Кіріспе

Аббасидтердің персиялық уәзірі және мемлекеттік қайраткері (818 жылы қайтыс болған) Әбу әл-Аббас әл-Фадл ибн Сахл ибн Заданфәрұх әл-Сарахси (أبو العباس الفضل بن سهل بن زادانفروخ السرخسي; 818 жылы қайтыс болған), "екі басшылықтың иесі" (Дуль Риасатэн) деген лақап атымен белгілі, Хурасан аймағындағы Аббасидтер дәуірінде танымал персиялық уәзір болды және халифа әл-Мамунның (813–832 жылдары билеген) қызметінде болды. Ол әл-Мамун мен оның бауыры әл-Амин (809–813 жылдары билеген) арасындағы азаматтық соғыста шешуші рөл атқарды және 817 жылға дейін Аббасид халифатының уәзірі қызметін атқарды.

Отбасы

Фадлдің әкесі Сахл Куфа қаласынан шыққан зороастрий болған, кейіннен ислам дінін қабылдап, Бармакидтер қатарына қосылды. Бармакид Яхья ибн Халидтің ықпалымен Фадл да ислам дініне кірді, шамамен 806 жылы, және Харун әл-Рашид халифасы мен оның ұлы әл-Мамуннің қызметіне түсті. Фадл Харун әл-Рашид қайтыс болғаннан кейін оның тағы үшін ұлдарының таласқа түсетінін ерте түсінді және перікенттің (көшпелі) анасынан туған әл-Мамунға ирандық жерлерде билікке негіз салу үшін әкесімен бірге Хорасанға аттанғанын ұсынды. Оқиғалар Фадл болжағандай дәл орын алғанда, әл-Мамун оны өзінің бас кеңесшісі және ағасы әл-Аминмен болған азаматтық соғыстағы сенімді серігі етіп тағайындады.

Саяси мансап

Әл-Аминді жеңгеннен кейін әл-Мамун шығыс ислам әлемінің, негізінен Иран жерлерінің жаңа халифасы болды, ал Фадал осы аймақтардың визирі және әмірі болып тағайындалды. Жергілікті азаматтық және әскери басшы ретінде атқарған рөліне байланысты ол "қос билік иесі" деген мағынаны білдіретін ذو الرئاستين деген құрметті атақ алды. Бұған қоса, ол мол байлық пен мұраға берілетін мүлікпен сыйланды. Фадлдың бауыры әл-Хасан ибн Сахл да қаржы министрі болып тағайындалды. Төртінші фитна кезінде жеңіске жеткенімен, әл-Мамун бірнеше көтерілістерге және араб аристократиясының, әсіресе Бағдад пен Сирияның айтарлықтай қарсылығына тап болды. Тарихшы әл-Азрақи мен Ибн Бабуяның айтуынша, Фадал Хурасан мен көршілес аймақтарда бірнеше науқандарға басшылық етті, онда жергілікті билеушілер шешуші жеңіліске ұшырады, соның ішінде Карлық түрктері (олардың басшылары қашуға мәжбүр болды) және Кабул шахы. Бұл жеңістің маңыздылығын бағалау қиын, өйткені Фадал империяның шығыс жағын ғана емес, сонымен қатар әл-Мамун әскеріне жаңа жалдамалы әскерлер мен әскери құлдардың келуін де қамтамасыз етті. Аббасид халифалығы тарихындағы маңызды бұрылыс – әл-Мамунның мұрагері ретінде Али әл-Ридха есімді шиит имамын тағайындауы болды. Әли әл-Ридханы мұрагер етіп тағайындауы, халифаның шииттерге деген жалпы көзқарасы және әл-Мамунның парсылар көп тұратын көрнекті Мерв қаласында, Ирактағы халифаттың араб орталығында емес, тұруы халифаның жауларына оны және оның кеңесшілерін парсышылдар деп қарауға, ал "арабтарға қарсы" деп айыптауға мүмкіндік берді. Фадал халифалықты шииттердің жасырын билігіне өткізуге және Сасани империясын қайта жандандыруға тырысқан деп айыпталды. Кейбір деректерге сәйкес, Фадал кейін халифадан үлкен сомадағы ақша алудан бас тартып, тыныш және қарапайым өмір сүру үшін лауазымынан кетті.

Өлім

818 жылы 13 ақпанда Фадал Солтүстік Хурасанның Сарахс қаласындағы ванна бөлмесінде жасырын өлген күйде табылды. Әртүрлі мәліметтерге сәйкес, ол қайтыс болған кезде шамамен 41-60 жас аралығында болған. Кейбір әңгімелерде оның өлтірілуіне халифаның өзі бұйрық бергені айтылады. Ұзақ өтпей Әли әл-Рида да қайтыс болды. Көптеген қазіргі заманғы тарихшылар әл-Мамунның екеуінің де өліміне бұйрық бергенін мойындайды, оның олармен жеңістік байланысы мен терең достығына, сондай-ақ саясат пен халифаттың тұтастығына қарамастан. Фадал белсенді, кейде қатал және өкіметке құмар саясаткер ретінде танылды, бірақ ол өзімшіл немесе ашкөз болған жоқ.