Кіріспе

Коммерциялық немесе академиялық журналдар үшін дайындалмаған құжаттар мен зерттеулер.

Сұр әдебиет – дәстүрлі коммерциялық немесе академиялық басылым және тарату арналарынан тыс ұйымдар жасаған материалдар мен зерттеулер. Сұр әдебиетке есептер (жылдық, зерттеу, техникалық, жобалық және т.б.), жұмыс қағаздары, үкіметтік құжаттар, ақ парақтар және бағалаулар кіреді. Сұр әдебиет шығаратын ұйымдарға мемлекеттік департаменттер мен агенттіктер, азаматтық қоғам немесе үкіметтік емес ұйымдар, академиялық орталықтар мен бөлімдер, жеке компаниялар және консультанттар жатады. Сұр әдебиетті табу, оған қол жеткізу және бағалау қиын болуы мүмкін, бірақ бұл дұрыс іздеу стратегияларын жасау арқылы шешілуі мүмкін. Сұр әдебиет көпшілікке қолжетімді болуы немесе ұйымдар немесе топтар ішінде жеке таратылуы мүмкін, сондай-ақ тарату мен жинаудың жүйелі тәсілі болмауы мүмкін. Сұр әдебиеттің сапасы, сараптамасы және өндірісі айтарлықтай өзгеше болуы мүмкін. Бұл материалды белгілеу үшін қолданылатын басқа терминдерге есептік әдебиет, үкіметтік басылымдар, саясат құжаттары, жоғалған әдебиет, дәстүрлі емес әдебиет, жарияланбаған әдебиет, дәстүрден тыс басылымдар және уақытша басылымдар жатады. Компьютерлік жинақтап басылым және Интернет енгізілгеннен кейін жаңа терминдерге электрондық басылымдар, онлайн басылымдар, онлайн ресурстар, ашық қолжетімді зерттеулер және цифрлық құжаттар кіреді. Тұжырымдаманы анықтау қиын болғанымен, сұр әдебиет термині – зерттеушілер мен ақпараттық мамандар осы ерекше, бірақ әртүрлі ресурстар тобын талқылау үшін пайдалана алатын келісілген ұжымдық термин.

Анықтамалар

"Сұр әдебиет" термині бұрын да қолданылып келген, бірақ бұл атауды 1975 жылы "Use of Reports Literature" еңбегін жазған Чарльз П. Оугер енгізген деп саналады. Ол сілтеме жасаған әдебиеттер – Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде одақтас күштер көптеп шығарған барлау есептері мен атомдық зерттеулерге қатысты жазбалардан тұрады. 1978 жылы Британдық кітапхана бөлімінің конференциясында Оугер осы тұжырымды сипаттау үшін "сұр әдебиет" терминін алғаш рет қолданды. Оның тұжырымдамасы "кітапханашыға қиындық туғызатын" және "саны үздіксіз өсіп келе жатқан" үлкен көлемдегі құжаттарға бағытталған. Оугер бұл құжаттаманың уақытша сипаттамасы мен беріктігі арасындағы күдіктілігін, сондай-ақ ғылыми зерттеулерге оның күшейе берген әсерін атап көрсетті. Баяндамалар әдебиетінің тудыратын қиындықтарын мойындағанмен, Оугер оның "басқа тарату тәсілдерімен салыстырғанда" жылдамдық, икемділік және қажет болған жағдайда толыққанды мәлімет беру мүмкіндігі сияқты көптеген артықшылықтары бар екенін де мойындады. Оугер баяндамаларды "жартылай жарияланған" коммуникация құралы деп санады, оның "ғылыми журналдармен күрделі байланысы" бар. 1989 жылы Оугер "Еуропалық қауымдастықтардың құжаттамасы: нұсқаулық" кітабының екінші басылымын жариялады, онда "сұр әдебиет" термині алғаш рет жарияланған еңбекте қолданылды. Бұл анықтама қазіргі таңда ғылыми қауымдастықта кеңінен қабылданып жүр. АҚШ-тың ведомствоаралық сұр әдебиет жұмыс тобы (IGLWG) 1995 жылғы "Сұр ақпараттық функционалдық жоспарында" сұр әдебиетті "әдетте мамандырылған арналар арқылы қол жетімді болатын, шетелдік немесе отандық ашық деректер ретінде" анықтады, бұл деректер әдетте жарияланудың, таратудың, библиографиялық бақылаудың немесе кітап сатушылар мен жазылым агенттері арқылы сатып алудың қалыпты жүйелеріне енбейді. Осылайша, сұр әдебиет әдетте жазылым агенттерінің деректеріне сүйенетін дерекқорлар мен көрсеткіштер сияқты тиісті анықтамалық құралдар арқылы қол жетімді емес. 2010 жылы Д. Дж. Фараце мен Ж. Шөпфель қазіргі сұр әдебиет анықтамаларының басым бөлігі экономикалық сипатқа ие екенін атап өтті және ғылыми коммуникацияның жаңа арналарымен өзгеретін зерттеу ортасында сұр әдебиетке жаңа тұжырымдамалық негіз қажет екенін мәлімдеді. Олар келесідей "Прага анықтамасын" ұсынды:

Веб-жарияланым мен құжаттарға қол жеткізудің жылдам өсуіне байланысты сұр әдебиеттің назар ошағы сапаға, зияткерлік меншікке, құрастыруға және қол жетімділікке ауысты.

Жарияланым түрлері

"Сұр әдебиет" термині ұйымдардың әртүрлі себептермен шығаратын көптеген басылым түрлерін білдіретін жиынды атау ретінде қолданылады. Оларға зерттеулер мен жобалар туралы есептер, жылдық немесе қызмет туралы есептер, тезистер, конференция материалдары, алдын ала басылған материалдар, жұмыс қағаздары, хабарламалар, техникалық есептер, ұсыныстар мен техникалық стандарттар, патенттер, техникалық жазбалар, деректер мен статистика, презентациялар, далалық жазбалар, зертханалық зерттеу кітаптары, оқу-әдістемелік материалдар, дәріс конспектілері, бағалаулар және тағы да басқалары жатады. Халықаралық GreyNet желісі құжат түрлерінің онлайн тізімін ұстап тұрады. Ұйымдар сұр әдебиетті өздерінің пайдалануы үшін және одан әрі тарату үшін ақпаратты жинақтау, сақтау және бөлісу құралы ретінде жасайды. Бұл жоба немесе нысан туралы деректер мен ақпараттың тіркемесі (археологиялық жазбалар, сараптама деректері, жұмыс қағаздары); оқиғалардың қалай және неге орын алғаны туралы ақпаратты бөлісу (техникалық есептер мен техникалық шарттар, брифингтер, бағалаулар, жобалық есептер); мемлекеттік саясатты, тәжірибені немесе заңнаманы өзгертуді сипаттау және қолдау (сараптамалық мақалалар, талқылау қағаздары, ұсыныстар); ақпаратты бөлісу немесе басқару бойынша заңдық немесе басқа да талаптарды орындау (жылдық есептер, консультациялық құжаттар) сияқты түрлерде болуы мүмкін. Ұйымдар көбінесе қажетті нәтижені тиісті тараптармен жылдам және оңай бөлісіп, академиялық журналдар мен кітаптарды басып шығарудың кешігуі мен шектеулерінен безгендерек құруға тырысады. Ұйымдар мен жеке тұлғалардың академиялық журналдар мен кітаптарда жариялауға ынтасы немесе себебі аз, сондай-ақ ұйымдық нәтижелерге қол жеткізу үшін төлем қажеттілігі де жоқ. Шындығында, кейбір ұйымдар белгілі бір ақпаратты және құжаттарды жариялауға міндетті болуы мүмкін. Екінші жағынан, сұр әдебиет әрқашан тегін бола бермейді, мысалы, нарық туралы есептер мыңдаған долларға сатылуы мүмкін. Дегенмен, бұл ерекше жағдай, жалпы алғанда, сұр әдебиет өндірісі қымбат болғанымен, көбінесе тегін таратылады. Зерттеу және өндіріс сапасы өте жоғары болуы мүмкін (ұйымның беделі түпкі нәтижеге байланысты), бірақ өндіруші орган ресми баспагер болмағандықтан, әдетте кең тарату және библиографиялық бақылау арналары жеткіліксіз. Ақпарат және зерттеу саласының мамандары көбінесе өткір және сұр әдебиет арасында айырма жасайды. Алайда, екі түрдің арасында белгілі бір байланыстар бар және олар, әрине, библиографиялық бақылау мәселелері сияқты ортақ қиындықтарды бөліседі. Қолжазбалар мен архивтер, жеке хаттар сияқты бірегей жазба құжаттар әдетте сұр әдебиетке жатпайды, бірақ олар да бақылау мен қол жетімділік мәселелерін бөліседі.

Әсері

Сұр әдебиеттің салыстырмалы маңызы зерттеу салалары мен тақырыптарына, әдістемелік тәсілдерге және қолданылатын дереккөздерге тікелей байланысты. Кейбір салаларда, әсіресе өмір ғылымдары мен медицина ғылымдарында, тек рецензияланған академиялық журналдарды пайдалануға дәстүрлі басымдық берілген. Алайда, әдістемелік сапа мен сенімділік туралы жүргізілген зерттеулер көрсеткендей, "бірнеше сала бойынша жарияланған ғылыми-зерттеу жұмыстарының сенімділігі журналдың рейтингі жоғарылаған сайын төмендеуі мүмкін", бұл жалпы күтілетін нәтижеге қайшы келеді. Ауыл шаруашылығы, авиация және жалпы инженерлік ғылымдар сияқты басқа салаларда сұр әдебиет ресурстары көбінесе басымдыққа ие. Соңғы онжылдықтарда денсаулық сақтау және медицина салаларында жүзеге асырылған жүйелі әдебиеттік шолулар, дәлелдік базаның құрамдас бөлігі ретінде сұр әдебиетті анықтау және талдаудың маңыздылығын көрсетті, сондай-ақ жарияланымға қатысты бұрмалаушылықты болдырмауға мүмкіндік берді. Сұр әдебиет ғылыми-техникалық, қоғамдық саясат және тәжірибе туралы ақпаратты таратудың маңызды құралы болып табылады. Мамандар оның маңыздылығын екі негізгі себеппен атап көрсетеді: зерттеу нәтижелері есептерде, докторлық диссертацияларда және конференция материалдарында журналдарға қарағанда көбінесе толыққанды келтіріледі, және олар осы форматтарда басқа жерде жарияланғаннан 12 айға, тіпті 18 айға дейін ертерек таратылады. Кейбір нәтижелер тіпті басқа ешқандай жерде жарияланбайды. Атап айтқанда, мемлекеттік органдар мен мемлекеттік және өнеркәсіптік зертханалар көп мөлшерде "сұр" материалды шығарады, көбінесе ішкі және кейде "шектелген" тарату үшін. Деректерге негізделген саясат тұжырымы да сұр әдебиеттің дәлелдік базаның бір бөлігі ретіндегі маңыздылығын мойындады. Дегенмен, бұл термин мемлекеттік саясатта және әлеуметтік ғылымдарда кеңінен қолданылмайды.

Қиындықтар

Бірнеше себептерге байланысты сұр әдебиетті табу, оған қол жеткізу, бағалау және сақтау бірқатар қиындықтар тудырады. Жалпы алғанда, сұр әдебиетке қатаң немесе мағыналы библиографиялық бақылау жоқ. Авторларды, жарияланым күндерін, баспагерлік немесе ұйымдық органдар сияқты негізгі ақпаратты оңай анықтау мүмкін емес. Сонымен қатар, кәсіби емес пішімдер мен форматтар, шағын таралымдар және дәстүрлі емес тарату арналары сұр әдебиетті ұйымдасқан түрде жинауды журналдар мен кітаптарға қарағанда қиынға соғады. «Сұр әдебиет» көбінесе ғылыми зерттеулерге қатысты айтылса да, ол бір саламен шектелмейді. Қатты ғылымдардан тыс, археологияда да маңызды қиындықтар туындайды, онда қазба жұмыстары мен іздеулер туралы есептер, бірегей деректерді қамтиды, олар көбінесе бейресми «сұр» форматта жасалып, таратылады. 1990 жылдардың соңынан бері сұр әдебиетке қол жеткізудің кейбір проблемалары азайды, себебі үкіметтік, кәсіби, бизнес және университеттер өздерінің есептерін және басқа ресми немесе шолу құжаттарын онлайн жариялай бастады. Сұр әдебиеттің бейресми сипаты, құжаттама жасауға мүмкіндік беретін технология жақсарған сайын, оның көлемі арта түсті. Арзан және жетілдірілген баспа құралдары сұр әдебиетті жасауды жеңілдетті. Ал құжаттарды интернетке жүктеу мүмкіндігі үлкен өсімге алып келді. Бұл үрдістің әсері 2000 жылдардың басынан бері күшейді, өйткені ірі іздеу жүйелерінің дамуы сұр әдебиетті табуды бір жағынан жеңілдетіп, екінші жағынан оны шатастырды. Осылайша, сұр есептерді онлайн режимінде бұрынғыға қарағанда әлдеқайда оңай табуға болады, көбінесе оларға қол жеткізу үшін ешқандай төлем қажет емес. Есептер мен басқа да сұр құжаттарды пайдаланушылардың көпшілігі онлайн көшірмелерді пайдалануға көшті, ал кітапханалардың қағаз нұсқаларын жинау жөніндегі күш-жігері азайды. Дегенмен, көптеген проблемалар әлі де бар, себебі авторлар көбінесе онлайн есептерді немесе жарияланымдарды тиісті библиографиялық стандартқа сәйкес шығара алмайды (мысалы, жарияланым күнін көрсетпейді). Құжаттарға тұрақты URL мекенжайлары немесе DOI нөмірлері берілмейді немесе электрондық репозиторийлерде сақталмайды, сондықтан сілтемелердің бұзылуы цитаталар, сілтемелер тізімі, деректер қоры және веб-сайттарда пайда болуы мүмкін. Сондықтан, цифрлық дәуірде сұр әдебиетке ұзақ мерзімді қол жеткізуді қамтамасыз ету және оны басқару маңызды мәселе болып қала береді. Қазіргі таңда қол жетімді цифрлық сұр әдебиеттің көлемі тиісті ресурстарды табуда және олардың сенімділігі мен сапасын бағалауда қиындық тудырады. Сонымен қатар, көптеген сұр әдебиет жасырын күйде қалады, жарияланбайды немесе іздеу жүйелері арқылы табылмайды.

Деректер қоры

Әртүрлі дерекқорлар мен кітапханалар баспа және цифрлық сұр әдебиеттерді жинап, қолжетімді етеді; алайда, сұр әдебиетті табу мен каталогтаудың жоғары құны және қиындығы салдарынан, оның үлкен жинақтарын табу әлі де қиын. Британ кітапханасы Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін баспа түріндегі сұр әдебиеттерді жинауды бастады және қазір баспа ресурстарының кең жинағына ие. Analysis & Policy Observatory мемлекеттік саясаттың кең ауқымындағы мәселелер бойынша сұр әдебиеттердің мол қорын ұсынады, ArXiv физика және басқа ғылымдар саласындағы алдын ала басылған еңбектер жинағы, ал RePEc – экономикалық зерттеу жұмыстарының жинағы. Көптеген университет кітапханалары сұр әдебиет туралы ақпарат және дерекқорларға қатысты ұсыныстар беретін тақырыптық нұсқаулықтарды ұсынады. ROAR және OpenDOAR – ашық қолжетімді институционалдық және тақырыптық репозиторийлердің каталогтары, олардың көпшілігі сұр әдебиеттің белгілі бір бөлігін қамтиды. OAI PMH арқылы мұндай ашық архивтер ұсынатын ашық деректерді, сондай-ақ CrossRef және басқа да көздерде сақталған баспагерлердің деректерін біріктіретін бірнеше академиялық іздеу жүйелері бар. Олардың қатарында BASE, CORE және Unpaywall кіретін, 2020 жылға қарай 20 миллионнан астам ашық қолжетімді жарияланымды индекстеген жүйелер бар.

Ресурстар және үгіт-насихат

1993 жылдан бері Еуропалық GreyNet ұйымы жыл сайын халықаралық сұр әдебиет конференцияларын өткізіп келеді. Осы сала бойынша жүргізілген зерттеулер жүйелі түрде құжатталып, "Сұр әдебиет" халықаралық конференциялары арқылы сақталады. GreyNet сұр әдебиет туралы журнал шығарып қана қоймай, оны тану мен зерттеуді, әсіресе кітапхана және ақпараттық ғылымдар саласында қолдаушы болып табылады. "Сұр журнал" жылына үш рет – көктемде, жазда және күзде жарық көреді. Жылдық әр саны белгілі бір тақырыпқа немесе сұр әдебиет саласындағы байланысты тақырыптарға арналған. "Сұр журнал" қағаз және электрондық форматта шығады. Электрондық нұсқасы мақалалар деңгейінде EBSCO LISTA FT деректер базасы арқылы қолжетімді (EBSCO Publishing). "Сұр журнал" Scopus және басқа да деректер базаларында тіркелген. 2014 жылдың 16 мамырында "Сұр әдебиет ресурстарын дамыту саясаты" бойынша Пиза декларациясы бекітіліп, жарияланды.