнді. Кейбір ғалымдар бұл атау Геркуланумнан шыққан Ректина есімді римдік әйелдің есімінен бұзылып туындаған деп санайды, ол 79 жылы болған жарылыс кезінде Плиний Ақсақалдан көмек сұраған. Басқа түсіндірулер бойынша, бұл атау Геркуланум балықшылары қолданған торларды білдіретін латын сөзі raetincula-дан немесе ежелгі лавада өскен ағаштардың шайырынан немесе Геркуланумның қасында аққан өзеннің атынан шыққан болуы мүмкін. Соңында, кейбірлер бұл атау сиренаның (siren) анаграммасы екенін ұсынады: сирена 1969 жылға дейін Ресина ауылы мен қаласының символы болды. 11 ғасырға жататын құжаттарда Пуглиано төбесінде Құдай анаға арналған шағын ғибадатхананың бар екендігі көрсетілген, оның аты, мүмкін, Геркуланумнан тыс жерде орналасқан ежелгі меншік Прадиум Поллианумнан шыққан, оның иесі Поллио деп аталған.

Қайта өрлеу дәуірі

1418 жылы Неаполь королевасы Жоанна II өзінің сүйіктісі Сергиани Караччолоға, ал кейіннен Антонио Карафаға Торре-дель-Греко, Резина, Портичи және Кремано ауылдарын (жергілікті басқарулары бар) сыйға берді. Содан бері бұл ауылдар Карафа отбасының меншігінде болды және отбасының ішкі оқиғаларына, сондай-ақ Неаполь Корольдігінің тарихына бағынды. Ресинаның негізгі кәсіптері – егіншілік, балық аулау (оның ішінде Торре-дель-Греко тұрғындарымен бірге коралл жинау), жанартау тасын кесу және өңдеу. 16 ғасырда Санта-Мария а-Пульяно шіркеуінде құрметтелген Мадонна ди Пульяноға сенім кеңінен тарағандықтан, айналасынан көптеген паломниктер келіп, шіркеуге ағылды. 1574 жылы шіркеу алғаш рет Папалық базилика деп аталды; екі жылдан кейін ол Ресинаның қалалық шіркеуіне айналды, ал 1627 жылға дейін бұл қалалық шіркеуге көршілес Портичи қаласы да кірді. 1631 жылы Везувий тауы ұзақ жылдардан кейін күшті жарылыс жасады, 4000-нан астам адамның өмізін қиды және жергілікті географияны өзгертіп жіберді. Бұл жарылыс, 79 жылы Помпей мен Геркуланумды жойған жарылыстан кейін, Везувий тауының екінші ең ірі жарылысы болды. Ресинаға екі лава ағыны жетті, бірақ олар Пульяно төбесінің айналасымен ағып өтіп, ауылдың үйлерін сақтап қалды. Ағынның бірі төбенің батыс жағындағы аңғарды толтырды, ал ол қатып қалғаннан кейін ауыл жаңадан пайда болған жазыққа қарай кеңейді. Пульяно арқылы кең жол тікелей төбедегі базиликаға дейін салынды. Шамамен үш ғасырлық феодализмден кейін Ресина және оның көршілері Портичи, Торре-дель-Греко және Кремано 1699 жылы Корольдік қазынасына 106 000 дукат (қосымша шығындар үшін тағы 2500 дукат) төлеп, «барондық құны» ретінде барондық тәуелділіктен азат болды. Ресина жалпы соманың үштен бірін төледі. Бұл оқиға Ресина мен көршілес қалалар тарихындағы ең есте қаларлық оқиғалардың бірі болып саналады.

Геркуланумды қайтадан табу

1709 жылы Эммануэль Морис, Эльбеуф герцогы, Италия жағалауындағы Портичиде сарай салып жатқанда, жақын орналасқан Резина қаласында құдық қазып жатқан бір адамның ежелгі мәрмәр мүсіндер мен бағаналарды тапқаны туралы естіді. Герцог сол адамның шаруашылығын сатып алып, шұңқырлар мен туннельдер қазып бастады. Ол мүсіндер, бағаналар және мәрмәрден жасалған мүсіндерді қазып шығарды, олардың бір бөлігін Портичидегі сарайына орналастырды, ал қалғанын достары мен туыстарына, сондай-ақ Еуропа монархтарына құнды сыйлықтар ретінде таратты. Бұл жаңалық Неаполь королі Карл VII-ге жетті, ол осы жаңалықтың маңыздылығын білген болатын. Король герцогтың шаруашылығын сатып алып, ондағы құнды ескерткіштерді табу мақсатымен жүйелі қазба жұмыстарын бастады. Ежелгі Геркуланумның табылуы Еуропаға белгілі болған соң, неоклассицизм деп аталатын батыс мәдени қозғалысына және британдықтар мен еуропалық жоғары топ арасындағы «Grand Tour» саяхатын жасау дәстүріне үлкен серпін берді. Король археологиялық жаңалықтардың көптігі мен әсемдігіне қатты риза болды және Резинамен шектес Портичиде жазғы сарай салдыруға бұйрық берді. Геркуланумнан табылған заттар сарайдың арнайы бөлімінде сақталды, ол корольдің қонақтарына ашық болды. 1750 жылдан кейін коллекция көлемі арта түсті, өйткені Писони отбасының қала маңындағы вилласын зерттеу барысында көптеген ағаш және мәрмәр мүсіндер табылды: екі «коридори» (жарыскерлер) немесе «лоттатори» (күресшілер), сондай-ақ «ұйықтаған Меркурий» ең танымалдары болды. Айрықша маңызға ие болған жайт – 1752 жылы вилла кітапханасынан табылған, күйген папирус шолулары, бүгінде «Вилла-деи-Папири» деп белгілі. Олар әкем Антонио Пиагжио жасаған арнайы машина арқылы сақтықпен ашылды және эпикурейлік грек философы Филодемнің еңбектерін қамтыды.

Қазіргі Резинаның дамуы

Патшаның үлгісімен, патшалықтың ақсүйектері патша сарайының жанында және төңірегінде жазғы виллалар мен бақтар салуға кірісті. Резина орталығынан Торре-дель-Грекоға дейінгі, Калабрия аймағына қарайтын корольдік көше – Strada Regia delle Calabrie бойында ірі әрі сәнді виллалар салынды. Көшенің бұл бөлігі «Алтын Миля» (Miglio d’Oro) деп белгілі. Ең танымал ғимараттардың қатарында Луиджи Ванвителлидің жобалаған Вилла Кампольето және Фердинандо Фуганың жобалаған Вилла Фаворитасы бар. Вилла Фаворита Австрия королевасы Мария Каролинаның құрметіне аталды, себебі бұл жер оған Венадағы Шёнбрунн сарайының төңірегіндегі балалық шағын еске салды. 1799 жылы Партенопея Республикасының соңғы күндерінде Резина мен Портичи көшелерінде корольдің қолдаушылары мен республикашылар арасында соңғы шайқас болды. Неаполь патшасы Фердинанд IV-тің «атеист» және француз республикасына қарсы қайта оралуын тойлау үшін Резина тұрғындары республикалық Бостандық ағашы орнына айқышпен шүкіршілік шапкішін салды. 1802 жылдың 27 маусымында король Неапольге оралып, Вилла Фавоританың пирсіне түсті. Жоахим Мурат патшалығы кезінде Вилла Фаворита патшаның кештері мен тойлары үшін пайдаланыла берді, ал Резинадағы Strada Regia delle Calabrie көшесінің қисық және тар бөлігі түзуленіп, қала орталығында кеңейтілді.

19-20 ғасырлар

1839 жылы алғашқы итальяндық темір жолының салынысымен бірге жағалау бойында бірнеше өнеркәсіптік мекемелер (шыны зауыттары, тері өңдеу шеберханалары, вагондар және т.б.) ашылды, бұл бұрынғы ландшафтыны өзгертті. Дегенмен, Резина жеміс-жиідегімен және таза ауасымен әйгітәлген ауылшаруашылық қаласы болып қала берді, сондай-ақ Геркуланумның жер асты театрына саяхат жасау және Везувий тауының кратеріне көтерілу үшін танымал мақсат болды. 1845 жылы әлемдегі алғашқы Real Osservatorio Vesuviano (Везувийдің Патшалық обсерваториясы) ашылды. 1863 жылы жергілікті суретші Марко Де Грегорио академиялық сурет салу дәстүрінен жаңарып, Резина мектебін құрды – жаңа өнер бағытын қалыптастырды. 1865 жылы Италия королі Витторио Эммануэле II Геркуланумдағы ашық қазба жұмыстарын бастады. 1880 жылы Везувий тауында фуникулер ашылды, бұл оқиға әйгілі неаполитандық әнге – Funiculì, Funiculà-ға шабыттандырды. Фуникулер жанартаудың атқылауларынан бірнеше рет зардап шекті және 1944 жылғы атқылаудан кейін тоқтатылды. 1904 жылдан бастап Circumvesuviana темір жолы Неапольден Кастелламмаре ди Стабияға дейін, Резина-Пульяно станциясы арқылы, Санта-Мария-а-Пульяно базиликасына және Везувий тауына баруға арналған фуникулерге қатынай бастады. 1927 жылы Италия королі Витторио Эммануэле III Миглио д’Ородағы Геркуланум археологиялық ескерткішінің жаңа кіреберісін ашты, ал бірнеше жылдан кейін археологиялық орынды Circumvesuviana темір жолы мен фуникулер станцияларына қосатын жаңа көше салынды. Италиядағы екінші ең көне автожол 1930 жылы Неапольден Помпейге дейін, Резинадан шығумен ашылды. 19 ғасырдың екінші жартысынан бастап қазіргі уақытқа дейін Резина аристократия мен неаполитандық орта таптың тұрғын және демалыс орны болды, олар Миглио д’Ороның танымал виллаларында немесе Вилла Батиста сияқты заманауи виллаларда тұрды. Қалада тұрған немесе жиі келетін танымал тұлғалар: ақын және жазушы Габриэле Д’Аннунцио, ғалым Арнальдо Кантани, Мысырдың бұрынғы хедиві Исмаил Паша, Суэц каналын ашқан және Вилла Фаворитада жер аударылған алты жыл (1879–1885) өмір сүрген, Италия премьер-министрі Антонио Саландра, Сыртқы істер министрі Карло Сфорца, Швеция королі Густав VI, әуесқой археолог. Осыларға қоса, жүздеген суретшілер, ғалымдар, тарихшылар, ғалымдар, патшалар, Рим папалары, президенттер, премьер-министрлер, елшілер, саясаткерлер және басқа да танымал тұлғалар Геркуланум мен Везувий тауының жер асты театры мен археологиялық ескерткіштерін көру үшін Резинаға келді. Ресинаның танымал азаматтары: 1788 жылы Неаполь Корольдігінде саңырау және соқырлар мектебін ашқан Бенедетто Коззолино (бұл мектеп Италияда Римдегіден кейін екіншісі болды); А. Бордига, Антонио Грамшимен бірге Partito Comunista d’Italia (Италия Коммунистік партиясының) негізін қалаушы; философ Адриано Тильгер; суретші Альфонсо Маркес, сондай-ақ жоғарыда аталған Марко Де Грегорио. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі жылдары Пульяно (немесе Ресина) көше базары гүлденді, ол пайдаланылған киімдерді ("пецце") сатумен және винтажды киімдерді іздеушілер мен арзан бағаларды ұнататындар үшін танымал болды. 1969 жылдың 12 ақпанында қалалық кеңестің ресми өтініші бойынша Италия Республикасының президенті қаланың атауын Ресинадан Эрколаноға өзгерту туралы жарлыққа қол қойды, бұл ежелгі Геркуланумның итальян тіліндегі атауы. 1971 жылы "Ente per le Ville Vesuviane" құрылды, ол қазір 18 ғасырғы виллаларды қалпына келтіру және сақтау мақсатындағы қор болып табылады. Алғашқыда қалпына келтірілген виллалар Вилла Кампольето, Вилла Руггиеро және теңіз жағалауындағы Вилла Фаворита паркі және оның құрылыстары болды, олар қазір мәдени шараларды және мәдени мекемелердің кеңселерін өткізеді. 1980-1990 жылдары қала өнеркәсіптік дағдарысқа ұшырады, нәтижесінде жұмыссыздық пен қылмыс күрт өсті. Ғасырдың соңында туризм мен мәдениетке бағытталған әлеуметтік және экономикалық өсуді ынталандыру үшін саясат пен стратегияны өзгертуге жаңа күш берілді. 1995 жылы Parco Nazionale del Vesuvio (Везувий ұлттық паркі) құрылды, ал Эрколаноның автожолдың солтүстігіндегі барлық аумағы парктің құрамына енді; 1997 жылы Геркуланум археологиялық ескерткіші Помпей және Оплонтимен бірге ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілді, ал Везувий тауы мен Миглио д’Оро ЮНЕСКО-ның "Адам және биосфера" бағдарламасы бойынша биосфералық қорықтардың әлемдік желісіне қосылды; 2005 жылы MAV (Виртуалдық археологиялық музей) ашылды және Везувий тауының кратеріне қарайтын көше бойында заманауи халықаралық суретшілердің он тас мүсіні орналасқан Creator Vesevo ашық ауадағы тұрақты көрмесі ашылды.

Геркуланумның археологиялық орны

Геркуланумның археологиялық орны (итальян тілінде: Scavi di Ercolano) – қазіргі Эрколано қаласының орталығынан оңтүстікке қарай орналасқан, римдік Геркуланум қаласының қазылған аймағы. Геркуланум 79 жылы Везувий тауының атқылауы кезінде лава мен балшық астында қалды, бұл оқиғада Помпея, Стабиа және Оплонтис қалалары да қирады. 1997 жылы ЮНЕСКО Геркуланумды Әлемдік мұра тізіміне енгізді. Геркуланум Помпеядан бұрын ашылғанмен, қазба жұмыстарының қиындығына байланысты, Помпеяны қазу жұмыстарын жеңілдету үшін бірнеше рет тоқтатылды. Геркуланум Помпеядан кіші және кем танымал, бірақ қаланы жапқан жанартау материалдарының ерекшелігіне байланысты жақсы сақталған. Геркуланумда көптеген ағаш қалдықтары (есіктер, жиһаз, қабырғалар) және органикалық заттар (жемістер, нан, тұқымдар, арқан) сақталған, ал олар Помпеяда өртенген. Геркуланумның көптеген ғимараттары жоғарғы қабаттарын толығымен немесе ішінара сақтап қалған. Геркуланумның қазылған аймағы бүкіл ежелгі қаланың тек төрттен бір бөлігін құрайды, ал қалған бөлігі әлі де қазіргі Эрколаноның астында жатыр. Археологиялық орынның шығыс жағында жаңа кіреберіс ашылды, онда автокөліктер мен автобустарға арналған үлкен тұрақ, сувенирлік дүкендер және қоғамдық бақтар бар. Corso Resina н. 123 мекенжайында Геркуланумның жер асты театрына ескі кіреберіс орналасқан, ол ежелгі қаланың ескерткіштерінің алғашқысы болып табылады және бүкіл әлемге танымал болды. Театрға кіру үшін Scavi di Ercolano кеңсесімен жер астындағы жағдайға байланысты келісу қажет. Бүгінде археологиялық орынды жыл сайын шамамен 300 мың турист бақылайды. 2012 жылы 288 536 келуші тіркелді, бұл Италиядағы ең көп танымал ескерткіштердің 16-шы орнына ие болды.

Санта-Мария-а-Пульяно базиликасы

Санта-Мария-а-Пульяноның понтификалық базиликасы, Пульяно алаңында орналасқан, Эрколаноның басты шіркеуі және қаланың ең көне шіркеуі, сондай-ақ Везувий тауының айналасындағы аудандардың ең көне шіркеуі.

Il Miglio d'Oro (Алтын миля)

Миглио д’Оро — Эрколанодағы Corso Resina (ескі Strada Regia per le Calabrie) бойындағы, Археологиялық Геркуланумнан Torre del Greco-ға дейін созылатын аймақ. Бұл жерде сол кездегі ең көрнекті сәулетшілер жобалаған және 18 ғасырда Неаполь Корольдігінің ақсүйек отбасылары Портичи Корольдік сарайының маңында салған ең ірі, әдемі және сәнді виллалар орналасқан. Ең танымалдары — Вилла Кампольето, Вилла Фаворита және Вилла Априле. Барлық виллалардың арт жағында бақшалар мен ормандық аймақтар болды, олардың кейбіреулері Корольдік сарайдың бақтарымен бәсекелесе алды. 1997 жылы Миглио д’Оро, Везувий тауымен бірге, ЮНЕСКО-ның «Адам және биосфера» бағдарламасы бойынша Дүниежүзілік биосфералық қорықтар желісіне енгізілді. «Миглио д’Оро» термині 19 ғасырда Эрколанодағы (Резина) ескі Strada Regia per le Calabrie аймағындағы және Torre del Greco бастауындағы ғимараттардың сұлулығын көрсету үшін пайда болған. Бірақ соңғы кезде бұл атау Ente per le Ville Vesuviane тізіміндегі 18 ғасырға жататын 121 вилла орналасқан аумақты қамту үшін орынсыз түрде кеңейтілді. Бұл аймаққа Неапольдің Барра, Сан-Джованни-а-Тедуччо және Понтичелли аудандарымен қатар, Сан-Джорджо-а-Кремано, Портичи қалалары және Torre del Greco аумағының барлық бөлігі кіреді. Вилла Кампольето 1755 жылы салынды, оның жобасын Казерта Корольдік сарайының сәулетшісі Луиджи Ванвителли жасады, ол Марио Джофредоның бастапқы жобасын жетілдірді. Көшеге қараған сыртқы жағы қарапайым болғанымен, теңізге қараған ішкі жағы Неаполь шығанағына көрініс ашатын үздіксіз аркадасы бар әсем эллипстік экседрге ашылады. Жоғарғы қабатқа апаратын баспалдақ жеке тұрғын үйлердегі ең монументалды баспалдақтардың бірі болып есептеледі, оны үлкен терезелер қоршап тұр және Казерта Корольдік сарайының баспалдағын еске салады. Негізгі қабаттағы бөлмелер (piano nobile) Жакопо Честаро, Феделе Фишетти және Гаэтано Магридің түпнұсқа суреттері мен әшекейлерін сақтап қалған. Вилла Кампольетоде Fondazione Ente Ville Vesuviane және The School Management Stoà атқарушы кеңселері орналасқан. Бұдан өзге, вилла көрмелерге, конференцияларға, жәрмеңкелерге және фестивальдерге есік жабады. Ең маңызды іс-шаралардың қатарында 1980 жылғы жер сілкінісінен кейін өткен Terrae Motus көрмесі және жазғы Festival delle Ville Vesuviane фестивалі бар. Вилла Фаворита, сондай-ақ Real Villa della Favorita деп те аталады, 1762 жылы Принсипе ди Жачи и ди Кампофиорито үшін архитектор Фердинандо Фуга жобалаған. 1768 жылы ханзада Венадан келген Бурбон королі Фердинанд пен оның әйелі Аугсбургтен келген Мария Каролинаның құрметіне салтанатты кеш өткізді. Патшайым вилланы ұнатып, оны Венаның Шёнбрунн сарайымен салыстырып, «Фаворита» (сүйікті) деп атады. 1792 жылы вилла Корольдік меншікке өтті, ал король теңіз жағасындағы жақын аумақты сатып алып, сарайдан теңізге дейін үлкен саябақ және қайықпен кіруге арналған пирс жасады. Корольдік жұп пен олардың балалары вилланы жиі пайдаланды. Мұнда тұрған корольдің екінші ұлы, Бурбон әулетінен Леопольдо сарайды кеңейтіп, ойын-сауық пен демалыс үшін бірнеше павильондар салдырды, мысалы, Мозаикалар казиносы (ішкі әшекейлері аналық инжуир және фарфор сынықтарынан жасалған түрлі-түсті мозаикалармен әшекейленгендіктен осылай аталды), Монтагн Руссе (ағаштан жасалған серпіліс), пирстегі екі жұп кофехана, сондай-ақ серіппелі орындықтар мен оркестр алаңдары. Ол мереке күндері саябақты азаматтарына ашып беретін. 1879 және 1885 жылдары Вилла Фаворитада Суэц каналы ашылғаннан кейін әлемге әйгілі болған Египеттің бұрынғы хедиві Исмаил Паша тұрды. Ол пәтерлерін мавр стилінде безендіріп, саябақта мавр беседкасын салдырды. 20 ғасырда саябақ екіге бөлінді: сарай және жоғарғы саябақ әскери нысан ретінде пайдаланылды, ал теңіздегі саябақ (Parco sul Mare della Villa Favorita) шаруашылық жер ретінде қолданылды және 1980 жылғы жер сілкінісінен кейін эвакуацияланған отбасыларды уақытша орналастыру үшін қалалық кеңес реквизициялады. 1990 жылдары Fondazione Ente per le Ville Vesuviane ағаштарды, павильондарды және пирсті сатып алып, қалпына келтірді және қазір оларды көрмелерге, концерттерге және басқа да іс-шараларға пайдаланады. Corso Resina бойындағы негізгі ғимарат екі ауласымен және бірінші қабаттың басты залын паркпен байланыстыратын арт жағындағы әсем жартылай дөңгелек баспалдағымен ерекшеленеді, оны Вилла Кампольетодан көруге болады. Фасадты жақында қалпына келтірді. Ағаштарды күрделі жөндеуден өткізу қажет. Вилла Априле, сондай-ақ 18 ғасырдың екінші жартысында оны салған алғашқы иесінің есімімен Вилла Риарио Сфорца деп те аталады. Бұл Миглио д’Ороның ең ірі виллаларының бірі және қазіргі уақытта ең әдемі саябақтардың бірі саналады. Автор Карло Челано вилланы «la regina delle ville» (виллалардың патшайымы) деп сипаттаған. 1818 және одан кейінгі жылдары вилланың жаңа иесі, герцог Риарио Сфорцаның немересі, ғимаратты екінші қабатты көтеру арқылы өзгертті және ормандық аймаққа түпкілікті пішін берді: әсем Прометей фонтаны, кішкентай ғибадатханалар, мүсіндер, жалған қиратылыстар және рим колонналары, су лилиялары бар көлмен альпілік шатыр, үңгір және бұлақ. 1879 жылдан бастап вилла Априле отбасына тиесілі болды және соңғы жылдарға дейін мәдени және әсемдік орталық ретінде, сондай-ақ ыңғайлы қонақүй ретінде танымал болды. Он жылдаған ұмытылғаннан кейін вилла мен оның паркі сәнді қонақүйге айналдырылды. Басқа да қызықты және әдемі 18 ғасырға жататын виллалар: Вилла Руджиеро, Fondazione Ente Ville Vesuviane меншігінде, Вилла Дуранте, Вилла Гранито ди Белмонте, Вилла Синьорини және қалалық әкімшілік, бірақ соңғы үш вилла Миглио д’Оро бойында орналаспаған.

Пульяноның көше базарлары

Mercato di Pugliano, сондай-ақ mercato di Resina, немесе жай ғана Resina деп аталады, бұл Pugliano көшесіндегі көше базары, онда екінші қол және винтаж киімдер ("pezze" немесе "stracci" деп аталады) әдетте өте төмен бағамен сатылады. Ол Италияның оңтүстігінде Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін (1943 жылы) соғыстың экономикалық құлдырауынан кейін кедей халыққа арзан киімдер мен аксессуарлар сату мақсатымен ашылды, бірақ тез арада түпнұсқа, ерекше және көне киімдерді іздеушілер үшін танымал орынға айналды. Бұл 1943 жылдың соңында ағылшын-американдық әскерлер Miglio d’Oro айманындағы кейбір виллалар мен ғимараттарды казарма және қойма ретінде пайдаланған кезде басталды. Осы материалдарды Pugliano айманынан солтүстікке қарайғы тас жолға тасымалдайтын жүк көліктері Pugliano көшесімен өтіп, Circumvesuviana теміржол өткелінде тоқтауға мәжбүр болды. Осы жерде аймақтың белсенді тұрғындары жасырын түрде ескі парашюттер мен формаларды ұрлап немесе айырбастап, көшеде сатуға арналған бюстгальтерлер, корсеттер мен көйлектер жасады. Жылдар өте келе көше базары тұрақты болып, АҚШ, Германия және басқа елдерден қолданылған киімдерді импорттау туралы келісімдер жасалды. Киімдер базарға орамдарда жеткізіліп, адамдар таңдауы үшін көшеде ашылатын. Сатылмаған немесе сатуға жарамсыз болған киімдер Эрколанода қайта өңделіп, жаңа киім немесе материалдарға айналдырылып, немесе Флоренция маңындағы Прато қаласындағы мамандандырылған фабрикаларға жіберілетін. Ескі киімдермен қатар, базарда сондай-ақ кейбіреулері сапалы қолөнермен жасалған былғары және терінен жасалған пальтолар мен күрмелер де сатылады. Базар 1960-1970 жылдары гүлденді, бірақ 20 ғасырдың соңғы онжылдықтарында төмендеді. Соңғы жылдары ол баяу қайта жандануда.

МАС

Музей археологико виртуаль (виртуалды археологиялық музей) 2005 жылы ежелгі Геркуланум қаласының тарихы, тұрмыс салты мен әдет-ғұрыптарын, сондай-ақ 79 жылы Везувий тауының атқылауының трагедиялық оқиғаларын көп түрлі медиа құралдары арқылы көрсету мақсатымен ашылды. Бұл отбасылар мен студенттер үшін тамаша мақсатты орын және қала орталығынан Circumvesuviana пойызы станциясынан археологиялық қазбаларға қарай сапарында, IV Ноябрь көшесінде орналасқан. Ғимарат 1920 жылдардың соңында жабық тағам сату орны ретінде салынған. Кейін мектепке айналдырылып, 1980 жылға дейін осы қызметін атқарды. Содан кейін ұзақ жылдар бойы еш назарда болмағаннан кейін, жаңа ғасырдың басында қала әкімдігі оны толыққанды жаңартып, музей, кітап дүкені және 300 орындық театрдан тұратын көп мақсатты мәдени орталыққа айналдырды.

Везувий ұлттық саябағы

Везувий тауының ұлттық паркі 1995 жылы Италия үкіметі оны басқаруға жауапты "Ente Parco Nazionale del Vesuvio" ұйымын құру арқылы құрылды. Оған Везувий тауы және оны қоршаған Монте-Сомма кіреді, бұл 79 жылы Геркуланум, Помпей, Стабиа және Оплонтис қалаларын көмген жарылыстан кейін қалған түпкілікті үлкен жанартаудың қалдығы. Бұл Италиядағы ең кішкентай ұлттық парк және әлемдегі ең кішкентай парктердің бірі, бірақ әлемдегі ең танымал жанартаудың болуына байланысты өте маңызды. 1997 жылы Везувий тауы, Сомма Везувий ретінде, ЮНЕСКО-ның "Адам және биосфера" бағдарламасы аясында Миглио-д'Оро аймағымен бірге Әлемдік биосфералық қорықтар желісіне енгізілді. Эколоно – Парк аумағына өзінің аумағының (немесе бір бөлігінің) кіретін 13 қаланың бірі. Эрколанодан Гран Коноға (қала орталығынан 12 км қашықтықта) бағытталған басты жол басталады, онда келушілер панорамалық жолмен жаяу өтіп, үлкен кратердің жиегіне дейін көтеріле алады, онда кейбір фумарольдарды көруге болады. Via Osservatorio көшесінің бастапқы бөлігінде 2005 жылы әртүрлі халықаралық суретшілер жасаған "Creator Vesevo" тұрақты көрмесінің он тас мүсіні орналасқан. "Ente Parco Nazionale del Vesuvio" ұйымының мәліметінше, Гран Кононың айналасындағы орман ішіндегі кейбір жолдарға қол жеткізуге болады. Via Osservatorio арқылы 1845 жылы Бурбон королі Фердинанд II құрған және әлемдегі алғашқы жанартауды зерттеу және бақылау орталығы болған тарихи Везувий обсерваториясына жетуге болады. Сапарларды Неаполь қаласындағы Istituto Nazionale di Geofisica институтымен келісу қажет.

Мәдениет

Римдік Геркуланум заманынан бері бұл аймақ белгілі суретшілерді, ақындарды, жазушыларды және философтарды қызықтырып келген. Мысалы, Пизони вилласы – эпикурей философиясының халықаралық орталығы болды. 15 ғасырдың ортасында Антонио Беккадели, Ил Панормата деген атпен танымал, Резина теңіз жағасында Плинианум деп аталған вилла салды, онда Портикус Антонианумның (Антонио Понтаноның есімімен аталатын Аккадемия Понтаниана да) мүшелері жиналатын. Геркуланумның жер астындағы қаласы табылып, қазба жұмыстары басталғаннан кейін, Еуропаның түкпір-түкпірінен келген суретшілер, ғалымдар мен жазушылар Резинаға ағыла бастады, ал Геркуланум қираған жерлері Гранд Турдың басты бағыттарының біріне айналды. Сол кездегі ең танымал сәулетшілер, суретшілер мен мүсіншілер «Алтын миль» (Miglio d’Oro) виллаларын жобалау және салу үшін қалада жұмыс істеді, ал көптеген виллалар маңызды әдеби орталықтарға айналды. 1863 жылы жергілікті суретші Марко Де Грегорио «Резина мектебін» (Scuola di Resina) құрды, бұл академиялық дәстүрден бас тартып, қоршаған әлемді реалистік және жақын тұрғысынан бейнелеуге ұмтылған өнер қозғалысы болды. Ол Маккьяйоли қозғалысымен байланысты болды, ал Де Грегориомен бірге оның негізгі өкілдері: Адриано Чечиони, Джузеппе Де Ниттис, Федерико Россано, Эдуардо Далбоно, Никола Палицци және Антонино Лето болды. 1892 және 1893 жылдары Габриэле Д’Аннунцио Резинадағы Вилла Д’Амелиоде қонақтап, сол жылдарығы туындыларына шабыттанды. Везувий виллаларын қорғау ұйымы (Ente per le Ville Vesuviane) құрылып, Вилла Кампольето қалпына келтірілгеннен кейін Эрколано қаласында 1980 жылғы жер сілкінісінен кейін Лусио Амелио ұсынған Terrae Motus халықаралық заманауи өнер көрмесі сияқты халықаралық шаралар өтті. Вилла Кампольето Везувий виллалары фестивалінің және Stoà басқару мектебінің орны болып табылады. Қалада сонымен қатар Геркуланум тарихы мен 79 жылы Везувий тауының атқылауын көрсететін мультимедиялық презентация ұсынатын MAV, Виртуалды археологиялық мұражай орналасқан. Одан бөлек, Везувий тауына апаратын жол бойында 2005 жылы танымал халықаралық суретшілер жасаған тас мүсіндердің ашық аспандағы тұрақты көрмесі – «Жаратушы Везувий» (Creator Vesevo) орналасқан.

Экономика

Ерколаноның дәстүрлі салалары ауыл шаруашылығы, балық шаруашылығы, лава тасын өндіру және қайта өңдеу, ағаш өңдеу және бөлшек сауда болып табылды. Ауыл шаруашылығы қала ауданының барлық бөлігіне, тіпті Везувий тауының етегіне дейін таралып, жұмсақ климат пен жанартаулық топырақтың құнарлылығының арқасында Везувий өнімдерінің әрдайым жоғары сапалы болуын қамтамасыз етті. Балық аулау жағалау бойында және Тиррен теңізінде, соның ішінде көршілес Торре-дель-Грекомен бірге коралл балық аулау да жүргізілді. Резинезилер – жергілікті тас қалаушылар мен ағаш шеберлері, олар қаланың негізгі жолдарын салуға және 18 ғасылғы виллаларын жергілікті Мильо-д’Оро көшесінде және айналасындағы қалаларда салуға жұмыс істеді. 19 ғасырда алғашқы фабрикалар негізінен теміржолдың өзгерткен жағалау бойында орналасты. Басты өндіріс орындарына шыны өндірісі, тері өңдеу және пойыз жасау кірді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін, Пуглиано көшесіндегі базардың өркендеуімен және гүл мен тұқымдық дақылдарды өсіруге қолайлы жағалау аймақтарындағы бау-бақша шаруашылығымен тоқыма өнеркәсібі гүлденді. Тоқыма өнеркәсібінің кеңеюіне байланысты үлкен аумақтардың қажеттілігі, қоршаған ортаны қорғау және жанартау қаупін алдын алу бағдарламаларымен қақтығысып, Эрколаноның көптеген кәсіпкерлерін Кампания аймағының шектеулері аз аймақтарына көшуге мәжбүр етті. Бұл тері өңдеу және басқа да ірі фабрикаларға қатысты болды. Бау-бақша шаруашылығы Неапольдің оңтүстігіндегі жағалау бойына таралып, Эрколано ең ірі өндірушілердің біріне айналды. Бенедетто Коццолино көшесіндегі гүл базары осы салаға серпін берді және кескіш гүлдерге арналған халықаралық жылдық көрмеге ұйымдастырылды. Геркуланум және Везувий тауының археологиялық ескерткіштеріне туризм жергілікті табыстың маңызды бөлігі емес, себебі туристер көбінесе Неаполь немесе Сорренто қалаларында тұрады. Үш төрт жұлдызды қонақүй және көптеген B&B, негізінен Мильо-д’Оро және Везувий тауына апаратын көшелерде орналасқан. Бенедетто Коццолино даңғылында қолданылған автомобильдер сататын көптеген дүкендер бар. 2011 жылғы ISTAT санағына сәйкес, кәсіпорындардың саны 2,092, ал қызметкерлердің саны 4,585. Олардың шамамен жартысы (1,011) сауда саласына жатады: 545 бөлшек сауда, 334 көтерме сауда, 66 көлік құралдары және автокөліктер (бөлшек және көтерме сауда). Басқа маңызды салалар: кәсіби, ғылыми және техникалық кеңес беру (232 кәсіпорын), өндіріс (154), құрылыс (151), әлеуметтік және денсаулық сақтау (131), қонақ үй және мейрамхана қызметі (124). Олардың ішінде 21 акционерлік қоғам, 274 – жауапкершілігі шектеулі серіктестік, 19 – кооперативтік компания, 1,490 – жеке кәсіпкерлер, кәсіби және еркін жұмыс істейтіндер. 2011 жылы 16,067 табыс салығы декларациясы тіркелді, олардың жалпы сомасы 346,410,631 евроны құрады, яғни бір декларация берушіге шаққанда 21,560 евро, ал әр адамға шаққанда 6,471 евро.