Кіріспе

Эстон генералы Йохан Лайдонер (12 ақпан 1884 [ескі стиль бойынша 31 қаңтар 1884] – 13 наурыз 1953) – эстон генералы және мемлекет қайраткері. Ол 1918–1920 жылдардағы Эстония Тәуелсіздік соғысы кезінде Эстония қарулы күштерінің бас қолбасшысы болды және екі дүниежүзілік соғыстың арасындағы Эстония саясатындағы ең ықпалды тұлғалардың бірі болды. Ливония губерниясының Вийратси, Феллин округінде туған Лайдонер 1901 жылы Ресей империясының армиясына қосылып, Бірінші дүниежүзілік соғыста қатысты. 1917 жылғы Ресей революциясынан кейін ол Ресей армиясының эстондық ұлттық бөлімшелеріне басшылық етті. 1918 жылы Эстония Уақытша үкіметі оны жаңадан тәуелсіз Эстония Республикасының қарулы күштерінің бас қолбасшысы етіп тағайындады. Эстония Тәуелсіздік соғысынан кейін 1920 жылдан 1929 жылға дейін парламент (Риигикогу) депутаты болып қызмет етті. 1924 жылғы коммунистік төңкеріс әрекеті кезінде және 1934 жылдан 1940 жылға дейін ол тағы да бас қолбасшы болып тағайындалды. 1940 жылы Кеңес Одағының басып алуынан кейін тұтқындалып, Ресейге жер аударылды, ол 1953 жылы түрмеде қайтыс болды.

Ерте өмір және мансап

Йохан Лайдонер Виратси приходының Вардья ауылындағы Раба мүлігінде, фермер Яак Лайдонердің (1854–1911) және оның әйелі Маридің (құрметті аты Саарсен; 1851–1938) төрт ұлының үлкені болып дүниеге келді. 1909 жылдан 1912 жылға дейін Лайдонер Санкт-Петербургтегі Император Николай әскери академиясында оқыды, бірінші дәрежелі дипломмен бітірді. 1911 жылдың 30 қазанында Санкт-Петербургте оқып жүргенде, Лайдонер поляк ақсүйектерінен тараған Мария Скарбек Крушевскаға үйленді, оны бұрын Вильнюсте танысқан болатын. Олардың Майкл (1913–1928) есімді ұлы болды. Майкл қайтыс болғаннан кейін Лайдонерлер Марияның туған інісі Алексей Кружевскийді өршіп алды. Одан кейін Кавказ әскери округі штабында қызмет етті.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

Бірінші дүниежүзілік соғыс басталған кезде Лайдонер 3-ші Кавказ армия корпусы штабының көмекшісі қызметін атқарды. 1918 жылдың 18 ақпанында Брест-Литовск шарты бойынша келіссөздер тоқтап, эстон аралдарын жаулап алған неміс әскері материкке де түсті. Келесі күні Лайдонер дивизия командирі лауазымынан қалып, Ресейге кетіп қалды. 1918 жылдың 24 ақпанында Эстония тәуелсіздік жариялады, бірақ одан кейін Германия оны басып алды.

Эстонияның тәуелсіздік соғысы

1918 жылғы 4 сәуірде Эстонияның Уақытша үкіметі сол кезде Петроградта тұратын Лайдонерді полковник (полковник) шеніне көтерді. 1918 жылғы 11 қарашада Германияның капитуляциясынан кейін Кеңес Қызыл Армиясы 28 қарашада Эстонияға басып кірді, бұл Эстонияның Тәуелсіздік соғысының басталуы болды. 30 қарашада Лайдонер Петроградтан шығып, 8 желтоқсанда Таллинге келді. Уақытша үкімет оны алдымен 14 желтоқсанда штаб бастығы, содан кейін 23 желтоқсанда Эстон қарулы күштерінің бас қолбасшысы етіп тағайындады. Қаңтардың алғашқы күндері эстондық күштер Валька-Кехра шебінде кеңес әскерлерінің шабуылын тоқтата алды және 3 қаңтарда Лайдонер фин еріктілері мен броньды пойыздердің қолдауымен 1-ші дивизиямен қарсы шабуылға шықты. 11 күн ішінде 1-ші дивизия шығысқа қарай 200 шақырымға жылжыды, ал 2-ші дивизия Оңтүстік Эстониядағы кеңес күштеріне қарсы қимыл жасады. Тарту мен Нарва қалаларын азат еткеннен кейін 1919 жылғы 20 қаңтарда генерал-майор шеніне көтерілді. 1919 жылғы 24 ақпанда Эстонияның тәуелсіздік күнінде Лайдонер кеңес әскерлерінің Эстониядан қуылғанын, сондай-ақ 6000-нан астам әскер мен 40 бірлік қару-жарақ тұтқындалғанын хабарлады. Лайдонер армияны ұйымдастыру және оқыту ісінде өте қысқа мерзімде маңызды рөл атқарды, сондай-ақ қарулы күштерде тиімді басқару құрылымын құрды. Бірінші дүниежүзілік соғыстағы окоп соғысы тәжірибесінен және оған қолжетімді күштердің шектеулі болуына байланысты Лайдонер стратегиялық маңызы бар жолдар мен теміржол станцияларын басып алу арқылы шешуші жеңістерге қол жеткізуді жөн көрді, бұл үшін кішкентай және оңай жылжымалы батальондар мен роталар, броньды пойыздер мен броньды машиналар қолдауымен жүзеге асырылды. Соғыс аяқталғаннан кейін Лайдонер 1920 жылғы 21 наурызда генерал-лейтенант шеніне көтерілді, ал 1920 жылғы 26 наурызда бас қолбасшы лауазымынан кетіп, әскери қызметтен зейнетке шықты.

Соғыстан кейінгі мансап

Соғыстан кейін Лайдонер Риигикогудың (Эстония Парламенті) мүшесі болды, ал 1920 жылдан 1929 жылға дейін консервативті шаруалар жиналысының мүшесі болды. Лайдонер комитетінің баяндамасы Түркия мен Ирак арасындағы шекараны белгілеуде маңызды рөл атқарды. Әскери кепілдік жариялаудың мақсаты – «Вапс» қозғалысының саяси өрлеуін және олардың алдағы президенттік сайлаудағы мүмкін болатын табысын тоқтату болды. Пэтс пен Ішкі істер министрі Каарел Эенпалумен бірге Лайдонер саяси партияларды таратып, сөз бостандығын шектеп, авторитарлық билік орнатты, бұл «Үнсіздік дәуірі» деп аталды. Лайдонер қарулы күштердің бас қолбасшысы қызметін сақтап, ұлттық қорғаныс саясатын бақылады. Оның реформаларына қару-жарақ пен техниканы жаңғыртудың кең ауқымды бағдарламасы, әскерге шақыру арқылы әскери күштерді кеңейту және университеттердегі әскери оқытуды енгізу кірді. 1938 жылдың 1 қаңтарында жаңа Конституция қабылданды, ол екі палаталы Рахвускогуды (Ұлттық жиналыс) құрды, ол Депутаттар палатасы мен Ұлттық кеңестен тұрды. Бас қолбасшы ретінде Лайдонер Ұлттық кеңестің экс-официо мүшесі болды. 1939 жылдың 24 ақпанында ол генерал шеніне көтерілді.

Кеңес оккупациясы, тұтқындалуы және өлімі

1940 жылы 17 маусымда Кеңес Одағы Эстонияны басып алды. Лаидонер 1940 жылы 22 маусымда бас қолбасшы лауазымынан ресми түрде босатылды. Мария Лайдонер 1954 жылы босатылып, Эстонияға оралуға рұқсат алды. Ол 1978 жылы Вильянди қаласының жанындағы Ямеялада қайтыс болды және Таллиндегі Сизелинна зиратына, ұлы Михаэльдің қасына жерленді. Тәуелсіздік соғысындағы әскери қолбасшы ретіндегі көшбасшылық қабілеттері мен жетістіктері үшін ол ұлттық батыр ретінде құрметтелсе де, Константин Пятсты қолдағаны, 1934 жылғы төңкеріске қатысқаны және 1940 жылы Кеңес Одағына бас июы үшін сынға ұшырады. [[Файл:Viimsi mõis. Вимси сарайы Лайдонердің жазғы резиденциясы болған. Қазір ол Эстония соғыс мұражайы ретінде танымал. 2004 жылы Вильянди қамалының қираған қалдықтарының жанында генерал Лайдонердің аттан мүсіні ашылды. Вильяндиде оның есімімен алаң мен саябақ аталды. 2009 жылы Eesti Post Лайдонердің 125 жылдығына арналған ескерткіш маркасын шығарды. Лайдонерге арналған мемориалдық тақта Вильнюс әскери академиясында орнатылған.