Кіріспе
Сомерсет – Англияның оңтүстік-батысындағы ауылдық графство. Солтүстік-батысынан Бристоль шығалағы, солтүстігінен Бристоль және Глостершир, солтүстік-шығысынан Уилтшир, оңтүстік-шығысынан Дорсет, ал оңтүстік-батысынан және батысынан Девонмен шектеседі. Орталық бөлігінде кең жазықтар мен бірнеше төменгі төбелер орналасқан. Ландшафт геологиялық құрамына қарай төрт негізгі бөлікке бөлінеді: силирден бастап девон, карбон және пермге дейін, олар ландшафтқа әсер етеді, сондай-ақ сумен байланысты нысандар да бар. Солтүстік Сомерсет және Сомерсет жазықтарының төмен жатқан аймақтары мыңдаған жылдар бойы су тасқынына ұшырап, адамдар су ағынын бақылауға тырысқан. Графствоның солтүстігінде Мендип тауларының әктастары ландшафтқа басымдық береді, ал оңтүстігінде Блэкдаун және Кванток таулары жазықтардан көтеріледі. Ең биік жерлері Эксмурде орналасқан. Ландшафттың алуан түрлілігі геологиялық себептерге байланысты бірнеше аймақты ерекше ғылыми маңызы бар жерлер деп жариялауға мүмкіндік берді және Сомерсеттегі ерекше ғылыми маңызы бар жерлер тізімінде көрсетілгендей, флора мен фаунаның көптеген түрлерін қамтиды.
Somerset is a rural county in the southwest of England, covering It is bounded on the north west by the Bristol Channel, on the north by Bristol and Gloucestershire, on the north east by Wiltshire, on the south east by Dorset, and on the south west and west by Devon. It has broad central plains with several ranges of low hills. The landscape divides into four main geological sections from the Silurian through the Devonian and Carboniferous to the Permian which influence the landscape, together with water related features. The low lying areas of the North Somerset Levels and Somerset Levels have been subject to thousands of years of flooding and man's attempts to control the flow of water. In the north of the county the Limestone of the Mendip Hills dominates the landscape, while in the south the Blackdown and Quantock Hills rise out of the levels. The highest areas are on Exmoor. The wide variety of landscapes has led to several areas being designated as Sites of Special Scientific Interest for geological reasons, and support a range of flora and fauna as can be seen from the List of Sites of Special Scientific Interest in Somerset.
Тас дәуірі
Ең көне жыныстар Силур дәуірінде (443–419 миллион жыл бұрын) пайда болған, бұл Ұлыбританиядағы осы дәуірге жататын ең оңтүстікке орналасқан жартас. Олар лава, туф (вулкандық күл), тақта тас және сазды тастардан тұратын тізбек құрайды. Девон (419–359 миллион жыл бұрын) дәуіріне жататын тау жыныстары Эксмурдың көп бөлігінде, Квантоктарда (Хангман құмтасы және Кокеркомб туфы қоса алғанда) және Мендип тауларының бүктелген құрылымдарының ішкі бөлігінде кездеседі. Карбон кезеңіне (359–299 миллион жыл бұрын) жататын жыныстар Мендип тауларын құрайтын карбон әктасымен ұсынылған, ол Сомерсеттің жазық далалары мен сортаптарынан тік көтеріледі. Әктастарда көптеген қазбалар бар және олардың пайда болу кезінде теңізде өмір сүрген көптеген тіршілік жаратылыстарының дәлелдерін сақтайды, оның ішінде теңіз шатырлары (криноидтер), кораллдар және брахиоподтардың қазба қалдықтары бар. Перм (299–252 миллион жыл бұрын) және Триас кезеңдерінің соңында Вариска тау жасалу процесі оңтүстіктегі Дартмур, Эксмур, Кванток және Мендиптер сияқты бірнеше таулы аймақтардың қалыптасуына әкелді. Таунтон аймағында перм (299–252 миллион жыл бұрын) қызыл құмтастар мен брекчиялар кездеседі, ал триас дәуіріне (252–201 миллион жыл бұрын) жататын жыныстар Сомерсеттің көп бөлігін құрайды және Сомерсет сортаптары мен далаларының негізгі геологиялық құрамын құрайды. Мұздық шөгінділері жоқ. Триас жыныстары қызыл марлдардан, құмтастардан, брекчиялардан және ескі жыныстардың үстіне тараған конгломераттардан тұрады. Доломит конгломераты – бұл Кьюпер марл дәуіріне жататын ежелгі жағалау шеті. Раэттік қабаттар Юра теңізінің шабуылынан пайда болған қазбаларға толы. Лиас балшықтан және әктастан тұрады, соңғысы карьерде өндіріліп, қазбаларымен танымал. Көк Лиас жергілікті жерлерде әк жасау үшін қолданылатын әк көзі ретінде пайдаланылды. Ол әлі де сәндік құрылыс материалы ретінде қолданылады. Көк Лиас Полден төбелерінде 15 ғасырда қазылған деп есептеледі және 1973 жылы жергілікті цемент зауыты жабылғанға дейін Пуритонда 19 ғасырдың басынан бастап қазылып алынды. Лиас үстінде Төменгі Оолит қатары орналасқан, ол негізінен балшықтан және оолиттік әктастан тұрады. Танымал Бат тасы Ұлы Оолит қабатынан алынады. Оксфорд балшығы – Орта Оолит қатарының басты мүшесі; ол Канададағы Фанди шығанағы мен Унгава шығанағынан кейін ғана ерекшеленеді. Нормалды жабық толқын деңгейі дауыл кезінде артады. Бұл аймақтың үлкен бөлігінің теңіз суына шалыну қаупі бар екенін білдіреді. Осылайша, қазіргі жағалау сызығы жағалаудағы теңіз балшығының белдеуіне және бұрын су басқан аумақтарды қайтару үшін салынған теңіз қорғау қабырғаларына байланысты. Жағалауда Майнхедтің батысында девон шөгінділері мен тектоникалық құрылымдардың классикалық экспозициялары бар, мезозой шөгінділері және Parrett сағасына дейін созылатын құрылымдық ерекшеліктер бар, олар Клеведон мен Майнхедке жақын жағалауда жартастарды құрайды. Бурнхэм-он-Си, Брин және Уэстон-супер-Мареде негізінен құмды жағажайлар бар. Сонымен қатар, дауылдық төбелер, тұзды батпақтар және құм төбелері де кездеседі.
Негізгі өзен аңғарлары
Таулар арасындағы негізгі аңғарлар таулардан немесе теңізден келген аллювиалды шөгінділермен толы. Аймақта көптеген кішкентай өзендер бар, олардың көпшілігі Бристоль шығанағына құяды. Бұл өзендердің көпшілігінде теңізді реттеу үшін клайстар (жергілікті атауы – шлюздер) орнатылған, бірақ бұрын олардың көп бөлігі құрлыққа қарай біршама теңіздік болатын. Осы ережеден басты ерекшелік – Паррет өзені, онда әлі де толқын пайда болады. Алайда, Чью және Фром өзендері Авонға құяды, ол солтүстік аймақтың Глостерширмен шекарасының көп бөлігін құрайды. Кейл өзені Блэкмор аңғары арқылы Дорсетке құяды, ал Эксе өзені Девонға құяды. (Дорсет) Эйкс, Калм және Оттер өзендері Сомерсетте басталып, Девонға құяды. Паррет, Сомерсет Эйкс, Брю және Кэри өзендерінің арналары Сомерсет жазықтарынан өтеді және ағысын жақсарту үшін көбінесе өзгертілген. Акс өзені Вуки Хол үңгірлерінен басталады, себебі су Мендиптердің үстіндегі жұтылатын тесіктер арқылы жерге сіңеді. Өзен Панборо Мур, Ведмор Мур, Окс Мур, Сток Мур және Марк Мур арқылы өтеді және Бриджуотер шығанағындағы Уфилл (Уэстон-супер-Мэрге жақын) жерінде теңізге жетеді. Брю өзені Уилтширмен шекараға жақын Брюэмде басталады. Ол Брутон қаласынан ағып өтеді және Питт пен Альхам өзендерімен бірігеді. Содан кейін өзен шығыс және батыс Лидфордтан Балтонсбороға дейін ағады, содан кейін солтүстікке бұрылады. Алғашқыда ол Эйкске қосылған, бірақ қазір ол батысқа қарай Вестхей Мур, Тилхам және Тадхам Мур, Чилтон Мур, Марк Мур және Хантспилл Мур арқылы ағып өтеді. Брю өзені Бернхэм-он-Сиге жақын теңізге жетеді. Кэри өзені Сомерсеттің шығысындағы Кэри қаласынан басталады. Ол оңтүстік-батысқа қарай Кэри Мур арқылы Кэри Фитцпейнге дейін ағады, онда солтүстік-шығысқа қарай бағытын өзгертіп, Таутонға қарай жүреді. Ол батысқа қарай Вест Мур, Карри және Хей Мур және Стэн Мур арқылы Бароубриджге дейін жалғасады, онда Парретпен кездеседі. Ексе өзені Эксмурдың Эксехед жерінде басталып, оңтүстік-шығысқа қарай ағып, Экстонға жетеді, онда Кварме өзенімен бірігеді. Содан кейін оңтүстікке қарай ағып, Эксебриджге дейін жетеді, онда ол Барл өзенімен кездесіп, Девонға өтеді.
Жазық және шұңқырлар
Солтүстік Сомерсет деңгейлері Уэстон-супер-Мэрден шығысқа қарай орналасқан, ал Акс аңғары Уэдмор аралы арқылы Брю аңғарынан бөлінген. Жағалау аймағында теңіз балшығының шөгінділері бар, ал ішкі аймақтарда көптеген құрақты жерлер кездеседі. Бұл жерлер мезолит дәуірінен бастап қоныстандырылған, оларды жоғары жерлермен байланыстыратын ағаш көпірлер салынған. Брент Нолл және Гластонбери Тор сияқты тасты шоқылар да ежелгі елді мекендерге үй иесі болған. Батпақтар мен деңгейлердегі су деңгейі ринз деп аталатын шағын, тар каналдар жүйесі арқылы реттеледі (Авонмут және Глостерширде "рин" деп аталады, екеуі де "ринз" деп айтылады). Кейбір аймақтар қыс айларында су басуға рұқсат етіледі. Аймақ негізінен мал жаюға пайдаланылады, бірақ сонымен қатар құра өндірісі де жүргізіледі.
Солтүстік биікті жерлер
Бұл – Авон өзенінің солтүстігі мен Акс аңғары арасындағы аймақ. Сомерсеттің солтүстігін Мендип тауларының үстірттері басып алады, бұл шығыстағы Фром қаласынан батыстағы Крук Пигіне дейін созылған, ерекше табиғи сұлулығымен көзге түсетін аймақ. Бристоль шығанағында Блеадон төбесі, Брин Даун және Степ Холм да орналасқан. Ең биік нүктесі – Блэк Даун. Оңтүстікке қарайғы беткейі Лейвлз және Мурс жазықтарына тік жар болып түседі, ал солтүстікке қарайғы еңіс бұзылған. Ескі қызыл құмтас – қызыл құмтастар, марлдар және конгломераттардан тұратын қатар. Мендип тауларында антиклиндік түрінде көтеріліп, Авон шатқалында және Портсхедте көрінеді. Теңіздік текті көміртекті әктас құмтасты қаптауымен жабылып, Авон шатқалында және Вестон-супер-Мерде, құрамында вулканизм іздерімен кездеседі. Ворлбери, Мидл Хоуп, Фейланд Ридж, Бродфилдс Даун, Портисхед Даун және Врингтон Хилл сияқты шашыраңқы төбелер де бар. Мендип тауларының негізгі геологиялық құрамы – көміртекті әктас. Бұл – жүздеген миллион жыл бұрын болған, әлдеқайда биік таулардың қалдықтары. Көмірлі қабаттар Радсток ауданында және Сомерсет көмір кені аймағында (көбінесе триасс және жаңа тау жыныстарымен жасырылған) кездеседі. Пэннант құмтасымен бөлінген екі түрлі көмірлі құмтас және тақталы тас қабаттары бар. Жергілікті жерлерде қабаттар бүктеліп, жарылыстарға ұшыраған. Радсток және Нейлси аудандарында кен орындары болған, бірақ қазір олар жабылды. Бұл аймақ 18 ғасырда Джон Стречи мен Уильям Смит жүргізген жүйелі геологиялық зерттеулер мен картаға түсірудің алғашқы орындарының бірі болды. Олар тау жыныстарының қабаттарын, яғни страталарын байқап, Смитті сынақтан өткізілетін гипотеза жасауға итермеледі, ол Фауналық іздік принцип деп аталды. Мендип тауларында қорғасын, күміс, көмір, охр, толықтаушы топырақ және мырыш өндірілген, бірақ бұл қызмет тоқтатылды. Олар сондай-ақ, әсіресе Бат және Дультингте тас карьерлері үшін қазылып алынды.
Оңтүстік биікті жерлер
Сомерсеттің оңтүстігінде, шығыстағы Пенселвудтан басталып, батыстағы Blackdown Hills-ке дейін созылатын, бірнеше құламалы аңғарлар мен тік жарлы жоталар бар. Бұл аймақ геологиялық тұрғыдан күрделі, балшық, әктас және марльтен тұрады. Хам төбесіндегі (немесе Хамдон төбесі) бал түсті әктас геологтар үшін өте маңызды, себебі ол құрамындағы қазбалар жиынтығы, шөгінділік ерекшеліктері және жақын жердегі ұқсас жастағы тау жыныстарымен байланысы бар. Бұл жер Рим дәуірінен бері қазылып келеді. Блэкдаун жоталары Сомерсеттің оңтүстік-батыс шекарасында орналасып, Девонға қарай кеңейеді. Олар Жоғарғы Гринсэндтен құралған. Кванток тауларының көп бөлігі девон кезеңінің тау жыныстарынан тұрады, олар бұрын тереңдігі аз теңізде шөгінділер түрінде қалыптасып, кейіннен бірте-бірте қатты тау жынысына айналған. Солтүстік-батыс бөліктерінде ежелгі девон кезеңінің жыныстары – Hangman Grits басым, оларды Батыс Квантоксхед карьерінде ашық жартастарда көруге болады, олар жол құрылысына пайдаланылған. Оңтүстікке қарай орта және кейінгі девон кезеңінің жыныстары – Ильфракомб төсектері мен Морте слайдтары кездеседі. Оларға Аишолт маңынан қазылған құмтас және әктас кіреді. Аишолттан оңтүстікке қарай орналасқан Ұлы Холуэллде Солтүстік Девон мен Батыс Сомерсеттегі девон әктас жыныстарындағы жалғыз әктас үңгірі бар. Бұл New Red Sandstone (Жаңа қызыл құмтас) тау жыныстары, олар шөл даласын кесіп өткен үлкен өзен жүйелерінің шөгінділерін көрсетеді. Килвте 1924 жылы салынған қызыл кірпіштен жасалған ретортаның қалдықтары сақталған, себебі жартастардағы шифердің мұнайға бай екендігі сол кезде анықталған. Көк зәкірдегі жартастардан табылған түрлі түсті алабастр "Watchet Blue" (Уотчет көгілдірі) түсінің атына ие болды.
Эксмор
Эксмур – бұл девон тобына жататын шөгінді тау жыныстарынан тұрған, Дункери Биконға дейін көтерілетін кең жазық. Ол Девонға қарай созылады, бірақ аумағының көп бөлігі Сомерсетте орналасқан. Аймақтың көп бөлігі Ұлттық саябақ болып табылады. Ландшафты дөңгелек төбелерден тұрады, геологиялық процестердің нәтижесінде жағалауда тік жарлар қалыптасқан. Жауын-шашын мөлшері жоғары болғандықтан, батпақты жерлер көп, ал «The Chains» аймағы геологиялық ескерткіш ретінде танылған, ол оңтүстік-батыс төмендіктеріндегі өсімдік қауымдастықтары мен ежелгі жартылай табиғи орманнан биік жазықтарға және сазды топыраққа өту үшін ұлттық маңызы бар. «The Chains» Эксмурдағы фламанд өсімдіктерінің орта және соңғы кезеңдерінің паленологиялық жазбаларын ұсынады. Торфтың тозаң тізбегі радиуглеродтық талдау арқылы анықталады. Гленторн аймағында Гангман құмтас тобының Трентишоу формациясы кездеседі. Гангман құмтасы Солтүстік Девон мен Сомерсет аймақтарының орта девон кезеңін көрсетеді. Бұл ерекше тұщы су кен орындары негізінен шөлдік жағдайда қалыптасқан. Британияның бұл аймағы мұз басуға ұшырамағандықтан, кең жазық едәуір көне қалпында сақталған. Жер бетінде және топырақта кварц пен темір минералдарының болуын анықтауға болады. Эксмурдың ең биік нүктесі – Дункери Бикон; ол Сомерсеттегі ең биік нүкте болып табылады. Алайда, бұл жағалау төбелерінің қырлары теңізден кем емес. Егер жартас 60 градустан аса еңіс бұрышымен сипатталса, Ұлыбританиядағы ең биік жартас Комб Мартинге жақын орналасқан Ұлы Хангман болып табылады, оның биіктігі шамамен 318 метр, ал оның серігі – Кішкентай Хангман, ол Эксмурдың шетін көрсетеді. Эксмурдың ормандық аймақтары кейде жағалауға дейін жетеді, әсіресе Порлок пен Форленд арасында, олар Англия мен Уэльстегі жағалау орманды аймақтарының ең ұзын бөлігін құрайды. Эксмурдың жағалау шөптесін әртүрлі өсімдік түрлерінің болуына байланысты ерекше ғылыми қызығушылық тудыратын жер ретінде танылған. Биік жерлер көптеген өзендер мен ағыстардың бастау алатын су жинау алабын құрайды. Эксмурдың ішінде атаулы 300 мильге жуық (483 км) өзен бар. Эксмур өз атын алған Экз өзені, Бристоль шығанағының жағалауына жақын Симонсбат ауылының жанындағы Экз басында басталады, бірақ көбінесе оңтүстікке қарай ағып, ұзындығының көп бөлігі Девон аумағында орналасқан. Өзен және Барл аңғары ерекше ғылыми қызығушылық тудыратын биологиялық ескерткіштер ретінде белгіленген. Тағы бір саласы – Хадео өзені, ол Уимблбол көлінен басталады. Ағыстардың әсерінен таулардағы шатқалдар теңізге дейін кесілген, қазір олар орманды, бірақ Эксмурдың көп бөлігі ашық шөптесін болып табылады. Минехедке жақын Солтүстік төбеде Эксмурдың шеткі бөлігі орналасқан. Бұрын темір өңдеу, әсіресе римдік кезеңнен бастап жүргізілген. Эксмур патшалық орман болғандықтан, яғни аң аулауға арналған қорық болғандықтан, орта ғасырларда сирек қоныстанған. Алғашқы үй 1654 жылы Симонсбатта салынған. 19 ғасырға дейін оның айналасында фермалар салынбады. Брендон таулары – Эксмурдың шығыс шеткі бөлігі, олар бірдей толқынды ландшафтымен сипатталады, бірақ Авилл өзенінің аңғарымен негізгі аумақтан бөлінген. Темір кенін римдік дәуірден бастап 20 ғасырдың басына дейін қазып шығарған.