Фарер аралдарының тұңғыш жазушысы және картографы: Лукас Якобсен Дебес

Кіріспе

Лукас Джейкобсон Дебес (1623 жылы Стюббекьбингте дүниеге келген – 1675 жылы қайтыс болған) – Даниялық дін қызметкері, топограф және Фарер аралдары туралы белгілі жазушы. Ол Фарер аралдары туралы алғашқы кітапты жазды, ол басылып шықты (ағылшын және неміс тілдеріне аударылды) және аралдардың ең толық картасын жасады.

Өмірбаян

Дебес Даниядағы Фальстер аралының Стуббекёбинг қаласында дүниеге келген. 1647 жылы Слагельзе мектебін бітірген. Ол 1652 жылы Фарер аралдарына пастор ретінде келді. Келесі жылы ол Суðurстреймойда шіркеу викары болды, кейіннен Торсхавндағы латын мектебінің жаңа басшысы болды. Ол жақсы білімді және еңбекқор болды, және оның қызмет еткен кезінде мектеп едәуір жақсарды. Торсхавнда қоныстанғаннан кейін ол жергілікті Фарер дәстүріне сәйкес, өзінің ізашарының жесірі Анна Расмусдаттерге үйленді. Алайда, оның ізашары өзінен кейін жесір ғана емес, сонымен қатар тоғыз бала қалдырғандықтан, ол ақша тапшылығына тап болды және көбінесе қарызда болып жүрді. Бұл оның жергілікті сауда монополиясына қарызды болуына әкелді. 1658 жылы Дебес Копенгагенге сапар жасады. Бұл сапар Дебес пен сот орындаушысы Йоханнес Хайдеман арасындағы даудың нәтижесінде болды. Ресми түрде соғыс жарияланбаса да, Дания мен Швеция соғыста болды. Сондықтан, сапарының ортасында кеме шведтердің бақылауына өтті. Дебес Гетеборгта тұтқынға алынды. Ақыл-ойының және уағыздауының арқасында ол коменданттың сенімін жеңіп, келесі жылы босатылды. Босатылғаннан кейін ол бастапқы жоспары бойынша Копенгагенге сәтті жетті. Фарер аралдарына оралғаннан кейін ол ауылдық деканның орынбасары болды. Дания королі Фредерик III Фарер аралдарын өзінің сүйікті мемлекет қайраткері Кристофер Габельге (1617–1673) сыйлағанда, Дебес оның әкімшілігімен қақтығысқа түсті, олар арал тұрғындарын түрлі жолдармен қысымға салды. Торсхавндағы азаматтық әкімшіліктің әділетсіздігіне байланысты арал тұрғындары көптеген шағымдар жасады. Бұл монополиялық сауданы басқаратын адамдарды, сот орындаушысын және басқаларын қамтыды. Дебес билігін теріс пайдаланғандарға қарсы тұрғанымен танымал. Ол бірнеше рет Данияның орталық әкімшілігіне бұзушылықтар туралы хабарлауға тырысты, бірақ әр жолы сот орындаушысы оның жолын кесті. Ақыры, 1673 жылы ол өз жоспарын орындау үшін аралдардан қашып, нәтижесінде Фарер аралдарының жағдайын жақсартты. Копенгагенде болған кезінде Дебес 1673 жылы магистр дәрежесін алды. Фарер аралдарына оралғаннан кейін 1675 жылы Дебес қайтыс болды.

Debes was born at Stubbekøbing of the island of Falster in Denmark. He graduated from school at Slagelse in 1647. He came to the Faroe Islands in 1652 as a curate. The next year he became a parish vicar in Suðurstreymoy and later he became the new head of the Latin school in Tórshavn. He was both well educated and hard working, and the school improved considerately during his time there. After he settled in Tórshavn he married Anne Rasmusdatter, widow of his predecessor, in accordance with local Faroese tradition. However, since his predecessor had left behind him not only a widow but also nine children, it meant that money was very scarce and therefore he was often in debt. This in turn meant that he owed money to the local trading monopoly. In 1658 Debes went on a journey to Copenhagen. The reason was a dispute between Debes and the bailiff Johannes Heidemann. Although an official war manifesto was never declared, Denmark and Sweden were at war. Therefore, in mid journey the ship was taken over by the Swedes. Debes now became a prisoner in Gothenburg. Luckily, through his fine knowledge and preaching, Debes managed to win the trust of the commandant. This meant that Debes was released the following year. After his release he successfully reached Copenhagen according with his original plans. After his returned to the Faroe Islands, he was made a deputy rural dean. When King Frederick III of Denmark endowed the Faroe Islands to his favourite statesman Kristoffer Gabel (1617–1673), Debes entered a bitter feud with his administration who suppressed the islanders in various ways. There came considerable complaints from the islands' inhabitants of unjust treatment by the civil administration in Tórshavn. This included the persons in charge of the monopoly trade, the bailiff and others. Debes is chiefly known for standing up for islanders mistreated by those who abused their power. He tried several times to inform the central administration in Denmark of the wrongdoings, but was stopped every time by the bailiff. Eventually in 1673 he managed to get away from the islands to carry out his plan and this consequently improved the situation of the Faroes. During his stay in Copenhagen, Debes acquire his master's degree in 1673. After his return to the Faroe Islands, Debes died in 1675.

Тарихи үлесі

Дебес ең белгілісі Фарер аралдары туралы "Færoæ et Færoa reserata" кітабымен танылды, ол алғаш рет 1673 жылы дания тілінде жарық көрді. Бұл Фарер аралдары туралы жазылған ең ерте кітаптардың бірі. Кітапта тарихи және ғылыми мәліметтер келтірілген, сондай-ақ Фарер аралдарының алғашқы картасы да бар.

Мұра

Белгілі Фарер жазушысы Уильям Хайнесеннің "Жақсы үміт" романында басты кейіпкер, пастор Педер Борсен, Лукас Дебес прототипінде жасалған. Хайнесен 1964 жылы осы роман үшін Солтүстік кеңесінің әдебиет сыйлығына ие болды. Роман жазу барысында Хайнесеннің 17 ғасырғы дания тілін дәл бейнелеуде қиындықтары болды. Ол бұл міндетті өте табысты орындап, сыйлықты жеңіп алды. Көптеген адамдар оны оның ең үздік туындысы деп есептейді.