Кіріспе

Иранның көптеген өзендері маусымдық және дәстүрлі түрде қалалық елді мекендердің қажеттіліктерін қамтамасыз ете алмайтын. Арванд, Арас, Зайанде, Сефид және Атрак сияқты ірі өзендер Персияда сирек кездесетін. Заман өте келе қалалық елді мекендер өскен сайын, жергілікті қазылған терең құдықтар (100 метрге дейін) сұранысты қанағаттандыра алмай, Қанат деп аталатын арналардың жүйелі желісін қазуға алып келді.

Қанат пен Кариз

Парсының қанат жүйесі мыңдаған жылдар бұрын пайда болған. Орталық Ирандағы Зарх қаласында ең көне және ең ұзын қанат (3000 жылдан астам және 71 км ұзындығы) бар, ал Солтүстік Иранда 3000 жылдық тағы бір қанат табылды. Қанаттар көбінесе биік жерлерден басталып, қалаға жеткенде карыз деп аталатын кішігірім жер асты каналдарының тарату желісіне бөлінетін. Қанаттар сияқты, бұл кішігірім каналдар да жер астында (~20 қадам тереңдікте) салынған, сондықтан оларды ластау өте қиын. Мыңдаған жылдар бұрын салынған бұл жер асты су құбырлары буланудан залал көрмейді және судың ластану қаупі болмағандықтан, ішуге өте қолайлы. Бірақ Парсы жерінде қала одан әрі өскенде, тіпті қанаттар да тұрғындардың қажеттіліктерін толыққанды қанағаттандыра алмады. Сонда бай тұрғындар жеке су қоймаларын салып, оларды аб-анбар (парсы тілінде آب انبار) деп атады. ХХ ғасырдың ортасында Иранда шамамен 50 000 қанат пайдаланылып келген, олардың әрқайсысын жергілікті пайдаланушылар тапсырып, күтіп ұстаған. 1980 жылға қарай олардың тек 25 000-ы ғана қолданыста қалды. Ең көне және ең үлкен қанаттардың бірі Иранның Гонабад қаласында орналасқан, ол 2700 жылдан бері 40 000-ға жуық адамды ауыз сумен және суару суымен қамтамасыз етеді. Оның негізгі құдығы 360 метрден астам тереңдікте, ал қанаттың ұзындығы 45 шақырымды құрайды. Язд, Хорасан және Керман қанаттардың кең жүйесіне тәуелді аймақтар болып табылады. Дәстүрлі парсы архитектурасында карыз (کاریز) – қалалық ортадағы желінің ішіндегі кішкентай қанат. Карыз – қанатты соңғы пункттерге таратушы құрылғы.

Парсыдағы Кариз

Гонабад қанаты, сондай-ақ Кариз Кай Хосров деп аталады, бұл әлемдегі ең көне және ең үлкен қанаттардың бірі, ол б.з.б. 700-500 жылдар аралығында салынған. Ол Иранның Разави Хорасан провинциясының Гонабад қаласында орналасқан. Бұл нысанда жалпы ұзындығы 33113 метрді құрайтын 427 құдық бар. Бұл сайт алғаш рет 2007 жылы ЮНЕСКО-ның алдын ала белгіленген Дүниежүзілік мұралар тізіміне қосылды, содан кейін 2016 жылы "Персиялық Қанет" атты Дүниежүзілік мұралар тізіміне бірнеше басқа қанаттармен бірге ресми түрде енгізілді. Каллистеннің айтуынша, парсылар б.з.б. 328 жылы су сағатын қолданып, қанаттардан суды өздерінің үлескерлеріне ауыл шаруашылығын суару үшін әділ және дәл бөлуді қамтамасыз етті. Ирандағы су сағаттарын қолдану, әсіресе Гонабадтың қанаттарында және Кариз Зибадта, б.з.б. 500 жылға дейін барады. Кейіннен олар ислам діндеріне дейінгі қасиетті күндерді, мысалы Новруз, Чела немесе Ялда сияқты жылдағы ең қысқа, ең ұзақ және бірдей ұзындықтағы күн мен түндерді анықтау үшін де қолданылды. Су сағаты немесе Фенжан - ең дәл және жиі қолданылатын уақыт өлшегіш құрылғысы, ол дәл қазіргі сағаттармен ауыстырылғанға дейін фермердің Гонабадтың қанаттарынан су алуы керек мөлшерін немесе уақытын есептеу үшін қолданылған. Ирандық қанаттардың көбіне инженерлік жетістік деп атауға мүмкіндік беретін ерекшеліктері бар, оларды жасау кезінде қолданылатын күрделі әдістерді ескере отырып. Иранның шығыс және орталық аймақтарында жауын-шашынның аз болуы және тұрақты жерүсті өзендерінің болмауы салдарынан қанаттардың көпшілігі бар, ал солтүстік және батыс бөліктерінде көбірек жауын-шашын түсіп, кейбір тұрақты өзендерден ләззат алатын қанаттардың аз саны кездеседі. Құрасан-Раззави, Оңтүстік Құрасан, Исфахан және Язд провинцияларында ең көп қанат бар, бірақ су ағызу тұрғысынан Исфахан, Құрасан-Раззави, Фарс және Керман провинциялары біріншіден төртіншіге дейін. Генри Гоблот қанаттың пайда болуын алғаш рет зерттеді. Ол "Qanats; a Technique for Obtaining Water" атты кітабында ежелгі ирандықтар кеншілер судан арылуды қалайтын суды пайдаланғанын және олардың шаруа қожалықтарына қажетті суды жеткізу үшін qanat немесе Kariz деп аталатын негізгі жүйені құрғанын айтады. Гоблоттың айтуынша, бұл жаңалық қазіргі Иранның солтүстік-батысында Түркиямен шекаралас жерде пайда болды, кейіннен көршілес Загрос тауларына енгізілді. Ассирия патшасы Саргон II қалдырған жазуға сәйкес, б.з.б. 714 жылы ол Урумие көлінің солтүстік-батысында орналасқан Ухлу қаласына шабуыл жасады, ол Урарту империясының аумағында орналасқан, содан кейін ол басып алынған аймақта өте бай өсімдіктер өскенін байқады. Осылайша ол аймақтың неге көгалданбағанын анықтап, оның артында қандай да бір қанат бар екенін түсінді. Шын мәнінде, сол аймақтың патшасы Урса халықты шөлден құтқарып, Ухлуды гүлденген және жасыл жерге айналдырды. Гоблоттың пікірінше, медейлер мен Ахеменидтердің ықпалымен қанат технологиясы Урартудан (Иранның батыс солтүстігінде және Иран мен Түркия арасындағы қазіргі шекараға жақын) бүкіл Иран жазығына тарады. Ахеменидтердің ережесі бойынша, егер біреу қанат салып, жер асты суын жерді өңдейтін жердің бетінен шығара алса немесе тастап кеткен қанатты жаңартса, үкіметке төлеуі тиіс салық оған ғана емес, оның ұрпақтарына да 5 ұрпаққа дейін өтелмейді. Осы кезеңде қанат технологиясы өзінің гүлдену кезеңінде болды, ол тіпті басқа елдерге де тарады. Мысалы, Дарийдің бұйрығына сәйкес парсы әскерінің әскери-теңіз командирі Силакс пен патшалық сәулетші Кеномбиз Мысырдағы Харгаха оазисінде қанат салуға қол жеткізді. Биднеллдің пікірінше, қанат құрылысының екі түрлі кезеңнен басталғанын айтады: оларды алдымен парсылар салған, ал кейіннен римдіктер Египетте б.з.б. 30 жылдан б.з. 395 жылға дейін қанаттарды қазған. Дарийдің тұсында осы жерде салынған салтанатты ғибадатхана қанат суына байланысты едәуір халықтың өмір сүргенін көрсетеді. Рагерц бұл халық санын 10 000 деп есептейді. Бұл кездегі қанаттардың бар екендігін растайтын ең сенімді құжат Полибиус жазған: "Альборц тауының түбінде барлық жерден ағып жатқан сулар, адамдар көп шығын мен еңбекті жұмсап, кейбір жер асты каналдары арқылы ұзақ қашықтықтан тым көп суды өткізді". Александр Иранды басып алғаннан кейін басталған Селевкид дәуірінде қанаттар тасталып кеткен көрінеді. Осы дәуірдегі қанаттардың жағдайы туралы кейбір тарихи деректер табылған. Орыс шығыстанушы ғалымдарының зерттеуінде: парсылықтар өзендердің жанама тармақтарын, тау бұлақтарын, құдықтарды және қанаттарды сумен жабдықтау үшін пайдаланған. Жер асты суын алу үшін қазылған галереялар қанат деп аталды. Бұл галереялар қажет болған жағдайда оны жөндеу үшін галереяға қол жеткізу үшін вертикальды шахталар арқылы бетке байланыстырылды. Тарихи деректерге сәйкес, Парфия патшалары Ахеменид патшалары және тіпті Сасанид патшалары сияқты қанаттарға қамқорлық жасаған жоқ. Мысалы, Парфия патшаларының бірі Арсак III Селевкид Антиохтың өзімен шайқасқанда оның әрі қарай жылжуын қиындату үшін кейбір қанаттарды жойды. Осы кезеңдегі тарихи деректер су тарату және егістік жерлер бойынша мінсіз реттелуді көрсетеді. Барлық су құқықтары арнайы құжатта тіркелді, кез келген мәміле жағдайында оған сілтеме жасалды. Жеке немесе мемлекеттік егістік жерлердің тізімі салық департаментінде сақталды. Осы кезеңде қанаттар, ағындар, бөгеттер салу, қанаттарды пайдалану және күтіп ұстау туралы кейбір ресми ережелер болды. Үкімет кез келген себеппен тасталып кеткен немесе қиратылған қанаттарды жөндеуге немесе қазуға, қажет болған жағдайда жаңа қанаттар салуға кірісті. Пахлави тілінде жазылған құжат сол кездегі қалаларды дамытуда қанаттардың маңызды рөлін көрсетті. Иранда Исламның келуі, Сасанид әулетін құлатумен бірге, діни, саяси, әлеуметтік және мәдени құрылымдарда терең өзгерістерге әкелді. Бірақ қанаттар бұзылмады, себебі арабтар үшін қанаттарды қоса алғанда экономикалық инфрақұрылым өте маңызды болды. Мысалы, М. Ломбард Аббаси кезеңінде өмір сүрген мұсылман дін ғалымдары, мысалы Абу Юсуф Яқуб (798 ж. қайтыс болды) егер біреу өңдеу үшін бос жерге су жеткізе алса, оның салығы алынбайды және ол өңделген жерге құқылы болады деп айтты. Сондықтан бұл саясат Ахеменидтердің тастап кеткен жерлерді қайта жандандырған адамдардан салық алмауынан ешқандай айырмашылық жасамады. Арабтардың қанаттарға қолдау көрсету саясаты соншалықты сәтті болды, тіпті қасиетті Мекке қаласы да қанатқа ие болды. Парсы тарихшысы Хамдоллаһ Мостоуфи былай жазады: "Зубейде Хатун (Харун әл-Рашид әйелі) Меккеде қанат салды. Харун әл-Рашидтің тұсында осы қанат құлдырап қалды, бірақ ол оны қайта жаңартып, одан кейін қанат екі басқа халифтердің тұсында қайта құлдырады. Халифалар дәуірінен кейін бұл қанат толығымен қирады, себебі шөл құмы оны толтырып алды, бірақ кейін Әмір Чупан қанатты жөндеп, Меккеде қайта ағыстырды".

Аббасилердің қанаттарға қамқорлық жасағанын дәлелдейтін тағы да басқа тарихи мәтіндер бар. Мысалы, Гардизидің жазған "Абдоллаһ ибн Тахир заманының оқиғалары" бойынша, 830 жылы Форғане қаласында қатты жер сілкінісі болды және көптеген үйлер қирады. Нейшабұр тұрғындары Абдоллаһ ибн Тахирге араласуын сұрап келді, себебі олар...

Абу әнбар

Әб-анбарлардың Иранда ұзақ тарихы бар, және бүгінде де 13-ғасырдан қалғандары сақталып қалған. Бұл су резервуарлары қаладағы қарыз желісімен байланысқан жер асты кеңістіктері болатын. Әдеттегі тұрғын үй аб-анбары жабық бақта орналасып, 50 текше метрге дейін сыйымдылығы бар, екі аптада бір рет толтырылып, ішкі беттері жылына бір рет шөгінділерден тазартылатын (лайех руби деп аталатын) еді. Көп ұзамай Парсы еліндегі Қазвин, Язд, Наин, Кашан, Заваре, Рей, Шираз, Герат, Балх және басқа қалаларда қоғамдық аб-анбарлар салына бастады. Мысалы, 20-ғасырдың басында Қазвинде 151 қоғамдық аб-анбар бар екені тіркелген. Дегенмен, Иранда бүгінде 30 мың активті қанат жүйесі бар. Деректер әртүрлі болғанымен, су сапасы көбінесе қанағаттанарлық деңгейде болған. Кашанның әйгілі Шашмех-и Сулейман қанатының су температурасы шілде айының ыстығында әдетте 25 градус Цельсий шамасында болады. Бұған қоса, аб-анбарлар қолданылған құрылыс материалдарының ерекше жылуға төзімділігінің арқасында су температурасын одан да төмендетуге бейім. Жаз айларында шөлді орталық қала Наиндегі бірнеше жел ұстағыштары бар аб-анбардың ішінде судың мұздай температурасын кездестіруге болады. Осылайша, қанат/аб-анбар жүйесі жыл бойы көптеген дамып келе жатқан қалалардың (мысалы, ортағасырлық Қазвин) қажеттіліктерін оңай қамтамасыз ете алды.