Кіріспе

Уильям Мэтью Тилгман-кіші (1854–1924) – Канзас және Оклахома штаттарында 19 ғасырдың соңында қызмет еткен заңгер, қарулы адам және саясаткер. Тилгман 1880-ші жылдардың басында Додж-Сити қаласының маршалы болды және Канзас округінің орындық соғыстарында маңызды рөл атқарды. 1889 жылы ол Оклахомаға көшіп, жер дауы кезінде бірнеше жылжымайтын мүлікті сатып алды. Оклахомада АҚШ маршалының орынбасары болып қызмет еткен кезде, ол жаман атанған Билл Дулинді ұстап, Дулиннің бандасының қалған мүшелерін іздеуге және өлтіруге көмектескені үшін танымал болды, бұл оны Оклахоманың "Үш гвардияшысының" бірі етіп көрсетті. Тилгман өзінің жақын достары Уайатт Эрп және Бат Мастерсон сияқты кең танымал болмаса да, Американың Ескі Батысындағы белгілі тұлға болып қала береді. Оның естеліктері 1915 жылы ол өзі режиссерлік етіп, басты рөлде ойнаған фильмге айналды. Тилгман 1924 жылы 70 жасында Оклахома штатының Кромвелл қаласындағы көшеде сыбайлас тыйым салу агентінің қолынан қаза тапты. Оның кейіннен қол жеткізген даңқының көп бөлігі 1949 жылы оның өмірбаянын жариялаған екінші әйеліне байланысты. 1960 жылы ол Ұлттық каубойлар және батыс мұрасы мұражайының Ұлы батыс адамдарының залына енгізілді.

Ерте өмір

Уильям Мэтью Тилгман 1854 жылдың 4 шілдесінде Айова штатының Форт-Додж қаласында дүниеге келді. Ол Уильям Мэтью Тилгман аға (1820–1908) мен оның әйелі Аманда Шепардтың (1830–1915) алты баласының үшіншісі болды. 1857 жылы Тилгман отбасы жаңа құрылған Канзас территориясына көшіп, Атчисон қаласының жанындағы шаруашылыққа қоныстанды. Он жеті жасында Билл Тилгман Атчисон, Топека және Санта-Фе теміржолын салушыларға ет жеткізу бойынша келісімшартты жеңіп алды. 1871 жылдың 1 қыркүйегінен 1872 жылдың 1 сәуіріне дейін Тилгман 3300 бизон өлтірген деген қамал бар. Кейінірек ол бұл "барлық уақыттағы рекорд" екенін айтқан. Екінші әйелі Зои Тилгманның сөзіне қарағанда, ол оған қарсы шыққан екі шайен батырын өлтірді, себебі олар оны азаптауы мүмкін деп қорқыпты.

Додж-Сити

Екінші әйелінің айтуынша, Тилгман 1874 жылдың қыркүйегінде Канзас штатының Форд округі шерифі Чарльз Э. Бассеттің (1847–1896) орынбасары болып қызметке тұрғанда алғаш рет заң қызметкері болды. Алайда, бұл мәлімдемеге қарамастан, Тилгманның Бассеттің орынбасары ретінде қызмет еткендігін растайтын ешқандай жазба жоқ. 1877 жылдың жазында 23 жасар Тилгман 16 жасар жесір Флора (Кендалл) Джефферсонға (1861–1900) үйленді. Олардан Дороти, Уильям және Виона туды. 1877 жылдың басында Тилгман мен Генри Гаррис Додж-Ситиде «Кристалл Палас» салонын ашты. Жергілікті газет жаз бойы «Гаррис пен Тилгманның «Кристалл Паласы» жаңа маңдайша мен шатырмен жабдықталып жатыр, бұл ішінде ағып жатқан сергітудің тоқтамайтын көздеріне қызығушылықты арттыра түседі» деп хабарлады. Бір жылдан соң, 1878 жылдың көктемінде Тилгман мен Гаррис «Кристалл Палас» салонын сатты. Билл Тилгманның заң қызметкері ретінде алғашқы құжатталған қызметі 1878 жылдың 1 қаңтарында басталды, ол шериф Бэт Мастерсонның орынбасары болды. Тағайындалғаннан бір ай өткен соң, Тилгманға пойызды тонауға қатысқандығы айып тағылды. 12 ақпанда дәлел жетіспегендіктен оған қойылған айыптар алынып тасталды. Екі айдан кейін, 16 сәуірде Тилгман Мастерсонмен ат ұрлығы айыпталды. Бірақ бұл жолы да айыптаулар қабылданбады. 1879 жылдың 8 наурызында Мастерсон өзінің орынбасарының Додж-Ситидегі үйін аукционға сатуға мәжбүр болды, бұл сот шешімін орындау үшін жасалғандықтан болды.

Қалалық шебер

1883 жылғы 6 қарашада Патрик Ф. Сугрю (1844–1906) Форд округінің шерифі болып сайланды, ал Билл Тилгман оның орынбасары болды. Осы кезеңде Тилгман сонымен қатар 1884 жылдың сәуір айының басында ағасы Фрэнкке сатқан «Оазис» деп аталатын Додж-Ситидегі салонына ие болды. Жергілікті газетте жазылғандай, «Уильям Тилгман, «Оазис» иесі, оны ағасы Фрэнкке сатты, ол оны жаңартпақ және келгенге қолайлы әрі үйлесімді етуге тырысады». Тилгман заңгер ретіндегі алғашқы маңызды лауазымын 1884 жылғы 10 сәуірде Додж-Ситидің қалалық маршалы болып тағайындалғанда ие болды. 1884 жылғы 2 мамырда Додж-Сити тұрғындары Тилгманға таза алтыннан жасалған белгі тартты. Тилгманның жесірі күйеуінің өмірбаянында Тилгман мен көмекші маршал Бен Дэниелс 1885 жылғы шілде айының соңында «Жұмбақ» Дейв Мэзерді Додж-Ситиден қуғандарын жазды. Мэтердің 1992 жылғы өмірбаянында бұл оқиғаның көптеген себептерге байланысты шындыққа сай емес екені айтылды. Ең айқын себебі – сол кезде Мэтер кісі өлтіргені үшін сотталуға тиіс болған, бұл Додж-Ситидің маршалы мен көмекші маршалының айыпталушыны қамауға алмастан, қашып кетуіне себеп болды. 1886 жылғы 9 наурызда Тилгман өзінің ранчосын басқару үшін қалалық маршал лауазымынан кетті. 1886 жылғы қахарлы қысқы дауыл аймақтағы көптеген ранчолардағы малды, соның ішінде Тилгманға тиесілі ранчодағы малды да жойды. Қалалық маршал лауазымынан кеткеннен кейін де Тилгман Форд округінің шерифінің орынбасары болып қызмет етті. Құқық қорғау міндеті оны 1888 жылғы 4 шілдеде, өзінің отыз төртінші туған күнінде Канзас штатының Фармер-Сити қаласына жеткізді, сол жерде ол Эд Пратер есімді адамды атып өлтірді. Жергілікті газетте Пратердің «депутат шериф Ум. Тилгманға жиі қатер тілдегені, ал ол қызуқанды адамнан ешқандай қарсылық көрсетпей, барлық қорлықты көтергені, ал мырза Тилгманмен сөйлескенде ол өте бейшара болып, оны сол жерде жоюмен қатерленгені, сөздеріне сәйкес, ол револьверін тіреп ұстады, бірақ мырза Тилгман одан жылдам болды және револьверін оның бетіне бақты. Мырза Т. оған үш рет қолынан қаруын түсіруді бұйырды және ол жеткілікті жақын болса, оны қарусыздандырар еді, бірақ Пратер жақсырақ орын іздеді, бірақ Тилгман оқ атып, Пратер сол жерде қайтыс болды. Сот сарапшылары жағдайды мұқият зерттегеннен кейін, өлтірудің заңмен сәйкес екенін анықтады».

Грей округі соғысы

1889 жылдың қаңтар айында Билл Тилгман Грей округі соғысына қатысқан Додж-Ситидің бірнеше мылтықшыларының бірі болды. Бұл округ орталығы үшін Канзастың Ингаллс және Симаррон қалалары арасында болған қақтығыс еді. Екі тарап арасындағы шайқаста бір адам қаза тауып, бесеуі жараланды. Тилгман тек білегін бұрап шықты.

Оклахома штаты

1889 жылдың 22 сәуірінде Оклахома жерін алудың алғашқы танымал оқиғасы болды. Күн бұрын болмаған Гатри қаласының бірден 15 000 тұрғыны пайда болды. Осы тұрғындардың бірі – Билл Тилгман, ол Оклахома даңғылындағы жер учаскесіне коммерциялық құрылыс салып, одан түскен кірісті мал шаруашылығымен айналысуын қайта жандандыруға жұмсады. Тилгман өмірінің қалған 35 жылы Оклахомалық болып өтті. 1891 жылдың 22 қыркүйегінде тағы бір жер таласы өтті, және Тилгман ранчо құрды. Осы кезеңде Оклахома көптеген заңсыздықтардан, әсіресе Билл Дулин және оның тобы – «Жабайы топтан» зардап шекті. 1892 жылдың мамырында Тилгман Оклахомада АҚШ маршалының орынбасары болып тағайындалды. Ол Хек Томас, Крис Мадсен, Фрэнк Кантон және Бад Ледбеттер сияқты әріптес маршалдармен бірге аумақтағы заңсыздықтарға қарсы тотальді соғыс жүргізді. Бірте-бірте Дулин тобының көбі жойылды. Крис Мадсеннің жасағы 1895 жылдың 4 сәуірінде «Тулса Джек» Блейкті өлтірді; Джордж «Биттер Крик» Ньюкомб және Чарли Пирс 2 мамырда қаза тапты. Содан кейін 1895 жылдың 6 қыркүйегінде Тилгман және тағы екі маршалдың орынбасары Уильям Ф. «Кішкентай Билл» Рейдлерді іздеп тапты. Рейдлерге бас бергені туралы бұйрық берілгеннен кейін, ол оқ атып, Тилгманның оқпанынан атылып құлады. Заңсыз адам жарақатынан аман қалды және он жылға сотталды.

Билл Дулиннің тұтқындалуы

Тилгманның мансабының ең биік нүктесі 1896 жылғы 15 қаңтарда, ол жалғыз өзі "Жабайы топтың" болжамды көшбасшысы Билл Дулинді ұстаған кезде келді. Тилгман Дулинді Арканзас штатының Эврика-Спрингс қаласындағы денсаулық курортына дейін іздеп келді. Ол ванна үйіне кіргенде, Дулиннің вестибюльде отырғанын көрді, бірақ Дулин Тилгманды тани алмады, сонда Тилгман кенеттен заңнан тыс адаммен күресе бастады. Ұзаққа соқпаған күрес барысында Тилгман Дулинді бір оқ атпай-ақ басып алды. "Жабайы топтың" құлауынан кейін Тилгман, Хек Томас және Крис Мэдсен Оклахоманың "Үш гвардияшысы" деп аталды.

Кейінгі жылдар

1899 жылы Тилгман таза тұқымды жылқы өсіретін Оукленд фермасын құрды. Билл екі тұқымын алу үшін Кентуккиге сапар шекті. Олардың бірі – 1894 жылғы Кентукки Дербисінің жеңімпазы Чант еді. Гөріп, беделді болған Тилгман 1900 жылы Оклахома штатының Линкольн округінің шерифі сайлауда оңай жеңіске жетті. Ол екі жылдан кейін қайта сайланды. Флора Кендалл Тилгман 1900 жылдың 12 қазанында 39 жасында қайтыс болды. Билл мен Флора Тилгман бақытсыз некеде болғандықтан, ол қайтыс болған кезде бөлек тұрып жатты. Кейінгі хабарламалардың айырмашылығына қарамастан, олардың сол кезде ажырасқанына ешқандай дәлел жоқ. 1903 жылдың 15 шілдесінде 49 жастағы Тилгман екінші рет үйленді. Оның балалары Ричард пен Вудроу болды.

Саясатшы

1904 жылдың 6-9 шілдесі аралығында Сент-Луис қаласында Демократиялық партияның 19-шы ұлттық конвенті өтті. Алтон Брукс Паркер (1852–1926) президенттікке үміткер ретінде ұсынылды. Тилгман Оклахома штатының делегациясының құрамында болды және Паркердің үйіне барып, оны кандидатурасы туралы хабардар еткен демократтар тобының ішінде болды. Нью-Йорк қаласында Тилгман ескі досы Бат Мастерсонды іздеді, ол сол кезде «New York Morning Telegraph» газетінде журналист болып жұмыс істеді. Мастерсон Тилгманды 1904 жылғы сайлауда Алтон Брукс Паркерді жеңген президент Теодор Рузвельтпен таныстырды. Тилгманның демократ болуы, оның Рузвельттен ең артық қалаған Оклахома штатының АҚШ маршалы лауазымына тағайындалмауының себебі болуы мүмкін. Рузвельт бұл қызметті Мастерсонға ұсынған, бірақ ол бас тартқан. Біраз уақыттан кейін Рузвельт Крис Мэдсенді де қарастырды (ол «Rough Riders» тобымен бірге қызмет еткен), бірақ тағайындау соңында басқа біреуге берілді. Тилгман мүлде жарысқа қатыспады. Президент Рузвельт Тилгманды өте жақсы көріп, оны 1909 жылдың 4 наурызында Уильям Говард Тафттың президенттікке инаугурациясына арнайы қонақ ретінде шақырды. Өзінің күшті саяси байланыстарының арқасында Тилгман 1910 жылы Оклахома штатының сенаторы болып сайланды. Сенаттағы қызметтен кейін Тилгман 1911 жылдың 8 мамырында Оклахома-Сити қаласының полиция бастығы болды. Ол екі жыл қызмет етіп, Оклахома-Сити қаласын көптеген қылмыскерлерден тазартуға көмектесті.

Кино жұлдызы

Тілгман өзінің естеліктерін жазудың орнына Оклахомадағы оқиғаларын кино түрінде баяндады. 1915 жылдың 18 қаңтарында Тилгман, Эвет Дюма Никс және Крис Мэдсен «Eagle Film Company» кинокомпаниясын құрды. Никс президенттік лауазымды алды, Тилгман вице-президент және қазынашы болды, ал Крис Мэдсен хатшы болып тағайындалды. Сценарист, оператор және актерлер тобы жұмысқа алынғаннан кейін «Оклахома заңсыздарының соңы» фильмінің түсірілімі басталды. Тилгман Никс пен Мэдсенмен бірге фильмді продюсерлік етті, Кентпен бірге режиссерлік етті, Лют П. Стовермен бірге сценарий жазды және фильмде өзінің рөлін ойнады. Никс, Мэдсен және Рой Догерти де өздерінің рөлдерін сомдады. Фильмнің тұңғыш көрсетілімі 1915 жылдың 25 мамырында Оклахома штатының Чандлер қаласында өтті. Тилгман фильмді бірнеше жыл бойы көрсетіп, лекциялар оқыды. Бүгінде фильмнің бар болғаны он үш минуты ғана сақталған. Академик Фрэнк Ричард Прассель бұл фильмді «халық арасындағы жалған ақпараттың маңызды көзі» деп атады, себебі фильмде режиссерлер шындық деп көрсеткен сахналанған эпизодтар бар. Кейіннен Линн 1932 жылы атыс кезінде қаза тапты. Губернатор Мартин Э. Трапп (1877–1951) Тилгманның денесін Оклахома штатының Капитолий ғимаратының ротондасында сақтауды және оған арнайы қарауыл қоюды бұйырды. Тилгманның табынына губернатор Трапп, бұрынғы губернатор Дж. Б. А. Робертсон, Оклахома штатының бас прокуроры Джордж Шорт және АҚШ маршалы Альва Макдональд кірді. Тилгманға осындай құрмет көрсетілген үшінші адам және алғашқы полиция қызметкері болды. Ол Оклахома штатының Чандлер қаласында жерленген. Қаладағы бір саябаққа оның есімі берілген. 1960 жылдың 13 ақпанында актер Брэд Джонсон «Өлім аңғарының күндері» телесериалының (8-маусым, 18-бөлім) «Тойлық көйлек» атты эпизодында Тилгман рөлін ойнады. Актриса Мэри Вебстер Миссис Тилгман рөліне таңдалды. Билл Тилгманның жесірі, 84 жастағы Зои Тилгман телебағдарламаға арнайы қонақ ретінде шақырылып, «Ескі рейнджер» актері Стэнли Эндрюспен сұхбаттасты. 1981 жылы Род Стайгер (1925–2002) «Cattle Annie and Little Britches» фильмінде Тилгманды бейнеледі. 1999 жылдың 22 тамызында TNT телеарнасы «You Know My Name» фильмін көрсетті, онда Сэм Эллиот (1944 ж.т.) Билл Тилгман, Кэролин Маккормик (1959 ж.т.) Зои Тилгман және Арлис Ховард (1954 ж.т.) Уайли Линн рөлінде ойнады. Бұл фильм Тилгманның соңғы айлары мен өлімі туралы өте еркін ойдан туған сюжетке негізделген. 2019 жылы Кен Арнольд «Маршалл» (түпнұсқа атауы: «Bill Tilghman and the Outlaws») фильмінде Тилгманды сомдады, сонымен қатар Роберт Каррадин Франк Джеймс және Джонни Кроуфорд Уильям С. Харт рөлінде ойнады.

Үй шаруашылығы

Маршалл Уильям М. Тилгманның шаруашылығы, Чандлерден солтүстік-батысқа қарай 2 миль жерде, бұрынғы АҚШ 66-шы бағытының бойында орналасқан және Оклахома штатының Линкольн округіндегі тарихи орындардың ұлттық тізіліміне енген.