Кіріспе

Яловене – Молдованың орталық бөлігіндегі аудан (район), әкімшілік орталығы Яловене қаласы. 2014 жылғы мәлімет бойынша, халқы 93 154 адамды құрады.

Тарих

Ауданның ең көне құжаттамалық куәлігі бар елді мекендер Бардар, Пухой, Молешти және Разени; бұл елді мекендер 1443–1485 жылдары алғаш рет тілге алынған. 16-18 ғасырларда экономика (ауыл шаруашылығы және шарап өндірісі) мен мәдениет (бірнеше монастырьлар салынды) дамыды, себебі Бессарабия халқының саны артты. 1806–1812 жылдардағы Ресей-Түрік соғысынан кейін аймақ Ресей империясының құрамына қосылды және 1812–1917 жылдар аралығында Бессарабия генерал-губернаторлығының бөлігі болды, осы кезеңде жергілікті халықтың мәдениетіне күшті ықпал етілді. 1918 жылы Ресей революциясы мен Ресей империясының ыдырауынан кейін Бессарабия Румыниямен бірікті. 1918 жылдан 1940 жылға дейін және 1941 жылдан 1944 жылға дейін аудан Румыния Корольдігінің Лапушна уезінің құрамында болды. 1940 жылы Молотов-Риббентроп пактісінен кейін Бессарабия Кеңес Одағы тарапынан оккупацияланды. Екінші дүниежүзілік соғыстың аясында аудан Молдавия КСР-інің құрамына кірді. 1991 жылы Молдованың тәуелсіздігі жарияланғаннан кейін, ол Кишинев уезінің (1991–2003) құрамына кірді, ал 2003 жылы Молдованың әкімшілік бірлігіне айналды.

География

Яловен ауданы Молдова Республикасының орталық бөлігінде орналасқан. Іргелес аудандар: солтүстікте – Страшень ауданы және Кишинёв қаласы, шығыста – Анений Ной ауданы, оңтүстікте – Кэушень және Чимишлия аудандары, батыста – Хынчешти ауданы. Ландшафты әртүрлі: солтүстік-батысында сырғалған және төбелі (Орталық Молдавия үстірттігі), ал шығысында тегіс және жазық (Ботна өзенінің аңғары). Эрозия процестерінің қарқындылығы әр түрлі. Топырақтың құрамында мол гумус бар, өте құнарлы. Милештий Мичи ауылында тас карьері орналасқан, онда жыл сайын шамамен 200 000 текше метр құрылыс материалдары өндіріледі. Тас өндіруден пайда болған кеңістік шарап индустриясында қолданылады.

Климат

Климаты қоңыржай континенттік. Жазы жылы және ұзақ, шілде айының орташа температурасы және максималды температурасы , қысы жұмсақ, қаңтар айының орташа температурасы және ең төмен температурасы . Жылдық жауын-шашын мөлшері . Орташа жел жылдамдығы .

Фауна

Жануарлар дүниесі Орталық Еуропаға тән. Құрлықаздағы жануарлардың ішінде түлкі, кірпі, елік, жабайы шошқа, ерме, құсқұйрық және басқа да сүтқоректілер кездеседі. Құстарға: сүңгір, лелек, бүркіт, шығал, мақыл, қарға, аққанат, кескіш және тағы да басқалары жатады.

Флора

Ормандар ауданның 18,3%-ын құрайды; олар емен, ағылшын емірі, мүйізжапырақ, жапырақ, липа, елік және басқа да ағаштармен толықтырылған. Өсімдіктердің ішінде: бетеге, қара жусан, көктемгі шөп, қызылша, қырыққабық, дала шөбі және тағы да басқалары бар.

Өзендер

Аудан Днестр өзенінің алабында және оның екі саласы: Ботна өзені (152 км) және Ышновац өзені (59 км) орналасқан. Сондай-ақ, жүзден астам су қоймасы бар, олардың жартысы балықпен қамтамасыздалған.

Демография

2012 жылдың 1 қаңтарында аудан халқы 99 700 адамды құрады, оның ішінде 15,7% қалалық және 84,3% ауылдық тұрғындар. Туу саны (2010): 1455 (мың тұрғынға 14,7) Өлім саны (2010): 1145 (мың тұрғынға 11,6) Табиғи өсім (2010): 310 (мың тұрғынға 3,1)

Этностық топтар

Этникалық топ Молдовалықтардың жалпы санының %-ы * 85,9 румындар * 11,0 украиндер 0,9 орыстар 0,8 болгарлар 0,8 гагауздар 0,1 цыгандар 0,1 басқалар 0,2 жарияланбаған 1,11
Ескерту: * Молдовалықтар мен румындардың этникалық идентификациясына қатысты пікір қақтығыстары әлі де жалғасуда.

Дін

Христиандар 98,7%
Православ христиандар 98,0%
Протестанттар 0,7%
Баптистер 0,3%
Жеті күннің адвентистері 0,2%
Пентикосталдар 0,1%
Евангелистер 0,1%
Басқалары 1,1%
Дінсіздер 0,2%

Экономика

Яловен ауданында 19 802 тіркелген кәсіпорын бар. Олардың шамамен 50-сі саудамен айналысады, үш компания көлік және телекоммуникация саласында жұмыс істейді, ал ұлттық телефон операторы – Moldtelecom осы жерде қызмет көрсетеді. Кәсіпорындардың 60% жеке меншікте, 39% мемлекеттік меншікте және қалған 1% аралас меншікте. 2008 жылғы 1 қаңтардағы мәлімет бойынша, 25 әкімшілік бірліктерден тыс Яловен ауданының жері келесідей бөлінген: аймақтық бірінші деңгей – 78 348 гектар, оның ішінде егістік жер 33 431 гектар (42,7%), жеміс бақтары 3 727 гектар (4,8%), жүзімдіктер 7 942 гектар (10,2%), жайылымдар 7 310 гектар (9,4%), басқа жерлер 8 700 гектар (11,1%).

Спорт

Яловен ауданында жақсы дамыған спорттық инфрақұрылым бар. Барлық елді мекендерде спорт стадиондары (әсіресе футболға арналған), күрес залдары, жыл сайынғы велосипед спорты, қашықтыққа жүгіру және түрлі жаттығулар өтеді. Жас ұрпаққа маңыз беріледі, заманауи спорт залдары ашылуда.

Білім

Аудан бойынша 68 білім беру мекемесі жұмыс істейді, оның ішінде бастауыш мектептер, орта мектептер және жоғары мектептер бар. Оқушылар саны – 1362 (37 мектепте), мектепке дейінгі білім беру ұйымдары – 29 (3416 бала), кәсіптік білім беру мектептері – 2 (563 оқушы), педагогтар саны – 1258.

Саясат

Дәстүрлі Яловен ауданы, саяси және сайлау қолдауы, оңшыл партиялар, әсіресе AEI. PCRM үнемі төмендеу үнділігін көрсетуде. Соңғы үш сайлауда AEI-нің өсімі 47,1% құрады.

+ Парламент сайлауының нәтижелері

Жыл AEI PCRM
2010 71,87% 34 958 23,52% 11 435
2009 шілде 71,67% 33 208 25,02% 11 591
2009 сәуір 54,18% 23 765 33,86% 14 854

Мәдениет

Ауданда: мұражай, 23 мәдениет үйі, 34 кітапхана, 57 көркем туынды, соның ішінде 12 ансамбль "үлгілі" деп есептеледі.

Денсаулық

Ауданда жұмыс істейді: 132 төсектік аурухана, 6 отбасылық дәрігер кабинеті бар отбасылық медицина орталығы, 15 денсаулық сақтау орталығы, 11 отбасылық дәрігерлік пункт.