Кіріспе

Құрылыс материалымен (мақташ, қиыршық тас) төселген топырақ жол – карьерден немесе өзен төсегінен әкелінген құрылыс материалымен жабылған, асфальтталмаған жолдың бір түрі. Мақташ жолдар көбінесе нашар дамыған елдерде, сондай-ақ Канада және АҚШ сияқты дамыған елдердің ауылдық аймақтарында жиі кездеседі. Жаңа Зеландияда және басқа да Ұлттар Достастығы елдерінде олар "металл жолдар" деп аталады. Күнделікті сөзде оларды "топырақ жолдар" деп те атайды, бірақ бұл термин көбінесе ешқандай материал қосылмаған, жақсартусыз жолдарға қолданылады. Егер мақташ жол жақсы салынса және дұрыс күтілсе, ол кез келген ауа райына төтеп бере алады.

Құрылыс

Құрылыс жұмыстарымен айналысатын және бетон құюға немесе битум төсеуге және тегістеуге үлкен техниканы қажет ететін жабық жолдармен салыстырғанда, шағыл жолдарды салу оңай және арзан. Дегенмен, топырақ жолдармен салыстырғанда, кез келген ауа райында қолданылатын шағыл трассаларын салу өте қымбат, себебі оларға фронталдық жүк тиегіштер, самосвалдар, грейдерлер және жол тегістегіштер қажет, олар жердің немесе басқа материалдың ықпамдалған негізін жасау үшін қолданылады, кейде макадаммен жабылады және бір немесе бірнеше шағыл қабаттарымен жабылады. Грейдерлер жолдың бетін "тегістеу" үшін (шағылды араластыру және тарату үшін жиі өткізу) қолданылады, бұл дренажға көмектесу үшін, асфальтталған жолға қарағанда жолға күшті көлбеуді (қалыпты) жасауға, жолға "төбе" деп аталатын А пішіндес бетін беруге, сондай-ақ төмен жатқан жерлерде дренаждық арналар мен насиптерді салуға мүмкіндік береді. Жасушалық ұстау жүйелерін толқынды беткей эффектісін болдырмау үшін пайдалануға болады. Шағыл жолдың құрылысы негізгі немесе төменгі қабаттан басталады. Жобалау кезінде күтілетін жол қозғалысының көлемі және орташа тәуліктік жүк көлігінің саны ескерілуі керек, өйткені олар осы қабаттың қалыңдығына, сондай-ақ шағыл мен ұсақ бөлшектердің арақатынасына әсер етеді. Төменгі қабаттың тұрақтылығын арттыру үшін геотекстиль матасы төселуі мүмкін. Геотекстиль матасы қолданылған кезде, шағыл қабатының минималды қалыңдығы 6 дюйм (15 см) болуы керек.

Жер бетіндегі қабат төменгі қабаттың үстіне салынады. Жауын-шашын мөлшері шағылдың өлшемдік құрамын таңдауда ескеріледі. Жер бетіндегі қабат төменгі қабатпен белгіленген "төбеге" сәйкес келеді. Қабаттар арасындағы араласу мен жабысуды арттыру үшін жер бетіндегі шағыл қабатын қолдану алдында төменгі қабатты скрафикациялау жүргізілуі мүмкін. Жолдың бетін салу бірнеше шағыл қабаттарын біртіндеп қолдану арқылы жүзеге асырылады, келесі қабатты қосудан бұрын олар ықпамдалады. Зақымдалған жолды жөндеу кезінде толқынды беткейлер, шұңқырлар, ойыстар және эрозия толық жойылғанына көз жеткізу, болашақта жөндеу қажеттілігін азайтады. Құрғақ климаттағы жолдардың жиектерінде желмен жинау жүргізілуі мүмкін, бұл шағын жөндеулер үшін шағыл материалға оңай қол жеткізуге мүмкіндік береді.

Материалдар

Пайдаланылатын қиыршық тас әртүрлі мөлшерде ұсақталған тас, құм және ұсақ бөлшектерден тұрады. Ұсақ бөлшектер – балшық немесе тіл бөлшектері, олар байлаушы ретінде әрекет ете алады. Ұсақталған тас, сонымен қатар жол металлы деп те аталады, өйткені сыныптармен жарылған қиыршық тас дөңгелек өзен тасқынынан гөрі жақсырақ тұрады. Қиыршық тас жолға арналған жақсы қиыршық тастың құрамында тас жол төсемі үшін қолданылатын қиыршық тасқа қарағанда ұсақ бөлшектердің үлесі жоғары болады. Көбінесе қиыршық таспен салынған жолды асфальттау кезінде құм мен қиыршық тас қосылмаса, ұсақ бөлшектердің үлесін азайту қажеттігі туындайды. Қиыршық тас жол, Ұлыбританияда жеке үйлерге дейінгі жолдар ретінде танымал "қиыршық жолдан" мүлдем өзгеше. Онда біркелкі, дөңгелектелген тастар мен ұсақ тасшақтардан тұратын таза қиыршық тас қолданылады.

Латерит және Муррам жолдары

Африка, Азия және Оңтүстік Американың кейбір аймақтарында латерит топырақтары топырақ жолдар салу үшін пайдаланылады. Дегенмен, Шығыс Африкада мурам деп аталатын латерит, жер мен құмға қатысты тастардың (әдетте өте кішкентай) мөлшері жағынан үлкен айырмашылықтарға ие. Ол қатты қиыршық тастан бастап, кішкентай тастармен араласқан жұмсақ топыраққа дейін өзгереді. Сондықтан, латерит және мурамнан жасалған барлық жолдар қиыршық тас жолдар болып есептелмейді. Латерит пен мурамның құрамындағы маңызды мөлшердегі саз, суланғанда өте сырғалқы болады, ал жаңбыр маусымында тіпті төрт дөңгелекті көліктердің де жолдың қисайған бөліктерінен сырғып, жол жиегіндегі су ағызу арналарына түсіп кетуі қиын болуы мүмкін. Мұндай латерит құрғағанда күнде кептірілген кірпіштей қатты болады.

Сақтау

Шоқ жолдарға асфальт жолдарға қарағанда әлдеқайда жиі күтім-жөндеу қажет, әсіресе жаңбырлы кезеңдерден кейін және көлік қозғалысы артатын кезде. Дөңгелектердің қозғалысы материалды шетке қарай (сондай-ақ, көлік жүретін жолақтар арасында) итеріп, егер оған бақылау жасалмаса, судың ағып кетуіне кедері келтіріп, жолдың бұзылуына әкеледі. Егер бұл процеске ертерек тоқтама берілсе, материалды түгелдей қайта тегістеу жеткілікті болады. Шоқ жолдардың еңістеп жатқан бөліктерінде де су ағып кетуі салдарынан ойыстар тез пайда болады. Жолды салу немесе жөндеу кезінде суды жолдан аудару үшін су тосқаулар қолданылады. Балама ретінде, жол бойындағы шоқтың үстіне дөңгелектер жасау арқылы су ағымын баяулатуға болады, соның нәтижесінде ойыстардың пайда болуы азаяды. Шоқ жолдардың тағы бір мәселесі – толқынды бет (washboarding) – көлік жүру бағытына перпендикуляр беттегі ойыстардың пайда болуы. Тар аралықтағы толқынды бет шоқтың ылғалдылығының тұрақсыздығы, нашар сапалы шоқ және көлік құралдарының жолға тигізетін әсерінен туындауы мүмкін. Грейдерлер құрылыс немесе күтім кезінде рұқсат етілген жылдамдықтан асып кеткенде, пышақ секіріп, кең аралықтағы толқынды беттің пайда болуына себеп болуы мүмкін. Толқынды беттен туындаған діріл көлік құралдарында бұрандалардың босауына немесе бөліктерде жарықтардың пайда болуына әкелуі мүмкін. Ойыстарды жою үшін дұрыс тегістеу қажет, ал жақсы сапалы шоқты пайдаланып қайта құру олардың қайта пайда болуын болдырмауға көмектеседі. Сонымен қатар, жасушалық қоршау жүйесін орнату толқынды бет сияқты ойыстардың пайда болуын тоқтатуға мүмкіндік береді. Шоқ жолдар көбінесе суық климатта кездеседі, өйткені олар асфальт жолдарға қарағанда тоңу-еруден зақымдануға төзімдірек. Егер жол ұзақ уақыт бойы қар мен мұзбен жабылса, шоқтың нашар сапасы мәселе болып табылмайды.

Шаңның алдын алу

Шаңды бақылау қиыршық тас жолдарда жиі жөндеу қажеттілігін азайту, денсаулық сақтау және жол бойындағы өсімдіктерге шаңнан болатын зиянды алдын алу мақсатында жүзеге асырылатын әдеттегі практика. Шаңды басудың кең таралған әдістеріне хлорид ерітіндісін қолдану (кальций хлориді, магний хлориді, натрий хлориді), шайыр қоспасын қолдану немесе құрылыс кезеңінде қиыршық тас қоспасына табиғи сазды қосу жатады.

Шаң басушы ретінде кальций хлориді

Кальций хлориді гигроскопиялық қасиеттері арқылы шаңның таралуын тоқтатады, бұл қоспаның ылғалды тартып, ұстауына мүмкіндік береді. Кальций хлоридін құрғақ (дәнді немесе қабыршақты) немесе ылғалды (дайындалған ерітінді) түрінде қолдануға болады. Тиімді қолданған жағдайда, жолдың ауа райы мен қозғалыс жағдайларына байланысты үш жылға дейін әсерлі болуы мүмкін. Осы типтегі шаңды басу құралын құрғақ қолдану үшін алдымен жолдың бетін грейдермен тегістеп дайындау керек, жол жиегінде 5–8 см тереңдіктегі ұсақ тасты жинап қою керек. Содан кейін жолдың бетіне кальций хлориді себіліп, қоспа ерігенше сумен шашыратылады. Грейдер бірнеше рет жол бетін тегістеп, қоспаның біркелкі таралуын қамтамасыз етеді. Содан кейін жолдың бетін тығыздау және қалыпқа келтіру арқылы процесс аяқталады. Ылғалды қолдану жолдың бетіне 30% концентрациядағы кальций хлориді ерітіндісін шашырудан басталады. Ерітінді шашырылғаннан кейін, жоғарғы 5-8 см ұсақ тас грейдермен бірнеше рет араластырылады. Содан кейін жол қалыптастырылып, тығыздалады. Оларды өнеркәсіптік көліктер, жалпы халық және ауылдық аймақтармен байланыс үшін пайдалануға болады.

Орман қызметі жолы

Орман шаруашылығы жолы – АҚШ Орман шаруашылығы қызметімен қашық, дамытпаған аймақтарға қол жеткізу үшін салынған қарапайым қолжетімділік жолы. Бұл жолдар негізінен ағаш өңдеу өнеркәсібі және орман шаруашылығы жұмыскерлері үшін салынса, кейбір жағдайларда олар жартасты далаларда демалыс үшін де пайдаланылады. FSR магистралінен тармақталған көптеген қосалқы жолдар бар. Жолдар әдетте аймақтық аудандардың атымен аталады, ал тармақтары әріп-санмен белгіленеді. Мұндай жолдарда, әсіресе үлкен шұңқырлар мен/немесе су тоқтату құрылыстары болған жағдайда, тиімді жүру үшін жоғары шассилі, төрт дөңгелекті көлік қажет болады. Жолды тік беткейлерден өткізу үшін серпінді жолдар қолданылады. Бұл жолдар тез бүлінеді және жылдам өтпейтіндей болып қалады. Ескі жолдардың іздері ондаған жылдар бойы сақталуы мүмкін. Соңында олар су шаю, эрозия және табиғи жаңару процестері арқылы жоғалады.

Ағаш кесу жолы

Ағаш кесу және басқа да орман шаруашылығы жұмыстары үшін орманға қол жеткізу мақсатында ағаш кесу жолдары салынады. Олар көбінесе тар, қисық және асфальтталмаған болады, бірақ көлік қозғалысының көлемі қажет болса, негізгі тасымалдау жолдары кеңейтілуі, түзуленуі немесе асфальтталуы мүмкін. Жолды жобалау стандарттарын таңдау – құрылыс және тасымалдау шығындары арасындағы (жол осы шығындарды азайту үшін салынған) теңестіру болып табылады. Тек бірнеше учаскеге қызмет ететін жолды өмірі бойында салыстырмалы түрде аз жүк көліктері пайдаланады, сондықтан тар, қисық, асфальтталмаған жолмен құрылыс шығындарын үнемдеудің мәні бар, бұл саяхат уақытын (және тасымалдау шығындарын) ұзартады. Дегенмен, үлкен аумақты қамтитын негізгі тасымалдау жолынан күн сайын көптеген жүк көліктері өтеді, ал жол түзу, кең және тегіс болса, әр саяхат қысқа болады (уақыт пен ақша үнемделеді). Ағаш кесу көліктеріне, әдетте, басымдық беріледі. Бұл тәжірибе реттелген аймақтарда, ауыр ағаш кесу қозғалысы бар, тас жол емес жолдарда "радиобақылауда" болуы мүмкін, яғни қауіпсіздік мақсатында жолдағы әрбір көлік құралында CB радиосы болуы ұсынылады.