Бо: Қысқаша мазмұны мен оқу ережелері

Кіріспе

Яһуди дінінің апталық Тора бөлігі – Бо (בֹּא, ивритше, «бар» немесе «кел» деген бұйрық түрі, және парашадағы ең маңызды сөз, Шығу кітабы 10:1) – жылдық яһуди Тора оқу циклындағы он бесінші апталық Тора бөлігі (פָּרָשָׁה, параша) және Шығу кітабындағы үшінші бөлік. Параша Шығу кітабы 10:1–13:16 аралығын құрайды. Параша Мысырға келген соңғы үш апат және алғашқы Пасха мерекесі туралы баяндайды. Параша 6149 иврит әрпінен, 1655 иврит сөзінен, 106 тармақтан және Тора парқыншасындағы 207 жолдан тұрады. Яһудилер оны Симхат Торадан кейінгі он бесінші сенбі күні, әдетте қаңтарда немесе ақпан айының басында оқиды. Параша алғашқы Пасха мерекесін сипаттайтындықтан, яһудилер парашаның бір бөлігін – Шығу кітабы 12:21–51-ді Пасха мерекесінің бірінші күніне арналған алғашқы Тора оқу ретінде, ал тағы бір бөлігін – Шығу кітабы 13:1–16-ны Пасха мерекесінің аралық күніне (Chol HaMoed) арналған алғашқы Тора оқу ретінде оқиды. Сондай-ақ, яһудилер парашаның тағы бір бөлігін – Шығу кітабы 12:1–20-ны, онда Пасха мерекесінің заңдары сипатталған, Шаббат Хаходештің арнайы сенбілік Тора оқуы (мафтир) ретінде оқиды, ол Нисан айының бірінші күніне (Рош Ходеш) түседі, осы айда яһудилер Пасха мерекесін тойлайды.

Оқулар

Дәстүрлі сенбі күнгі Тора оқуында параша жеті оқылымға немесе עליות, алиотқа бөлінеді. Еврей Киелі кітаптарының (Танах) масореттік мәтінінде Парашат Бо жеті "ашық бөлім" (פתוחה, петуха) бөліміне ие (шамамен абзацтарға тең, көбінесе еврей әріпі п (peh) арқылы қысқартылады). Парашат Бо ашық бөлімдер ішінде "жабық бөлім" (סתומה, setumah) деп аталатын жеті қосымша бөлімге ие (иврит әріпі с (samekh) арқылы қысқартылған). Бірінші ашық бөлімде бірінші оқылымның және екінші оқылымның бір бөлігі бар. Екінші ашық бөлім екінші оқылымның қалған бөлігін және үшінші оқылымның бір бөлігін қамтиды. Үшінші ашық бөлім үшінші оқылымның қалған бөлігін және төртінші оқылымның барлығын қамтиды. Төртінші ашық бөлім бесінші оқылымды және алтыншы оқылымның бір бөлігін қамтиды. Бесінші және алтыншы ашық бөлімдер алтыншы оқылымды одан әрі бөледі. Жетінші ашық бөлім жетінші оқылымды бөліп береді. Жабық бөлімдер бірінші және екінші оқылымдарды, екінші және үшінші оқылымдарды, үшінші және төртінші оқылымдарды бөледі. Қосымша жабық бөлімдер төртінші және алтыншы оқылымдарды бөліп, жетінші оқылымды аяқтайды.

Бірінші оқу Шығ. 10:1 11

Бірінші оқылымда, жеті апаттан кейін Құдай Мысырға апаттар жіберіп отырды. Мұса мен Һарон перғауынға: "Израильдіктерді жібер, әйтпесе елді шегірткелер (אַרְבֶּה, arbeh) жабады", - деп ескертті. Перғауынның кеңесшілері перғауынды адамдарды жіберуге көндіруге тырысты, сонда перғауын Мұса мен Һаронды қайта шақырып алып: "Кімдер баруы керек?" - деп сұрады. Мұса үлкендері мен кішілері, ұлдары мен қыздары, еңбек малдары мен жылқылары барлығы баруы керек екенін айтты, бірақ перғауын Мұсаның тілегін қабылдамады және Мұса мен Һаронды өзінен қуды. Бірінші оқылым мен жабық бөлім осы жерде аяқталады.

Екінші оқылым Шығ.

Екінші оқылымда Мұса таяғын жерге қарай созғанда, Құдай шығыстан жел соқтырып, елге шегірткелер әкелді, олар жерді жайлады. Сонда Перғауын Мұса мен Һаронды шақырып алып, кешірім сұрады және Құдайға шегірткелерді кетіруді жалбарынуларын өтінді. Мұса осылай жасады, және Құдай батыстан жел соқтырып, шегірткелерді Нар теңізіне айдады. Бірақ Құдай Перғауынның жүрегін қаттыратты, және ол ізраилдіктерді жібермеді. Бірінші ашық бөлім осы жерде аяқталады. Оқылымның жалғасында Құдай Мұсаға қолын аспанға көтеріп, жерге қараңғылық (חֹשֶׁךְ, choshech) келтіруді бұйырды, және Мұса осылай жасады, бірақ ізраилдіктер жарыққа ие болды. Екінші оқылым және жабық бөлім осымен аяқталады.

Үшінші оқылым:

Үшінші оқылымда перғауын Мұсаны шақырып алып, тек израильдіктердің қой-ешкілері мен ірі қараларын қалдырып кетуге бұйырды. Бірақ Мұса израильдіктердің мал-мүлкін қалдырмауды талап етіп: «Біз сол жерге жеткенше, Раббымызға қалай құлшылық етуімізді білмейміз» деді. Ал Алла перғауынның жүрегін қатайтып, Мұсаны қудырып жіберді: «Менің бетіме қарасаң, өлдің» деді. Екінші ашық бөлім осы жерде 10-тараудың соңымен аяқталады. 11-тарауда Құдай Мұсаға тағы бір апат келтіретінін, содан кейін перғауын израильдіктерді жіберуге келісетінін айтты. Құдай Мұсаға израильдіктерге көршілерінен күміс пен алтын сұрауды бұйырды, және Алла египеттіктердің жүректерін израильдіктерге және Мұсаға ыңғайлы етті. Үшінші оқылым және жабық бөлім осымен аяқталады.

Төртінші оқу Шығ. 11:4 12:20

Төртінші оқылымда Мұса перғауынға Құдай Египеттегі әрбір туған баланың біріншісін өлтіретінін ескертті. Мұса перғауыннан қатты ашуланып кетті. Мұнда жабық бөлім аяқталады. Оқылымның жалғасында Құдай Мұса мен Һаронға сол айды жылдың бірінші айы деп белгілеуді айтты. Сондай-ақ Құдай оларға израильдіктерге Құрбан айт мейрамының тәртібі, құрбандық қошқары және ашытпа наннан тыйылу туралы үйретуді бұйырды. Төртінші оқылым және үшінші ашық бөлім осымен аяқталады.

Бесінші оқу Шығ. 12:21 28

Мұса пайғамбар бесінші оқылымда Израильдің ақсақалдарына Құрбандық шалу мерекесіне арналған қошқарды союды, оның қанын есіктерге жағуды және таң атқанша үйде болуды бұйырды. Өйткені Құдай Мысырлықтарды жазалайтын болған, бірақ есіктерге жағылған қанды көргенде, сол үйден өтіп кететін және құртушы періштеге үйге кіруге рұхсат бермейтін еді. Израильдіктер Құрбандық шалу мерекесін мәңгілікке сақтап, балалары оның мағынасын сұрағанда, Құдайдың Мысырлықтарды жазалағанда Израильдіктердің үйлерінен өтіп кеткен кезді еске алатынын айту керек еді. Сонда халық бас иіп, құлшылық етті. Израильдіктер Құдайдың Мұса мен Харонға бұйырған нәрсесін істеді. Бесінші оқылым және жабық бөлім осы жерде аяқталады.

Алтыншы оқу Шығ. 12:29 51

Алтыншы оқылымда, түннің ортасында, Құдай Мысырдың барлық бірінші туған ұлдарын өлтірді. Перғауын түнде тұрып, Мысыр елінде қатты дауыс естіп, Мұса мен Һаронды шақырып алды және оларға ізраилдіктерді алып кетуді бұйырды. Сөйтін ізраилдіктер қамырды ашымаған күйінде алып, мысырлықтардан күміс, алтын және киім сұрады. Төртінші ашық бөлім осы жерде аяқталады. Оқудың жалғасында, ізраилдіктер және аралас халық Рамасестен Суккотқа сапар шекті. Олар ашымаған нан (מַצָּה, matzah) пісірді, өйткені Мысырдан шығуға кешіге алмады. Ізраилдіктер Мысырда 430 жыл тұрды және Тәңірді күту түнінен кейін жерден шықты. Бесінші ашық бөлім осы жерде аяқталады. Оқудың жалғасында, Құдай Мұса мен Һаронға Пасханы кім сақтауы керек екенінің заңдарын айтты. Жабық бөлім осы жерде аяқталады. Оқу Құдайдың сол күні ізраилдіктерді Мысырдан босатып алғаны туралы хабармен аяқталады. Алтыншы оқылым және алтыншы ашық бөлім 12-ші тараудың соңында аяқталады. Мұса халыққа Құдайдың оларды Мысырдан шығарған күні мен айын еске алуды, сондай-ақ сол айда құтқарылуды еске алу үшін қызмет етуді, тек ашымаған нан (מַצָּה, matzah) жеуді бұйырды. Олар осыны жыл сайын белгілі уақытында орындап, қолдарына белгі ретінде және көздерінің алдында еске алу үшін қою керек еді. Жетінші ашық бөлім осы жерде аяқталады. Оқудың жалғасында, Құдай Мұсаға бірінші туған ұлдардың заңдары туралы нұсқау берді. Парашаны аяқтау үшін мафтир (מפטיר) оқылысында, Құдай ізраилдіктерге егер олардың балалары бірінші туған ұлдарды қадірлеу туралы сұраса, оларға Құдайдың Мысырдың бірінші туған ұлдарын өлтіргенін айту керектігін, сондықтан ізраилдіктер Құдайға барлық бірінші туған жануарларды құрбандыққа шалып, бірінші туған ұлдарын құтқаруға тиіс екенін айтты. Осылайша бұл олардың қолдарына белгі және маңдайларына таңба болады, өйткені Құдай оларды Мысырдан күшті қолымен шығарды. Жетінші оқылым, жабық бөлім және параша осы жерде аяқталады.

In the sixth reading, in the middle of the night, God struck down all the firstborn in Egypt. Pharaoh arose in the night to a loud cry in Egypt, summoned Moses and Aaron, and told them to take the Israelites and go. So the Israelites took their dough before it was leavened, and asked for silver, gold, and clothing from the Egyptians. The fourth open portion ends here. In the continuation of the reading, the Israelites and a mixed multitude journeyed from Rameses to Sukkot. They baked unleavened bread (מַצָּה, matzah), because they could not delay before they left Egypt. The Israelites dwelt in Egypt for 430 years and left the land after the night of watching for the Lord. The fifth open portion ends here. In the continuation of the reading, God told Moses and Aaron the laws of who was to keep the Passover. A closed portion ends here. The reading concludes with a notice that on the same day, God bought the Israelites out of Egypt. The sixth reading and the sixth open portion end here with the end of chapter 12. Moses told the people to remember the day and the month in which God brought them out of Egypt, and to keep the service to commemorate their deliverance in the same month, eating only unleavened bread (מַצָּה, matzah). And they were to tell their children to keep it as a sign upon their hands and for a memorial between their eyes and to keep this ordinance in its season from year to year. The seventh open portion ends here. In the continuation of the reading, God instructed Moses in the laws of the firstborn. In the maftir (מפטיר) reading that concludes the parashah, God instructed that if their children asked about consecrating the firstborn, the Israelites were to tell their children that God slew the firstborn of Egypt, and therefore the Israelites were to sacrifice to God all firstborn animals and redeem their firstborn sons. And thus it shall be for a sign upon their hands, and for frontlets between their eyes, for with a mighty hand God brought them out of Egypt. The seventh reading, a closed portion, and the parashah end here.

Мысырдан шығу 10-тарау

Шығыс 10:1–20-дағы шегірткелердің апаты бірнеше ежелгі мәтіндерде де кездеседі, көбінесе құдайлардың іс-әрекеттерімен байланыстырылады. Мысалы, ежелгі шумерлік «Ауызша мен сапаның дауы» ертегісінде Энлиль құдайының қолы мен шегірткелердің тобының іс-қимылы суреттелген. Сонымен қатар, шамамен 1450–1200 жж. аралығындағы Анат құдайына арналған угариттік өлеңде Анаттың соғысқа қатысып, шегірткелер сияқты мәйіттерді қалдырғаны айтылады. Жаңа патшалық Египетінен алынған бір хатта, бір жазушы екіншісін кеңсе жұмысын тастап, егіс шаруашылығымен айналысқаны үшін кінәлайды, онда «Егістікте тышқандар көбейді, шегірткелер түседі, мал жалмап қояды» делінген. Акадтық бір болжамда шегірткелердің пайда болып, жерді жалмап жейтіні айтылған. 754 ж.б.д. Ассирияның Ашшур-насир V мен Сирияның Арпадтың Мати’илуы арасындағы келісімде, егер Мати’илу келісімді бұзса, «шегірткелер пайда болып, оның жерін жалмап жейді» делінген. Сол сияқты, шамамен 750 ж.б.д. жасалған Ктк пен Арпад арасындағы келісімде: «Егер Мати’ел Баргаяға, оның ұлына және ұрпақтарына адал болмаса, Хадад жер беті мен аспандағы барлық жамандықтарды, барлық қиындықтарды төгіп жіберсін. Арпадқа нөсер жаңбыр жаусын! Жеті жыл бойы шегірткелер жесін. Жеті жыл бойы құрттар жесін. Жеті жыл бойы жер бетінде шөп өспесін, ешқандай жасыл шөп те көрінбесін, өсімдіктер де өспесін», – делінген. Ал 681–669 жж.б.д. Жаңа Ассирия империясын басқарған Есархаддонның вассалдық келісімдері келісімді бұзған вассалға мынадай қауіптендірулер жасаған: «Адад, аспан мен жердің канал инспекторы, сіздің жеріңіздегі өсімдіктерді құрғатсын, жайылымдарыңыздан аулақ болып, сіздің жеріңізге қатты бұзылатын жаңбыр жаудырсын, жердің өнімін азайтатын шегірткелер сіздің егініңізді жалмап жесін, үйлеріңізде диірмен немесе пештің дыбысы болмасын, сіз үшін ұнтақталатын арпа рационы жоғалсын, сондықтан олар сіздің сүйектеріңізді, ұлдарыңыздың және қыздарыңыздың сүйектерін арпа рационының орнына ұнтақтасын, тіпті саусағыңыздың (бірінші) буыны қамырға батырмасын, қамыр… олар жесін! Олар (құдайлар) сіздің жеріңізді және ауданыңызды шегірткелер сияқты жесін, сіздің жеріңізді құрт-құрттар, жәндіктер жалмап жесін!» Ассириялық бата: «Астыққа зиян келтіретін зұлым шегіртке, жеміс бақтарын кептіретін зиянды жәндік, ол құдай мен құдайшаға арналған тұрақты құрбандықтарды тоқтатады, Энлиль сізді тыңдайды, Туту сізге мойынсұнады, ол (жәндік) ештеңеге тұрмасын!» дейді.

The plague of locusts in Exodus 10:1–20 finds parallels in several ancient texts, often involving the actions of gods. The ancient Sumerian tale The Disputation Between the Hoe and the Plow related the acts of the god Enlil's hand and the locust swarm. Similarly, an Ugaritic poem about the goddess Anat circa 1450–1200 BCE related how Anat did battle, leaving corpses like locusts. In a New Kingdom Egyptian letter, one scribe chided another for leaving scribal work to labor in agriculture, where "The mice abound in the field, the locust descends, the cattle devour." An Akkadian prophecy foretold that locusts would arise and devour the land. The 754 BCE treaty between Ashur nirari V of Assyria and Mati'ilu of Arpad, Syria, provided that if Mati'ilu violated the treaty, "May locusts appear and devour his land." Similarly, the treaty between Ktk and Arpad struck at about 750 BCE provided: "If Matti'el is false to Barga'yah and to his son and to his offspring . May Hadad pour out everything evil on earth and in heaven, and every trouble. And may he pour out hailstones upon Arpad. Seven years shall the locust eat. Seven years shall the worm eat. Seven years shall blight come upon the face of its land, and no grass shall sprout, so that nothing green can be seen and its vegetation does not appear." And the Vassal Treaties of Esarhaddon, who ruled the Neo Assyrian Empire 681–669 BCE, threatened the vassal who breached the treaty with these threats: "May Adad, the canal inspector of heaven and earth, put an end to vegetation in your land, may he avoid your meadows and hit your land with a severe destructive downpour, may locusts, which diminish the produce of the land, devour your crops, let there be no sound of the grinding stone or the oven in your houses, let barley rations to be ground disappear for you, so that they grind your bones, (the bones of) your sons and daughters instead of barley rations, and not even the (first) joint of your finger should be able to dip into the dough, may the . eat the dough from your troughs. . May they (the gods) let lice, caterpillars, and other field pests eat up your land and your district as if locusts." An Assyrian blessing wished: "The evil locust which ravages the grain, the malignant grasshopper which dries up the orchards, which would cut off the regular offerings of god and goddess,—Enlil listens to you, Tutu obeys you—may it (the grasshopper) be counted as naught!"

Мысырдан шығу 12 - тарау

Мысырдан шығу 12:22-де есіктің төбесіне және екі есік бағанасына қан жағу туралы бұйрық, «жамандық [апат] үйге кірмеуі үшін» есіктер мен кілт тесіктеріне қан жағу рәсімдері орындалған бабылдық Намбурби ритуалдарымен сабақтас.

Мысырдан шығу 13 - тарау

Мысырдан шығу 3:8 және 17, 13:5, 33:3, Леуіліктер 20:24, Сандар 13:27 және 14:8, және 5-ші Заң 6:3, 11:9, 26:9 және 15, 27:3 және 31:20 тармақтарында Израиль жері "сүт пен бал ағып жатқан" жер ретінде сипатталады. Сол сияқты, орта египет (б.з.д. екінші мыңжылдықтың басындағы) Синухе ертегісі Израиль жерін былай сипаттаған: "Бұл Яа деп аталатын жақсы жер еді. Онда інжір мен жүзім өсті. Онда судағыдан гөрі шарап көп болды. Оның балы мол, майы көп еді. Ағаштарында әр түрлі жемістер болды. Арпа мен бидай, және барлық түрдегі малдың шексіз саны болды."

Мысырдан шығу 12 - тарау

Бұл кітапта израильдіктерге Құрбандық қойдың ешбір сүйегін сындырмау керектігі айтылған, осылайша израиль ұлдарының ешбір сүйегі сығылмауы үшін. Филонның айтуынша, Құдай израильдіктерге Құрбандыққа ашымаған нан мен ащы шөптерді бірге ұсынуға бұйырған, себебі ашымаған нан – үлкен асығушылық пен жылдамдық символы, ал ащы шөптер – израильдіктердің құлдықта бастан өткерген ащы өмір мен күресін білдіреді. Филон сондай-ақ, одан терең мағынасы бар екенін айтты: ашытқылы және ашыған тағамдар көтеріледі, ал ашытқысыз тағамдар төмен қалады, және осы екі жағдайдың әрқайсы жаның түрлерін символдайды. Ашытқы – мақтанға толы, текетірестікпен ұсынылған жанды, ал ашытқысыз нан – өзгермейтін, салмақты және орта жолды таңдайтын жанды білдіреді. Ащы шөптер құштарлықтан бейжайлыққа, зұлымдықтан ізгілікке жасалған рухани көші-қонды көрсетеді. Себебі, Филонның айтуынша, шын ниетпен өкінгендер бұрынғы өмір салтына ашуланып, құштарлықтың азғырғыш және алдамшы әйеліне берілген уақыттарын қайғымен еске алады, құштарлыққа алданып, өздерін жаңаруға және даналықты іздеуде алға жылжуға тиіс болғанда. Сондықтан, тәубеге ұмтылғандар ашымаған нанды ащы шөптермен жеді; олар ескі және шыдай алмайтын өмірлері үшін алдымен ащылықты сезінді, содан кейін мақтан мен өркөкіректің керісін, кішіпейілділік туралы ойланып жеді. Филон қорытындылап айтқанда, бұрынғы күнәлердің есіне түсу қорқыныш туғызады, ал күнәні еске түсіру арқылы шектеу ақылға пайда әкеледі.

Мысырдан шығу 10-тарау

Мысырдан шығу 12:1, 43 және 50-ші тармақтарды оқып, бір мидраш 18 тармақта Жазбалар Мұса мен Һаронды (Израильдің құтқарылу құралы) тең дәрежеде қояды (Құдай екеуіне де бірдей сөйлегенін айтады) және осылайша Амидада 18 бата бар деп үйретті. Бір мидрашта Шығыс 10:1-де Құдай "Кел (בֹּא, бо)" деген сөзбен басталады, "Қоян (לֶך, лех)" емес, осы арқылы Құдайдың даналығы жердің барлық бөлігін, тіпті Перғауынның Мысырын да толтыратынын білдіреді. Раввин Иоханан Құдайдың Шығыс 10:1-дегі: "Мен оның жүрегін қатайттым" деген сөздері еретиктерге Перғауынның тәубеге келуге мүмкіндігі болмағанын дәлелдеуге негіз бола ма деп сұрады. Раввин Симеон бен Лакиш (Реш Лакиш) еретиктердің аузын жабу керек деп жауап берді, себебі Нақыл сөздер 3:34 айтады: "Қайғыртушылармен Ол де күреспейді". Егер Құдай адамдарды бір, екі, тіпті үш рет ескерткенімен, олар тәубеге келмесе, онда Құдай олардың жүректерін жабық қылып, олардан олардың күнәлары үшін кек алады. Перғауын да осылай болды. Құдай оған бес рет (бірінші бес апатта) ескерткенімен, ол назар салған жоқ. Сондықтан Құдай Перғауынға оның мойнын қатайтып, жүрегін қатайтқанын айтты, осылайша оның таза еместігін арттырды. Мидраш "Мен қатайттым" (הִכְבַּדְתִּי, hichbad'ti) деген сөздің Құдай Перғауынның жүрегін бауыр (כָּבֵד, kaveid) сияқты жасағанын білдіреді, екінші рет қайнатса қатайып, сіңіре алмайтын болады. Осылайша Перғауынның жүрегі бауыр сияқты болды, ол Құдайдың сөздерін қабылдамады. Раввин Хаманың ұлы, діни қызметкер, раввин Финеес те Құдай Перғауынның жүрегін қатайтқанын Әйүп 36:13 тармағына сәйкес түсіндірді: "Бірақ жүректері зұлым адамдар ашу-ызаға толы, Құдай оларды байлағанда, олар көмекке жалбарынып, көмек сұрамайды". Раввин Финеес былай деп үйретті: "Егер Құдай олардың тәубесін күтсе де, олар мұны істемесе, кейінірек, тіпті олар бұл туралы ойласа да, Құдай олардың жүректерін тәубеден аулақ етеді". Раввин Финеес Әйүп 36:13-дегі "Жүректері Құдайға мойынсұнбайтындар" деген сөздерді Құдайға мойынсұнбай бастағандар өздеріне Құдайдың қаһарын әкеледі деп түсіндірді. Ал раввин Финеес Әйүп 36:13 аяттағы: "Олар Алла оларды байлағанда көмекке жалбарынады" деген сөздерді түсіндіріп, Құдайға мойынсұнбайтындар кейін Құдайға қайта оралып, Оған дұға еткісі келсе де, олар бұдан былай оған бара алмайды, өйткені Құдай оларды байлап, жолдарын бөгеп қояды. Перғауын бірнеше апаттан кейін Құдайға дұға етуге ниеттенді, бірақ Құдай Мұсаға Шығыс 8:16-да былай деді: "Ол [дұға етуге] шығар алдында, Перғауынның алдында тұр". Шығыс 10:1-дегі "және оның қызметшілерінің жүректері" деген сөздерді оқып, бір мидраш Перғауынның жүрегі жұмсағанда, оның қызметшілерінің қатайғанын, ал олар жұмсағанда, Перғауынның өзі қатайғанын үйретті. Екеуі де жұмсағанда, Құдай олардың жүректерін қатайтты, Шығыс 10:1 айтқандай. Құдай оларды бұрынғы қыңырлықтары үшін жазалау үшін олардың жүректерін тәубеден жапты. Шығыс 10:1-дегі "Менің белгілерім (אֹתֹתַי, ototai) олардың арасында" деген сөздерді оқып, раввин Юда бен Симон Құдай апаттардың әріптерін олардың денелеріне жазғанын үйретті. Сол сияқты, бір мидраш Құдай Мұсаның таяғына қай апат болатынын білуі үшін, сол апаттардың қысқартылған нұсқаларын жазды деп үйретті. Бір бараитада (араб. baraita) Яһуда би (яғни, басқалар Рабби Меир) Алланың адамға есесін қайтаратындығын айтқан. Бір мидраш-та Құдайдың Перғауынға жазаларын бірінен соң бірі жібергенін үйретеді. Құдай мысырлықтардың суын қанға айналдырды, өйткені мысырлықтар израильдіктерге ырымдық ваннаны (микве) қолдануға тыйым салған, сондықтан израильдік әйелдер күйеулерімен неке қатынасын жасамайды. Мысырлықтар израильдіктерге жыртқыш аңдар мен бауырымен жорғалаушыларды әкелуді бұйырған еді. Мысырлықтар израильдіктерді көшелер мен базарларды тазалауға мәжбүрлегендіктен, Құдай оларға маса жіберді. Мысырлықтар израильдіктерді әйелдерінен ажырату үшін аю, арыстан, барс аулауды талап еткендіктен, Құдай оларға жыртқыш аңдарды жіберді. Құдай Мысырдың малдарын індетпен жазалады, себебі олар израильдіктерді қой бағушы болып қызмет етуге мәжбүрледі. Мысырлықтар израильдіктерді ыстыққа шақырғандықтан, Құдай оларға індет жіберді. Мысырлықтар израильдіктерді егін егіп, егін еккенде, Құдай олардың егіндіктерін құртты. Мысырлықтар израильдіктерді бидай мен арпа егуге мәжбүрлегендіктен, Құдай осы шегірткелерді олардың астығын қырып-жоюға жіберді. Құдай қараңғылықты Мысырдан әкелді, өйткені израильдіктердің арасында мысырлық қамқоршылары болған, Мысырда молшылық пен құрметте өмір сүрген және Мысырдан кетуге құмар емес адамдар болды. Бір мидрашта Құдай Мысырлықтар үшін Мысырлықтар израильдіктерді бидай мен арпа егуге мәжбүрлегендіктен, шегірткелерді жіберді. Құдай шегіртке апатына "ертең" уақытын белгіледі, осылайша мысырлықтар өкініш сезіміне келіп, тәубе етуге мүмкіндік алады (мысырлықтардың тәубе етуге толығымен тыйым салынбағанын көрсетеді). Шығыс 10:7-де "Перғауынның қызметшілері оған былай деді: 'Бұл адам бізге қаншалықты қауіпті?'" деген сөздерді оқып, даналар Перғауынның қызметшілерін жақсы кеңес берген алты мысалдың біріне қосты, олар Нааманның қызметшілері, патша Саулдың министрлері, Арам патшасының министрлері және патша Ахасуэрус министрлері. Шығыс 10:8-де Перғауыннің сұрағын оқып: "Кімдер бару керек?" бір мидраш Перғауынның жұлдыздарда Мысырдан шығатындардың барлығынан тек екеуінің, Яһошуа мен Калебтің ғана Израиль жеріне кіретінін көргендіктен, осы сұрақты қойғанын үйретті. Перғауын осы екеуіне сілтеме жасады, "Кімдер?" деп сұрағанда. Бір мидраш Перғауынның Мұсаға Шығыс 10:10-да айтқан сөздерін: "Алдыңда жамандық тұрғанын көр" деп түсіндірді, Перғауынның қарттар мен жастарды жіберу туралы сұрау жасаған адамның жалғыз мақсаты қашу екенін түсінгенін көрсетеді. Перғауын Мұсаның жамандық жасап, қашуға тырысады деп ойлады. Сондықтан Перғауын Мұсаны ешқандай нәрседе тыңдамайтынын айтты, Шығыс 10:11-дегі сөздермен: "Олар Перғауынның алдынан қуылды".

Reading Exodus 12:1, 43, and 50, a midrash taught that in 18 verses, Scripture places Moses and Aaron (the instruments of Israel's deliverance) on an equal footing (reporting that God spoke to both of them alike), and thus there are 18 benedictions in the Amidah. A midrash taught that in Exodus 10:1, God begins with the word "Come (בֹּא, bo)," instead of "Go (לֶך, lech)," to teach that the Glory of God fills the whole earth, including Pharaoh's Egypt. Rabbi Joḥanan asked whether God's words in Exodus 10:1, "For I have hardened his heart," did not provide heretics with ground for arguing that Pharaoh had no means of repenting. Rabbi Simeon ben Lakish (Resh Lakish) replied that the mouths of the heretics should be stopped up. For, as Proverbs 3:34 teaches, "If it concerns the scorners, He scorns them." When God warns people once, twice, and even a third time, and they still do not repent, then God closes their hearts against repentance so that God may exact vengeance from them for their sins. Thus, it was with the wicked Pharaoh. Since God sent five times to him (in the first five plagues) and he took no notice, God then told Pharaoh that he had stiffened his neck and hardened his heart, so God would add to Pharaoh's impurity. The midrash taught that the expression "I hardened" (הִכְבַּדְתִּי, hichbad'ti) implied that God made Pharaoh's heart like a liver (כָּבֵד, kaveid), which stiffens (and becomes unabsorbent) if boiled a second time. So Pharaoh's heart was made like a liver, and he did not receive the words of God. Similarly, Rabbi Phinehas, the priest, son of Rabbi Hama, interpreted God's hardening of Pharaoh's heart in light of Job 36:13, "But they who are godless in heart lay up anger; they cry not for help when He binds them." Rabbi Phinehas taught that if the godless, for whose repentance God waits, do not do so, then later, even when they do think of it, God distracts their hearts from penitence. Rabbi Phinehas interpreted the words of Job 36:13, "And they who are godless in heart," to teach that those who begin by being godless in heart end up bringing upon themselves God's anger. And Rabbi Phinehas interpreted the words of Job 36:13, "They cry not for help when He binds them," to teach that though the godless wish later to return to God and to pray to God, they are no longer able, because God binds them and bars their way. Thus after several plagues, Pharaoh wished to pray to God, but God told Moses in Exodus 8:16: "Before he goes out [to pray to God], stand before Pharaoh." Reading the words of Exodus 10:1, "and the heart of his servants," a midrash taught that when Pharaoh's heart softened, his servants' hardened, and when they softened, he hardened. When both softened, God hardened their hearts, as Exodus 10:1 states. God closed their hearts to repentance to punish them for their earlier stubbornness. Reading the words "My signs (אֹתֹתַי, ototai) in the midst of them" in Exodus 10:1, Rabbi Judah ben Simon taught that God inscribed the letters of the plagues on their very bodies. Similarly, a midrash taught that God inscribed abbreviations of the plagues on the staff of Moses, so that he would know which plague was next. It was taught in a baraita that Rabbi Judah the Prince (or others say Rabbi Meir) used to say that Providence repays a person measure for measure. Thus, a midrash taught that God sent the plagues against Pharaoh measure for measure. God changed the Egyptians' water into blood because the Egyptians prevented the Israelites from using the ritual bath (mikveh) so as to prevent the Israelite women from having marital relations with their husbands. God brought frogs because the Egyptians had ordered the Israelites to bring them reptiles and creeping creatures (which were an abomination to the Israelites). God sent lice because the Egyptians had made the Israelites clean the dirty streets and marketplaces. God sent swarms of wild animals because the Egyptians had demanded that the Israelites catch bears, lions, and leopards so as to separate the Israelite men from their wives. God brought the pestilence upon the Egyptians' cattle because they had forced the Israelites to serve as shepherds to keep the Israelite men away from their wives. God sent boils because the Egyptians had demanded that the Israelites warm things for them. God sent hail to destroy the Egyptians' crops because the Egyptians had sent the Israelites into the fields to plow and sow. God brought the locusts to destroy the Egyptians' grain because the Egyptians had forced the Israelites to plant wheat and barley for them. God brought darkness because among the Israelites were transgressors who had Egyptian patrons and lived in affluence and honor in Egypt and did not want to leave Egypt, and so God brought darkness so that God could kill these transgressors without the Egyptians' seeing. A midrash taught that God brought the locusts upon the Egyptians in Exodus 10:1–20 because the Egyptians had made the Israelites sow wheat and barley for them, and thus God brought locusts to devour what the Israelites had sown for them. A midrash taught that God fixed a time of "tomorrow" for the plague of locusts in Exodus 10:4 so that the Egyptians might feel remorse and do penitence (thus showing that the Egyptians were still not barred from doing penitence). Reading in Exodus 10:7 that "Pharaoh's servants said to him: 'How long shall this man be a snare unto us?'" the Sages counted Pharaoh's servants among six exemplars who gave good advice, along with Naaman's servants, King Saul's ministers, the ministers of the King of Aram, and the ministers of King Ahasuerus. Reading Pharaoh's question in Exodus 10:8, "Who are they that shall go?" a midrash taught that Pharaoh asked this because he saw in the stars that of all who would leave Egypt, only two, Joshua and Caleb, were destined to enter the Land of Israel. It was to these two to whom Pharaoh alluded when he asked, "Who are they?" A midrash read Pharaoh's words to Moses in Exodus 10:10, "see that evil is before your face," to indicate that Pharaoh deduced that one who made a request for the young and the old to go could have only one object in mind—to flee. Pharaoh thus perceived that Moses sought to do evil and flee. On that account, Pharaoh said that he would not listen to Moses in anything further, and in the words of Exodus 10:11, "they were driven out from Pharaoh's presence"

Раввин Элиезердің Мишнасы Перғауынның Мұсаға Шығыс 10:11-де: "Себебі осыны қалайсың" дегенде израильдіктерді қысымға алғанын үйретті. Раввин Элиезердің Мишнасы қысым жасаудың жаман нәтижелерін беретінін үйретті, өйткені Құдай Перғауын израильдіктерді қысымға алғанға дейін апаттардың ешқайсысында табиғат заңдарын өзгерткен жоқ. Перғауын израильдіктерді мазақтап, Мұсаға: "Ер адамдар, әйелдер және балалар бару керек дейсің, бірақ саған тек ер адамдар ғана керек", - деді. Перғауын израильдіктерді мазақтап, Құдай табиғат заңдарын өзгертті және Перғауынға қараңғылық әкелді. Бір мидраш Перғауынның Мұсаға Шығыс 10:16-да айтқан сөздерін: "Мен Құдайға, сіздің Құдайға қарсы күнә жасадым" деп түсіндірді, Перғауынның израильдіктерді босата алмауына қатысты (Құдай Перғауынға Мұса арқылы бұйырғандай). Перғауынның Мұсаға "Мен сізге қарсы күнә жасадым" деген сөздерін Перғауынның Мұсаны оның алдынан қуғандығына, сондай-ақ Перғауынның Шығыс 10:10-да: "Егер сізді Құдаймен бірге көрсем" деп айтқанда Мұсаны қарғысымен байланысты екеніне қатысты. Осылайша Перғауын Шығыс 10:17-де кешірім сұрады, Мұсадан: "Енді, сұраймын, менің осы бір күнәмізді кешір" деді. Он тайпа, Тир, шектен шыққан империя және Гееннаның зұлымдары. Шығыс 10:19-дағы "Мысырдың шекарасының барлығында бір шегіртке де қалмады" деген сөздерді оқып, раввин Иоханан шегірткелер келген кезде мысырлықтар қуанғандарын және оларды жинап, бөшкелерге толтырғандарын үйретті. Содан кейін Құдай мысырлықтардың Құдайдың оларға келтірген апаттарымен қуанғанына ашуланды.

The Mishnat Rabbi Eliezer taught that Pharaoh mocked the Israelites when he told Moses in Exodus 10:11, "for that is what you desire." The Mishnat Rabbi Eliezer taught that mockery yields evil results, for God did not change the course of nature in any of the plagues until Pharaoh mocked the Israelites. Pharaoh jeered at the Israelites, telling Moses "You tell me, 'The men, the women, and the children are to go'; yet you really need only the men." And since Pharaoh mocked the Israelites, God altered the course of nature and turned light into darkness upon Pharaoh. A midrash read Pharaoh's words to Moses in Exodus 10:16, "I have sinned against the Lord your God," to apply to Pharaoh's not letting the Israelites go free (as God had commanded Pharaoh through Moses). And Pharaoh's words to Moses, "I have sinned . against you," to apply to Pharaoh's driving Moses out from his presence, as well as to Pharaoh's intention to curse Moses when Pharaoh said in Exodus 10:10, "So be the Lord with you." Thus, Pharaoh sought forgiveness in Exodus 10:17, asking Moses, "Now therefore forgive, I pray, my sin only this once." the Ten Tribes, Tyre, a wanton empire, and the wicked of Gehinnom. Reading the words of Exodus 10:19, "there remained not one locust in all the border of Egypt," Rabbi Johanan taught that when the locusts first came, the Egyptians rejoiced and gathered them and filled barrels with them. Then God became outraged that the Egyptians would rejoice with the plagues that God had brought upon them. And immediately (as reported in Exodus 10:19), "the Lord turned an exceeding strong west wind, which took up the locusts." And the midrash interpreted the words of Exodus 10:19, "there remained not one locust in all the border of Egypt," to teach that the wind blew away even the locusts that the Egyptians had pickled in their pots and barrels. A midrash taught that God brought darkness upon the people in Exodus 10:21–23 because some Israelite transgressors had Egyptian patrons, lived in affluence and honor, and were unwilling to leave Egypt. God reasoned that bringing a plague and killing these transgressors publicly would cause the Egyptians to conclude that the plagues punished Egyptians and Israelites alike, and thus did not come from God. Thus, God brought darkness upon the Egyptians for three days, so that the Israelites could bury the dead transgressors without the Egyptians seeing them do so. Reading the words "even darkness that could be felt" in Exodus 10:22, the Sages conjectured that it was as thick as a denar coin, for "even darkness that could be felt" implied a darkness that had substance. Rabbi Abdimi of Haifa interpreted the words "thick darkness" in Exodus 10:22 to teach that the darkness was doubled and redoubled.

Мысырдан шығу 11-ші тарау

Мидрашта айтылғандай, Мысырдан шығу кітабының 10:28–29 аяттарында Перғауын Мұсаға: «Менің бетіме қайта бақпа», – дегеннен кейін, Мұса: «Мен сенің бетіңді енді көрмеймін», – деп жауап берді. Бірақ Мұса Перғауынның қасынан кетер алдында, Құдай Перғауынға тағы бір апат туралы хабарлау қажет деп ойлады. Сондықтан Құдай Мұса үшін Перғауынның сарайына асығыс кірді, Мұсаның «Мен сенің бетіңді енді көрмеймін» деген сөзі жалған болып көрінбесін деп. Мидраш бұл Құдайдың Мұсамен Перғауынның үйінде сөйлескен жалғыз оқиға екенін айтады. Құдай Перғауынның сарайына асығыс кіріп, Мұсаға: «Мен Перғауынға тағы бір апат әкелемін», – деді. Мұса мұны естігенде қуанды. Содан Мұса Мысырдан шығу кітабының 11:4 аятында былай деп жариялады: «Жаратушы Раббым: «Түн ортасында Мен Мысырдың арасына шығамын»». Мұса Перғауынға: «Сен дұрыс айттың, Мен сенің бетіңді енді көрмеймін, себебі Мен енді саған келмеймін, бірақ сен Менің алдыма келесің», – деді. Одан әрі Перғауын ғана емес, оның әскер басшылары, билеушісі және барлық сарайлықтары Израильдің Мысырдан кетуі үшін Мұсаға жалбарынып, дөңгелектей жатып тілектеріне жетеді, Мысырдан шығу кітабының 11:8 аятында Мұса былай деді: «Осы қызметшілеріңнің бәрі Менің алдыма келеді». Мұса Перғауынның Мұсаға бас иіп құлшынатынын айтқысы келмеді, патшалыққа деген құрметтің арқасында. Гемара Мысырдан шығу кітабының 11:4 аятындағы «Түн ортасында Мен Мысырдың арасына шығамын» деген сөздерден Мұсаның өзінің түн ортасының нақты уақытын білмегенін түсіндірді. Гемараның пікірінше, Мысырдан шығу кітабының 11:4 аятында «түн ортасында» делінген себебі, Құдай Мұсаға «түн ортасында» деді, өйткені Құдай түннің қашан түсетінін білмейді. Осылайша, Гемара Құдайдың Мұсаға «түн ортасында» дегенін, ал Мұсаның Перғауынға «түн ортасында» дегенін айтады, себебі Мұса түн ортасының нақты уақытына күмәнданды. Бірақ Рав Зейра Мұсаның түн ортасының нақты уақытын білгенін, бірақ Перғауынның жұлдыжол баяушылары түн ортасының нақты уақытында қателік жіберіп, Мұсаны жалғаншы деп айыптауы мүмкін деп ойлағандықтан «түн ортасында» дегенін айтты. Рав Аши Мысырдан шығу кітабының 11:4 аятында Мұсаның 13 нисан күнінің түнінде, 14 нисан күніне өткенде сөйлегенін және Мұсаның: «Құдай былай деді: «Ертең түннің ортасында Мен Мысырдың арасына шығамын»», – дегенін түсіндірді. Раввин Йоханан Ән әуенінің 2:12 аятында Мұса туралы айтылғанын, «Біздің жерімізде торпақ құстың (тор) дауысы естіледі» деген сөздерді «Біздің жерімізде жақсы саяхатшының (тайяр) дауысы естіледі» деп түсіндірді. Раввин Йоханан Ән әуенінің 2:12 аяты Мұса туралы Мысырдан шығу кітабының 11:4 аятында айтылған уақытта айтылғанын үйретті: «Мұса былай деді: «Жаратушы Раббым: «Түн ортасында Мен Мысырдың арасына шығамын»»». Гемара арманның орындалуы оның түсіндірілуіне байланысты екенін айтты, сондықтан итті армандаған адам ерте тұрып, Мысырдан шығу кітабының 11:7 аятындағы: «Исраилдің балаларының ешқайсысына қарсы ит тіл қатпасын» деген бақытты сөздерді айтуы керек, Ишая 56:11 аятындағы (Израильдің бұзылған аристократиясы туралы) «Иттер ашкөз» деген бақытсыз сөздерді ойламас бұрын, арманға жақсы мағына беру үшін және осылайша бақытты орындалуға қол жеткізу үшін. Раввин Жаннай адамның патшаға әрқашан құрмет көрсету керектігін үйретті, Мұсаның Мысырдан шығу кітабының 11:8 аятында Перғауынға: «Сенің барлық қызметшілерің . Менің алдыма келіп, бас иеді», – дегенінің мысалында. Мұса Перғауынның өзінің Мұсаға бас иіп құлшынатынын айтпады, патшалыққа деген құрметтің арқасында. Сол сияқты, бір мидраш Құдайдың Мұса мен Һаронға Мысырдан шығу кітабының 6:13 аятындағы «Перғауынға, Мысыр патшасына» деген нұсқауларын түсіндіріп, Құдай Мұса мен Һаронға Перғауынды жазалауға міндетті болса да, Мұса мен Һаронның Перғауынның патшалық дәрежесіне лайықты құрмет көрсетуін қалағанын айтты. Мұса осылай істеді, Мысырдан шығу кітабының 11:8 аятында Мұса Перғауынға Құдайдың: «Осы қызметшілеріңнің бәрі Менің алдыма келіп, бас иеді», – дегенін айтты. Мұса Перғауынның өзінің келетінін айтпады, тек Перғауынның қызметшілері келетінін айтты. Бірақ Мұса Перғауынның өзінің келетінін де айтуға болар еді, өйткені Мысырдан шығу кітабының 12:30 аятында: «Перғауын түн ортасында тұрып, оның қасына келді», – деп жазылған. Бірақ Мұса оған құрмет көрсету үшін Перғауынның есімін атамады. Раввин Джошуа бен Карха Торадағы «ашу-ызаның» әр оқиғасы ұзаққа созылатын әсерге әкеледі деп үйретті. Гемара Мысырдан шығу кітабының 11:8 аятында Мұсаның «Перғауыннан қатты ашуланып» кеткені туралы жазылған, бірақ Мұсаның ашуынан Перғауынға ештеңе айтпағаны туралы айтылмағандықтан бұл принциптің дұрыс екендігіне күмәнданды. Гемараның айтуынша, Реш-Лакиш Мұсаның Перғауынның қасынан кетер алдында оған шапалақ соққанын үйреткен.

A midrash told that immediately after the exchange between Pharaoh and Moses in Exodus 10:28–29, in which Pharaoh told Moses, "Take heed to see my face no more," and Moses answered, "I will see your face again no more"—but before Moses left Pharaoh's presence—God thought that God still had to inform Pharaoh of one more plague. Immediately therefore God hurriedly entered the palace of Pharaoh for the sake of Moses, so that Moses would not appear untruthful for having said that Moses would see Pharaoh's face no more. The midrash taught that this was the only occasion when God spoke with Moses in Pharaoh's house. So God rushed into Pharaoh's palace and told Moses, as Exodus 11:1 reports, "Yet one plague more will I bring upon Pharaoh." When Moses heard this, he rejoiced. Moses then proclaimed, as Exodus 11:4 reports, "Thus says the Lord: 'About midnight will I go out into the midst of Egypt.'" Moses told Pharaoh that Pharaoh was right that Moses would see Pharaoh's face no more, for Moses would no longer come to Pharaoh, but Pharaoh would come to Moses. And not only would Pharaoh come, but also the chief of his hosts, his governor, and all his courtiers, imploring and prostrating themselves to Moses for the Israelites to depart from Egypt, as Exodus 11:8 reports that Moses said, "And all these your servants shall come down to me." Moses did not wish to say that Pharaoh would bow down to Moses, out of respect for royalty. The Gemara deduced from the words, "About midnight I will go out into the midst of Egypt," in Exodus 11:4 that even Moses did not know exactly when midnight fell. The Gemara reasoned that Exodus 11:4 could not say "about midnight" because God told Moses "about midnight," for God cannot have any doubt about when midnight falls. Thus the Gemara concluded that God told Moses "at midnight," and then Moses told Pharaoh "about midnight" because Moses was in doubt as to the exact moment of midnight. But Rav Zeira argued that Moses certainly knew the exact time of midnight, but said "about midnight" because he thought that Pharaoh's astrologers might make a mistake as to the exact moment of midnight and then accuse Moses of being a liar. And Rav Ashi argued that in Exodus 11:4, Moses spoke at midnight of the night of the thirteenth of Nisan as it became the fourteenth of Nisan, and thus Moses said: "God said: 'Tomorrow at the hour like the midnight of tonight, I will go out into the midst of Egypt.'" Rabbi Johanan taught that Song of Songs 2:12 speaks of Moses when it says, "The voice of the turtle (tor) is heard in our land," reading the verse to mean, "The voice of the good explorer (tayyar) is heard in our land." Rabbi Johanan taught that Song of Songs 2:12 thus speaks of Moses at the time of which Exodus 11:4 reports: "And Moses said: 'Thus says the Lord: "About midnight will I go out into the midst of Egypt . ."'" The Gemara advised that because of the principle that a dream's realization follows its interpretation, one who dreams of a dog should rise early and say the fortunate words of Exodus 11:7, "But against any of the children of Israel shall not a dog whet his tongue," before thinking of the unfortunate words of Isaiah 56:11 (regarding Israel's corrupt aristocracy), "Yea, the dogs are greedy," so as to attribute to the dream the more favorable meaning and thus the more fortunate realization. Rabbi Jannai taught that one should always show respect to a ruler, following the example of Moses, who in Exodus 11:8, told Pharaoh that "all your servants shall . bow down to me," but out of respect for royalty did not say that Pharaoh himself would seek favors of Moses, as reported in Exodus 12:30–32. Similarly, a midrash interpreted God's instructions to Moses and Aaron in Exodus 6:13, "and to Pharaoh, King of Egypt," to convey that God told Moses and Aaron that although God really ought to punish Pharaoh, God wanted Moses and Aaron to show Pharaoh the respect due to his regal position. And Moses did so, as Exodus 11:8 reports that Moses told Pharaoh that God said, "And all these your servants shall come down to Me." Moses did not say that Pharaoh would come down, only that Pharaoh's servants would do so. But Moses could well have said that Pharaoh himself would come down, for Exodus 12:30 reports, "Pharaoh arose at midnight." But Moses did not mention Pharaoh specifically so as to pay him respect. Rabbi Joshua ben Karhah taught that a lasting effect resulted from every instance of "fierce anger" in the Torah. The Gemara questioned whether this principle held true in the case of Exodus 11:8, which reports that Moses "went out from Pharaoh in hot anger," but does not report Moses saying anything to Pharaoh because of his anger. In response, the Gemara reported that Resh Lakish taught that Moses slapped Pharaoh before he left Pharaoh's presence.

Мысырдан шығу 12 - тарау

Мишнада айтылғандай, адар айының төртінші сенбі күні қауымдар Шығу кітабының 12:1–20 аяттарын оқыды. Гемарада Шығу кітабының 12:2 аятындағы «Бұл ай сендер үшін айлардың басы болсын» деген сөздер айтылып, жаңа ай көрілгенде айды кідірмей қасиеттеу қажеттігі түсіндірілді. Мишнада нисан айының бірінші күні патшалар мен мерекелер үшін жаңа жыл екендігі жазылған. Тосефта мен бараита Шығу кітабының 12:2 аятынан: «Бұл ай – сендер үшін айлардың басы, жылдың бірінші айы болсын!» деп түсіндіріп, нисан айының айлардың жаңа жылы екенін, айларды нисан айынан бастап санау керектігін айтты. Пирке Де Рабби Элиезер Құдай күн мен айды жаратқанда, жылдар, айлар, күндер, түндер, маусымдар және аралық жылдардың барлығы Құдайдың алдында болды, ал Құдай жылдарды аралықтады және Адамға Эдем бағында есептеулерді берді, Жаратылыс кітабының 5:1 аятында: «Бұл Адам ұрпақтарының есептеуі» делінген. Адам бұл дәстүрді Енохқа жеткізді, ол аралық жылдар принципіне бастамашы болды, Жаратылыс кітабының 5:22 аятында: «Енох Құдаймен бірге жүрді» делінген. Енох бұл принципін Нойға, ол Шемге, ол Ыбырайымға, ол Ысқаққа, ол Яқупқа, ол Жүсіпке және оның бауырларына жеткізді. Жүсіп пен оның ағалары қайтыс болғаннан кейін, израильдіктер аралық жылдарды тоқтатып қойды, өйткені Шығу кітабының 1:6 аятында: «Жүсіп қайтыс болды, және оның барлық бауырлары, және сол ұрпақтың бәрі қайтыс болды» делінген. Содан кейін Құдай еврей күнтізбесінің принципін Мұса мен Харонға Мысырда ашты, Шығу кітабының 12:1–2 аяттарында: «Жаратқан Ие Мұса мен Харонға Мысыр елінде былай деді: «Бұл ай – сендер үшін айлардың басы болсын». Пирке Де Рабби Элиезер Шығу кітабының 12:1 аятындағы «деді» деген сөзден Құдай Мұса мен Харонға сол кезге дейін аралық жылдар принципі Құдаймен болған, бірақ содан кейін жылды аралықтауға олардың құқығы болды деп түсіндірді. Осылайша израильдіктер жылды Илия қайтып келіп, Мессия келуін жариялағанға дейін аралықтады. Хознаның раввині Асси (немесе басқалары Рав Хавиви) Шығу кітабының 40:17 аятындағы «Екінші жылдың бірінші айында, айдың бірінші күні» деген сөздерден киелі шатырдың нисан айының бірінші күні орнатылғанын түсіндірді. Осыған байланысты бір тана Нисан айының бірінші күні сол күні болған он маңызды оқиғаның арқасында он мәртебелі атаққа ие болды деп оқыды. Нисан айының бірінші күні: (1) жаратылыстың бірінші күні (Жаратылыс кітабының 1:1–5 аяттарында айтылғандай), (2) әміршілердің құрбандықтарын ұсынудың бірінші күні (Сандар кітабының 7:10–17 аяттарында айтылғандай), (3) діни қызметкерлердің құрбандық тартуларын ұсынудың бірінші күні (Леуіліктер кітабының 9:1–21 аяттарында айтылғандай), (4) жалпыға арналған құрбандықтың бірінші күні, (5) көктен от түсетін алғашқы күн (Леуіліктер кітабының 9:24 аятында айтылғандай), (6) діни қызметкерлердің қасиетті жерде киелі тамақ жеуінің бірінші күні, (7) Израильде Шехинаның тұруы үшін бірінші күн (Шығу кітабының 25:8 аятында айтылғандай), (8) Израильдің діни қызметкерлерінің батасын беруінің бірінші күні (Леуіліктер кітабының 9:22 аятында айтылғандай, Сандар кітабының 6:22–27 аяттарында айтылған батаны қолдана отырып), (9) биіктеу жерлерге тыйым салудың бірінші күні (Леуіліктер кітабының 17:3–4 аяттарында айтылғандай) және (10) жылдың алғашқы айы (Шығу кітабының 12:2 аятында айтылғандай). Мидраш Танхума израильдіктер киелі шатырды тұрғызбастан бұрын, Құдай Мұсамен от жанып тұрған бұтаның ішінде сөйлесті, өйткені Шығу кітабының 3:4 аятында: «Құдай оны бұтаның ішінде шақырды», - делінген. Мұнан кейін Құдай Мұсаға Мидьянда сөйледі, Шығу кітабының 4:19 аятында: «Жаратқан Ие Мұсаға Мидьянда сөйледі». Содан кейін Құдай Мұсаға Мысырда сөйледі, Шығу кітабының 12:1 аятында: «Жаратқан Ие Мұса мен Харонға Мысыр елінде сөйледі». Содан кейін Құдай Мұсаға Синай тауында сөйледі, Сандар кітабының 1:1 аятында: «Жаратқан Ие Мұсаға Синай шөлінде сөйледі». Израильдіктер киелі шатырды тұрғызғаннан кейін, Құдай Михей кітабының 6:8 аятында: «Мейірімділік – сұлулық, Құдаймен кішіпейілділікпен жүру» деп жазылған, және Құдай Мұсамен Кездесу шатырында сөйлесе бастады. Гемара Шығу кітабының 12:2 аятына сілтеме жасап, Пасха мейрамының заңдарын мейрамға екі апта қалғанда зерттеуді бастау керектігін айтады. Гемарада айтылғандай, бараиталар Пасха мейрамының заңдарын мейрамға 30 күн қалғанда зерттей бастайды деп үйреткен. Алайда Раббан Шимон бен Гамиль сол заңдарды мейрамға екі апта қалғанда зерттеу керектігін үйретті. Гемара Раббан Шимон бен Гамильдің ұстанымының себебі Шығу кітабының 12:2 аятында Мұсаның нисан айының бірінші күні тұрып, алғашқы Пасха мейрамын өткізу туралы нұсқау бергені болуы мүмкін деп жазды. Құдай: «Бұл ай сендер үшін айлардың басы, жылдың бірінші айы болсын» деді. Ал келесі аятта Құдай алғашқы Пасха мейрамын өткізу туралы нұсқауларды бастады. Мишнадағы Бейтса трактаты, Тосефта, Иерусалим Талмуды және Вавилон Талмудындағы Шығу кітабының 12:3–27, 43–49; 13:6–10; 23:16; 34:18–23; Леуіліктер кітабының 16; 23:4–43; Сандар кітабының 9:1–14; 28:16–30:1; және Құдай сөзінің 16:1–17; 31:10–13 аяттарындағы барлық мерекелерге ортақ заңдарды түсіндірді. Мишнадағы Песахим трактаты, Тосефта, Иерусалим Талмуды және Вавилон Талмудындағы Шығу кітабының 12:3–27, 43–49; 13:6–10; 23:15; 34:25; Леуіліктер кітабының 23:4–8; Сандар кітабының 9:1–14; 28:16–25; және Құдай сөзінің 16:1–8 аяттарындағы Пасха мейрамының заңдарын түсіндірді. Ал басқа жерлерде Мишнада Пасха құрбанын шикі ет жеу ниетінің (Шығу кітабының 12:9 аятындағы бұйрықты бұзу) немесе құрбанның сүйектерін сындырудың (Шығу кітабының 12:46 аятындағы бұйрықты бұзу) құрбанды жарамсыз етпейтіні туралы үйретті. Мишнадағы Халла трактатында кез келген адамның Пасхада зәйтүннің көлемінен артық ашытпа нанын (маца, матца) жесе, Шығу кітабының 12:18 аятындағы міндетті орындағаны, ал Шығу кітабының 12:15 аятын ашытпа нанның (хамец, чамец) зәйтүннің көлемінен артық мөлшерін жеген адам еврей халқынан айырылатыны туралы түсіндірді. Сонымен қатар, Мишнадағы Бейтса трактатында Шаммай үйінің ашытпаның зәйтүннің көлемінен артық мөлшері немесе хурманың көлемі (зәйтүннің көлемінен артық) үйінде болса, адам айыпталатынын, ал Хиллел үйі зәйтүннің көлемінен артық мөлшері айыпталуға себеп болатынын айтты. Гемара Шығу кітабының 12:18 аятындағы Пасханың бірінші түнінде ашытпа нан жеу бұйрығы әйелдерге де қатысты екенін (Құдай сөзінің 31:12 аятындағы барлық израильдіктерді жинау бұйрығы сияқты), әйелдер әдетте уақыт бойынша міндетті бұйрықтардан босатылғанына қарамастан, атап өтті. Гемара осы ерекшеліктерді Рабби Йохананның жалпы ережелерден қорытынды шығаруға болмайтыны туралы пікірін қолдау үшін келтірді, өйткені олардың көбінде ерекшеліктер болады. Мишнада нисан айының 14-ші күнінің кешінде еврейлер шарап шамдарының жарығымен үйде ашытпа тағамдары іздегені туралы үйретті. Ашытпа тағамын кіргізбеген жерді тексеру қажет болмады. Саналы адамдар шарап погребінде екі қатарды тексеруі керек еді, өйткені ол жерге ашытпа тағамы кіргізілген. Шаммай үйі шарап погребінің алдыңғы екі қатарын тексеру керек екенін үйретті, ал Хиллел үйі тек ең үстіңгі екі сыртқы қатарды тексеру керек екенін үйретті. Мысықтардың үйден үйге немесе жерден жерге ашытпа нанды тасымалдауы мүмкін емес екеніне алаңдамады, өйткені олай болса, олардың ауладан аулаға және қаладан қалаға ашытпа нанды тасымалдауы мүмкін еді, және бұл мәселеге шешім болмас еді. Рабби Иуда олар нисан айының 14-ші күнінің кешінде, 14-ші күнінің таңында және ашытпа тағамдарын жойған кезде (сағат 11-ден 12-ге дейін) ашытпа тағамдары іздегенін үйретті. Бірақ саналы адамдар 14-ші күнінің кешінде іздемесе, 14-ші күні іздеуі керек еді; егер олар 14-ші күнінің таңында іздемесе, ашытпа тағамдарын жойған кезде іздеуі керек еді; егер олар сол кезде іздемесе, ...

The Mishnah reported that on the fourth Sabbath of the month of Adar (Shabbat HaChodesh), congregations read Exodus 12:1–20. The Gemara read Exodus 12:2, "This month shall be to you the beginning of months," to teach that when a new moon is observed, the month must be sanctified without delay. The Mishnah taught that the first of Nisan is new year for kings and festivals. And the Tosefta and a baraita deduced from Exodus 12:2, "This month shall be to you the beginning of months; it shall be the first month of the year to you," that Nisan is the new year for months, and they begin to count months from Nisan. The Pirke De Rabbi Eliezer taught when God created the sun and the moon, the entire Hebrew calendar—years, months, days, nights, seasons, and intercalation—were before God, and God intercalated the years and delivered the calculations to Adam in the Garden of Eden, as Genesis 5:1 can be read, "This is the calculation for the generations of Adam." Adam handed on the tradition to Enoch, who was initiated in the principle of intercalation, as Genesis 5:22 says, "And Enoch walked with God." Enoch passed the principle of intercalation to Noah, who conveyed the tradition to Shem, who conveyed it to Abraham, who conveyed it to Isaac, who conveyed it to Jacob, who conveyed it to Joseph and his brothers. When Joseph and his brothers died, the Israelites ceased to intercalate, as Exodus 1:6 reports, "And Joseph died, and all his brethren, and all that generation." God then revealed the principles of the Hebrew calendar to Moses and Aaron in Egypt, as Exodus 12:1–2 reports, "And the Lord spoke to Moses and Aaron in the land of Egypt saying, 'This month shall be to you the beginning of months.'" The Pirke De Rabbi Eliezer deduced from the word "saying" in Exodus 12:1 that God said to Moses and Aaron that until then, the principle of intercalation had been with God, but from then on it was their right to intercalate the year. Thus the Israelites intercalated the year and will until Elijah returns to herald in the Messianic Age. Rav Assi (or others say Rav Havivi) of Hozna'ah deduced from the words, "And it came to pass in the first month of the second year, on the first day of the month," in Exodus 40:17 that the Tabernacle was erected on the first of Nisan. With reference to this, a Tanna taught that the first of Nisan took ten crowns of distinction by virtue of the ten momentous events that occurred on that day. The first of Nisan was: (1) the first day of the Creation (as reported in Genesis 1:1–5), (2) the first day of the princes' offerings (as reported in Numbers 7:10–17), (3) the first day for the priesthood to make the sacrificial offerings (as reported in Leviticus 9:1–21), (4) the first day for public sacrifice, (5) the first day for the descent of fire from Heaven (as reported in Leviticus 9:24), (6) the first for the priests' eating of sacred food in the sacred area, (7) the first for the dwelling of the Shechinah in Israel (as implied by Exodus 25:8), (8) the first for the Priestly Blessing of Israel (as reported in Leviticus 9:22, employing the blessing prescribed by Numbers 6:22–27), (9) the first for the prohibition of the high places (as stated in Leviticus 17:3–4), and (10) the first of the months of the year (as instructed in Exodus 12:2). Midrash Tanḥuma explained that before the Israelites erected the Tabernacle, God spoke to Moses from the burning bush, as Exodus 3:4 says, "God called to him out of the bush." After that, God spoke to Moses in Midian, as Exodus 4:19 says, "The Lord said to Moses in Midian." After that, God spoke to Moses in Egypt, as Exodus 12:1 says, "The Lord said to Moses and Aaron in the land of Egypt." After that, God spoke to Moses at Sinai, as Numbers 1:1 says, "The Lord spoke to Moses in the wilderness of Sinai." Once the Israelites erected the Tabernacle, God said, "modesty is beautiful," as Micah 6:8 says, "and to walk humbly with your God," and God began talking with Moses in the Tent of Meeting. The Gemara cited Exodus 12:2 for the proposition that one should begin studying the laws of Passover two weeks before the festival. The Gemara reported that a baraita taught that one begins studying the laws of Passover 30 days before Passover. Rabban Shimon ben Gamliel, however, taught that one begins studying those laws two weeks before the festival. The Gemara reported that a reason for Rabban Shimon ben Gamliel's position might be the report of Exodus 12:2 that Moses was standing on the first day of Nisan and instructing about the performance of the first Passover when God said, "This month shall be for you the beginning of the months, the first of the months of the year," and in the next verse, God began the instructions for the first Passover. Tractate Beitzah in the Mishnah, Tosefta, Jerusalem Talmud, and Babylonian Talmud interpreted the laws common to all of the festivals in Exodus 12:3–27, 43–49; 13:6–10; 23:16; 34:18–23; Leviticus 16; 23:4–43; Numbers 9:1–14; 28:16–30:1; and Deuteronomy 16:1–17; 31:10–13. Tractate Pesachim in the Mishnah, Tosefta, Jerusalem Talmud, and Babylonian Talmud interpreted the laws of the Passover in Exodus 12:3–27, 43–49; 13:6–10; 23:15; 34:25; Leviticus 23:4–8; Numbers 9:1–14; 28:16–25; and Deuteronomy 16:1–8. And elsewhere, the Mishnah taught that intent to eat the Passover offering raw (violating the commandment of Exodus 12:9) or to break the bones of the offering (violating the commandment of Exodus 12:46) did not invalidate the offering itself. The Mishnah in tractate Challah taught that anyone who eats an olive's bulk of unleavened bread (מַצָּה, matzah) on Passover has fulfilled the obligation of Exodus 12:18, and interpreted Exodus 12:15 to teach that anyone who eats an olive's bulk of leavened bread (חָמֵץ, chametz) on Passover is liable to being cut off from the Jewish people. Similarly, the Mishnah in tractate Beitzah reported that the House of Shammai held that an olive's bulk of leavening or a date's bulk (which is more than an olive's bulk) of leavened bread in one's house made one liable, but the House of Hillel held that an olive's bulk of either made one liable. The Gemara noted that the command in Exodus 12:18 to eat unleavened bread on the first night of Passover applies to women (as did the command in Deuteronomy 31:12 for all Israelites to assemble), even though the general rule is that women are exempt from time bound positive commandments. The Gemara cited these exceptions to support Rabbi Johanan's assertion that one may not draw inferences from general rules, for they often have exceptions. The Mishnah taught that on the evening of the 14th of Nisan, Jews searched for leavened food in the house by candlelight. Any place into which one did not bring leavened food did not require checking. The Sages taught that one needed to check two rows in a wine cellar, as it was a place into which one brought leavened food. The House of Shammai taught that one needed to check the two front rows of the entire wine cellar, but the House of Hillel taught that one needed to check only the two outer rows that were uppermost. They did not worry that perhaps a weasel had dragged leavened bread from house to house, or from place to place, for if they had, they would have had to worry that the weasel had dragged leavened bread from courtyard to courtyard and from city to city, and there would have been no end to the matter. Rabbi Judah taught that they searched for leavened foods on the evening of the 14th, and on the morning of the 14th, and at the time that they destroyed the leavened foods (in the sixth hour—between 11 a. m. and noon). But the Sages maintained that if they did not search on the evening of the 14th, they needed to search on the 14th; if they did not search in the morning of the 14th, they needed to search at the time that they destroyed the leavened foods; if they did not search at that time, they needed to search after that time. And what they left over for the last morning meal before the Festival, they needed to put away in a hidden place, so that they should not need to search after it. Rabbi Meir taught that they could eat leavened foods through the fifth hour of the morning, and needed to burn it at the beginning of the sixth hour. Rabbi Judah taught that they could eat it through the fourth hour of the morning, needed to keep it in suspense during the fifth hour, and needed to burn it at the beginning of the sixth hour. Rabbi Judah also told that they used to put two unfit loaves of the thank offering on the roof of the Temple portico, and as long as the loaves lay there, all the people would eat leavened foods. When they would remove one loaf, the people would keep leavened foods in suspense, neither eating nor burning it. And when they removed both loaves, the people began burning their leavened foods. Rabban Gamaliel taught that unconsecrated leavened bread (חולין, chullin) could be eaten through the fourth hour of the morning, and leavened bread that was a heave offering (תְּרוּמָה, terumah) could be eaten through the fifth hour, and they burned them at the beginning of the sixth hour. The Mishnah taught that during the entire time that one was permitted to eat leavened food, one was allowed to feed it to cattle, beasts, and birds; sell it to a gentile; and otherwise to benefit from it. When its period had passed, benefit from it was forbidden, and one was not even allowed to fire an oven or a pot range with it. Rabbi Judah taught that there was no destruction of leavened food except by burning. But the Sages maintained that one could also crumble it and throw it to the wind or casts it into the sea. The Mishnah lists eating unleavened bread on Passover among 36 transgressions for which one may be liable to excision (כָּרֵת, karet). The Mishnah taught that the grains with which one could discharge one's obligation (pursuant to Exodus 12:18) to eat unleavened bread (מַצָּה, matzah) on Passover included wheat, barley, spelt, rye, and oats. And the Mishnah taught that they discharged their obligation even with unleavened bread made from agricultural produce for which it was uncertain whether tithes had been separated (דמאי, demai), with first tithe whose heave offering had been separated, and with second tithe or consecrated materials that had been redeemed. And priests could discharge their obligation with unleavened bread made from the portion of dough that was given to priests (challah) and heave offering (תְּרוּמָה, terumah). But one could not discharge the obligation with unleavened bread made from grain that was mixed or untithed (tevel), nor with first tithe whose heave offering had not been separated, nor with second tithe or consecrated materials that had not been redeemed. As to the unleavened loaves of the thank offering and the wafers brought by a nazirite (נָזִיר, nazir), the Sages made this distinction: If one made them for oneself, one could not discharge the obligation with them. But if one made them to sell in the market to those who required such products, one could discharge the obligation with them. The Mishnah reported that if the 14th of Nisan falls on the Sabbath, Rabbi Meir taught that one must destroy leaven before the Sabbath (except for that required for the beginning of the Sabbath itself). But the Sages maintained that one destroys the leaven at its usual time (on the morning of the 14th). Rabbi Eleazar bar Zadok taught that one had to destroy consecrated meat before the Sabbath (because if any was left, none could eat it), and unconsecrated food at its usual time (because one could easily find eaters for it). The Mishnah taught that those on the way to perform religious duties who recollect leaven at home, if they are able to go back, destroy it, and then return to the religious duty, must go back and destroy it. But if they cannot, then they annul it in their heart. Similarly, those on the way to save people from an emergency annul it in their heart. But those on their way to appoint a Sabbath station to set the limits of where they may travel on the Sabbath must return immediately to destroy the leaven. Similarly, those who left Jerusalem and recollected that they had consecrated meat with them, if they had passed Mount Scopus, they burned it where they were. But if they had not traveled that far, they returned and burned it in front of the Temple with the wood arranged for use in the altar. The Mishnah then discussed for what quantity they had to return. Rabbi Meir said for both leaven and consecrated meat, they had to return for a quantity as much as an egg. Rabbi Judah said when there was as much as an olive. But the Sages ruled that for consecrated meat, they had to return for as much as an olive; while for leaven, they had to return for as much as an egg. The Mishnah taught that where inhabitants customarily worked on the eve of Passover until noon, one could do so, while in a place where inhabitants customarily did not work, one could not. One who traveled from a place where they did work to a place where they did not work, or from a place where they did not work to a place where they did work, was bound by the stringencies of either. The Mishnah taught that a person should not deviate from the established customs of a place because of the disagreement to which such conduct could lead. Rabbi Ḥanina, the adjunct head of the priests, taught that during all the days of the priests, they never refrained from burning sacrificial meat (terumah) that had become impure by a secondary source of impurity along with sacrificial meat that had become impure by a primary source of impurity, even though it would add impurity to impurity. Rabbi Akiva added that during all the days of the priests, they never refrained from lighting oil that had become unfit by contact with a person who had immersed that day for purification but who still needed to wait for nightfall to become fully pure (a tevul yom) in a lamp that had become impure by one who had become impure by a corpse, even though by so doing they would add impurity to impurity. Based on those teachings, Rabbi Meir argued that on Passover, priests could burn sacrificial meat that was pure but included leavening (chamets), together with sacrificial meat that was impure. Rabbi Jose replied that such a case was not analogous. Even Rabbi Eliezer and Rabbi Joshua conceded that each was burned separately. They did disagree, however, about sacrificial meat whose status of purity was in question and impure sacrificial meat, where Rabbi Eliezer taught that each had to be burned separately, whereas Rabbi Joshua taught that both of them could be burned together. The Sages reported that in Judah, they would work on the eve of Passover until noon, while in the Galilee they did not work at all that day. On the evening of the fourteenth of Nisan in places like the Galilee, the School of Shammai forbad work, but the School of Hillel allowed it until sunrise. Rabbi Meir taught that on the fourteenth, one could finish work that one had started before the fourteenth, but one could not start work on the fourteenth even if one could finish it that day. The Sages taught that tailors, barbers, and launderers could work on the eve of Passover until noon, and Rabbi Jose ben Judah taught that even shoe strap makers could do so. The Mishnah taught that one could place chickens in hatching coops on the fourteenth, could place a hen that had run away back in its place, and could place another hen in the place of a hen that died. On the fourteenth, one could rake out the stable dung from under the feet of domesticated animals, but only to remove it to the sides of the stable during the days of the festival. One could carry vessels and other articles to and from the house of a craftsperson, even if they were not needed during the festival. The Mishnah taught that the men of Jericho would graft palm trees the entire day of the fourteenth, and the Sages did not protest. The Mishnah reported that whereas priests usually slaughtered the daily offering half an hour after the eighth hour and sacrificed it an hour later, on the eve of Passover, priests slaughtered the daily offering half an hour after the seventh hour and sacrificed it an hour later, whether the eve of Passover fell on a weekday or the Sabbath. But if the eve of Passover fell on Friday, priests slaughtered the daily offering half an hour after the sixth hour and sacrificed it an hour later, and then sacrificed the Passover sacrifice after it. The Mishnah taught that a Passover sacrifice was disqualified if it was slaughtered without specific intent for it, or if its blood was received or brought to the altar or sprinkled without specific intent for it, or if any sacrificial act was done without specific intent for it. A sacrificial act was done without specific intent for a Passover sacrifice if it was done with the intention that it be a peace offering (shelamim). The Mishnah taught that a Passover sacrifice was disqualified if it was slaughtered for people who were not qualified to eat it, such as uncircumcised men or people in a state of impurity. But it was fit if it was slaughtered for people who able to eat it and people who were not able to eat it, or for people who were designated for it and people who were not designated for it, or for men circumcised and men uncircumcised, or for people in a state of impurity and people in a state of purity. It was disqualified if it was slaughtered before noon, as Leviticus 23:5 says, "Between the evenings." It was fit if it was slaughtered before the daily offering of the afternoon, but only if someone had been stirring the blood until the blood of the daily offering had been sprinkled. And if that blood had already been sprinkled, the Passover sacrifice was still fit. The Mishnah taught that one transgressed a negative commandment if one slaughtered a Passover sacrifice while in the possession of leavened grain products (chamets). Rabbi Judah taught that this also applied to the daily offering. Rabbi Simeon taught that if one slaughtered a Passover sacrifice on the fourteenth with specific intent for it, one was guilty, but if one slaughtered it without specific intent, one was exempt. For all other sacrifices, however, whether they were with or without specific intent, one was exempt. If one slaughtered a Passover sacrifice on the festival of Passover itself with specific intent, one was exempt; if without specific intent, one was guilty. With respect to all other sacrifices, one was guilty if one sacrificed them during the festival with or without specific intent, except for offerings brought to expiate sin (chatat) slaughtered without specific intent. The Mishnah reported that they slaughtered the Passover sacrifice in three groups—assembly, congregation, and Israel—as Exodus 12:6 says, "The whole assembly of the congregation of Israel shall slaughter it." The first group entered until they filled the Temple courtyard, and then they closed the courtyard gates. Then they sounded Tekiah (a long uninterrupted call), Teruah (a long staccato call), and Tekiah. The priests would stand in double rows holding beakers of silver and beakers of gold, one row completely silver, and one row completely gold. None of the beakers had flat bottoms, so that the priests could not put them down and allow the blood coagulate. A common Israelite would slaughter the Passover sacrifice, and a priest would receive the blood and give it to a fellow priest, who would give it to a fellow priest, and so on until the priest nearest to the altar would sprinkle it in one sprinkling at the base of the altar. That priest would then return an empty beaker to the priest next to him, who would give it to a fellow priest, and so on, each priest both receiving full beakers and also returning empty beakers. When the first group went out, the second group entered; when the second went out, the third entered. Each group proceeded alike. Each group would recite the Hallel (Psalms 113–118). If they finished it, they would repeat it, but during all their days, they never recited it a third time. Rabbi Judah told that during all the days of the third group, they never got as far as Psalm 116:1, "I love that the Lord should hear (ahavti ki yishma Adonai)," because that group was small. The Mishnah taught that where inhabitants customarily ate roasted meat on Passover night, one could eat it, while where inhabitants customarily did not to eat it, one could not eat it. Chapter 10 of Mishnah Pesachim taught the procedure for the Passover Seder. On the eve of Passover, no one was to eat from before the Minhah offering (about 3:00 pm) until nightfall. That night, even the poorest people in Israel were not to eat until they reclined in the fashion of free people. Every person was to drink not less than four cups of wine, even if the public charities had to provide it. But one was not to eat unleavened bread (מַצָּה, matzah) during the day before the Seder. Rabbi Levi said that those who eat unleavened bread on the day before Passover are like those who cohabit with their betrothed before they are fully married. Rava used to drink wine all day before the Seder so as to whet his appetite to eat more unleavened bread in the evening. The Gemara taught that one needed to recline for the eating of the unleavened bread (מַצָּה, matzah) and for the drinking of the wine, but not for the bitter herbs. A baraita taught that each of the four cups of wine needed to contain at least a reviis of wine (the volume of one and a half eggs, or roughly 4 to 5 ounces). And Rav Nachman bar Yitzchak taught that one must drink most of each cup. The Tosefta taught that it is a religious duty for one to bring joy to one's children and dependents on Passover. The Tosefta taught that one brings them joy with wine, as Psalm 104:15 says, "wine . makes glad the heart of man." Rabbi Judah taught that one gives to women what is suitable to bring them joy and to children what is suitable to bring them joy. Similarly, in the Babylonian Talmud, the Rabbis taught that Jews are duty bound to make their children and their household rejoice on a Festival, for Deuteronomy 16:14 says, "And you shall rejoice it, your feast, you and your son and your daughter." The Gemara taught that one makes them rejoice with wine. Rabbi Judah taught that men gladden with what is suitable for them, and women with what is suitable for them. The Gemara explained that what is suitable for men is wine. And Rav Joseph taught that in Babylonia, they gladdened women with colored garments, while in the Land of Israel, they gladdened women with pressed linen garments. Rabbi Judah ben Bathyra taught that in the days of the Temple in Jerusalem, Jews could not rejoice without meat (from an offering), as Deuteronomy 27:7 says, "And you shall sacrifice peace offerings, and shall eat there; and you shall rejoice before the Lord your God." But now that the Temple no longer exists, Jews cannot rejoice without wine, as Psalm 104:15 says, "And wine gladdens the heart of man." The Mishnah continued that they mixed the first cup of wine for the leader of the Seder. The House of Shammai taught that the leader first recited a blessing for the day, and then a blessing over the wine, while the House of Hillel ruled that the leader first recited a blessing over the wine, and then recited a blessing for the day. Then they set food before the leader. The leader dipped and ate lettuce (which was karpas) before the bread. They set before the leader unleavened bread (מַצָּה, matzah), lettuce (hazeret), charoset, and two cooked dishes. The charoset was not mandatory, although Rabbi Eleazar son of Rabbi Zadok said that it was. In the days of the Temple in Jerusalem, they would bring the body of the Passover lamb before the leader. The Mishnah listed several vegetables that could fulfill the requirement to have a bitter herb (maror). They have been translated as lettuce, chicory, pepperwort, endives, and dandelion. They filled a second cup of wine for the leader. Then a child asked questions. If the child was not intelligent, the parent would instruct the child to ask why this night was different from all other nights. On all other nights they ate leavened and unleavened bread, while on this night they ate only unleavened bread (מַצָּה, matzah). On all other nights, they ate all kinds of herbs, while on this night they ate only bitter herbs. (Early editions of the Mishnah and some editions of the Jerusalem Talmud did not include this item.) On all other nights, they ate meat roasted, stewed, or boiled, while on this night they ate only roasted meat. On all other nights, they dipped once, while on this night they dipped twice. (While the Jerusalem Talmud preserved this reading, some editions of the Babylonian Talmud emended this item to read, "On all other nights we do not have to dip even one time . .") And the parent instructed according to the child's intelligence. The parent began to answer the questions by recounting the people's humble beginnings and concluded with the people's praise. The parent recounted the credo of Deuteronomy 26:5–8, "My father was a wandering Aramean . ." The Four QuestionsJerusalem TalmudBabylonian TalmudContemporary Haggadot1DippingMatzahMatzah2MatzahMarorMaror3Roasted meatRoasted meatDipping4DippingReclining

The Rabbis taught in a baraita that if a child is intelligent enough to ask the four questions, the child asks them. If the child is not intelligent enough, the wife asks them. If the wife does not ask the questions, the leader of the seder asks them. And even two scholars who know the laws of Passover must ask one another (if no one else can ask). In the Babylonian Talmud, Rava objected to this statement, questioning whether on every other day there was a requirement to dip once. Rather, Rava said that the Mishnah taught that on all other nights we are not obligated to dip even once; however, on this night we are obligated to dip twice. Rav Safra objected to this explanation, questioning whether one could deduce this from what we do simply to arouse children's curiosity. Rather, Rav Safra said that the Mishnah taught that normally we do not dip even once; however, on this night we dip twice. The Mishnah taught that the parent begins the answer with disgrace and concludes with glory. Rabbi Akiva would distribute popcorn and nuts to children on the eve of Passover, so that they might not fall asleep but ask the four questions. Rabbi Eliezer taught that the unleavened bread (מַצָּה, matzah) was eaten hastily on the night of Passover, on account of the children, so that they should not fall asleep. Rabbi Akiva never said in the house of study that it was time to stop studying, except on the eve of Passover and the eve of the Day of Atonement. On the eve of Passover, it was because of the children, so that they might not fall asleep, and on the eve of the Day of Atonement, it was so that they should feed their children before the fast. The Mekhilta of Rabbi Ishmael taught that there are four types of children (as evinced by the four times—in Exodus 12:26; 13:8; 13:14; and Deuteronomy 6:20—that Scripture reports telling a child)—the wise, the simple, the wicked, and the type who does not know how to ask. The wise child asks, in the words of Deuteronomy 6:20: "What mean the testimonies, and the statutes, and the ordinances, that the Lord our God has commanded you?" The Mekhilta taught that we explain to this child all the laws of Passover. The simple child asks, in the words of Exodus 13:14: "What is this?" The Mekhilta taught that we respond simply with the words of Exodus 13:14: "By strength of hand the Lord brought us out from Egypt, from the house of bondage." The wicked child asks, in the words of Exodus 12:26: "What do you mean by this service?" The Mekhilta taught that because wicked children exclude themselves, we should also exclude this child in answering and say, in the words of Exodus 13:8: "It is because of what the Lord did for me when I came forth out of Egypt"—for me but not for you; had you been there, you would not have been saved. As for the child who does not know how to ask, the Mekhilta taught that we take the initiative, as Exodus 13:8 says (without having reported that the child asked), "You shall tell your child on that day." Rabban Gamaliel said that one needed to mention three things on Passover to discharge one's duty: the Passover offering, unleavened bread (מַצָּה, matzah), and bitter herbs (maror). The Passover offering was sacrificed because God passed over the Israelites' houses in Egypt. They ate unleavened bread because the Israelites were redeemed from Egypt. And they ate bitter herbs because the Egyptians embittered the lives of the Israelites in Egypt. In every generation, all were bound to regard themselves as though they personally had gone out of Egypt, because Exodus 13:8 says, "You shall tell your child in that day: 'It is because of what the Lord did for me when I came out of Egypt.'" Therefore, it was everyone's duty to thank and praise God for performing those miracles for the Israelites and their descendants. God brought them forth from bondage into freedom, from sorrow into joy, from mourning into festivity, from darkness into light, and from servitude into redemption. Therefore, they were to say hallelujah! In the Mishnah, the House of Shammai and the House of Hillel disagreed about how far one should recite into the Hallel, Psalms 113–118. The House of Shammai maintained that one recited until the words "as a joyous mother of children" in Psalm 113:9, while the House of Hillel said that one recited until the words "the flint into a fountain of waters" in Psalm 114:8. The Tosefta and the Jerusalem Talmud reported that the House of Shammai argued to the House of Hillel that since the original Passover meal in Egypt preceded the Exodus, it would be inappropriate at a Passover seder to give thanks for the Exodus. The House of Hillel argued to the House of Shammai that since the Israelites only left Egypt at midday (for which the Jerusalem Talmud cited Exodus 12:51, which it read to say, "And it came to pass in the middle of that day"), it would still be inappropriate to mention the Exodus on the morning after the seder. The Jerusalem Talmud reported that the House of Hillel concluded that once one has started a religious duty, one should finish it. And Rabbi Abuna bar Sehorah questioned the argument of the House of Shammai, as one will already have mentioned the Exodus from Egypt in the Sanctification blessing said over a cup at the seder's beginning. The Mishnah taught that one concluded with a blessing of redemption. Rabbi Tarfon used to say (that the blessing included), "who redeemed us and redeemed our fathers from Egypt," but one did not conclude with a blessing. Rabbi Akiva said (that one added to Rabbi Tarfon's version the following), "So may the Lord our God and the God of our fathers allow us to reach other seasons and festivals in peace, rejoicing in the rebuilding of Your city and glad in Your service, and there we will eat the sacrifices and the Passover offerings . ," (and one proceeded) as far as, "Blessed are You, o Lord, who have redeemed Israel." One may not conclude the Passover meal with dainties. If some of the party fell asleep, they could eat when they awoke, but if all fell asleep, they were not permitted to eat. Rabbi Jose said that if they slept only lightly, they could eat, but if they fell fast asleep, they were not permitted to eat. Rabban Gamaliel once reclined at a Passover seder at the house of Boethus ben Zeno in Lud, and they discussed the laws of the Passover all night until the cock crowed. Then they raised the table, stretched, and went to the house of study. The Mishnah noted differences between the first Passover in Exodus 12:3–27, 43–49; 13:6–10; 23:15; 34:25; Leviticus 23:4–8; Numbers 9:1–14; 28:16–25; and Deuteronomy 16:1–8. and the second Passover in Numbers 9:9–13. The Mishnah taught that the prohibitions of Exodus 12:19 that "seven days shall there be no leaven found in your houses" and of Exodus 13:7 that "no leaven shall be seen in all your territory" applied to the first Passover; while at the second Passover, one could have both leavened and unleavened bread in one's house. And the Mishnah taught that for the first Passover, one was required to recite the Hallel (Psalms 113–118) when the Passover lamb was eaten; while the second Passover did not require the reciting of Hallel when the Passover lamb was eaten. But both the first and second Passovers required the reciting of Hallel when the Passover lambs were offered, and both Passover lambs were eaten roasted with unleavened bread (מַצָּה, matzah) and bitter herbs. And both the first and second Passovers took precedence over the Sabbath. A midrash interpreted the words of Exodus 8:22, "Lo, if we sacrifice the abomination of the Egyptians before their eyes, will they not stone us?" to teach that the Egyptians saw the lamb as a god. Thus, when God told Moses to slay the paschal lamb (as reflected in Exodus 12:21), Moses asked God how he could possibly do so, when the lamb was as Egyptian god. God replied that the Israelites would not depart from Egypt until they slaughtered the Egyptian gods before the Egyptians' eyes, so that God might teach them that their gods were really nothing at all. And thus, God did so, for on the same night that God slew the Egyptian firstborn, the Israelites slaughtered their paschal lambs and ate them. When the Egyptians saw their firstborn slain and their gods slaughtered, they could do nothing, as Numbers 33:4 reports, "While the Egyptians were burying them whom the Lord had smitten among them, even all their firstborn; upon their gods also the Lord executed judgment." A midrash noted that God commanded the Israelites to perform certain precepts with similar material from trees: God commanded that the Israelites throw cedar wood and hyssop into the Red Heifer mixture of Numbers 19:6 and use hyssop to sprinkle the resulting waters of lustration in Numbers 19:18; God commanded that the Israelites use cedar wood and hyssop to purify those stricken with skin disease in Leviticus 14:4–6; and in Egypt God commanded the Israelites to use the bunch of hyssop to strike the lintel and the two side posts with blood in Exodus 12:22. The midrash noted that many things appear lowly, but God commanded many precepts to be performed with them. The hyssop, for instance, appears to be of no worth to people, yet its power is great in the eyes of God, who put it on a level with cedar in the purification of the leper in Leviticus 14:4–6 and the burning of the Red Cow in Numbers 19:6, 18, and employed it in the Exodus from Egypt in Exodus 12:22. A midrash taught that the words of Song of Songs 2:13, "The fig trees put forth her green figs," refer to the sinners of Israel who died in the three days of darkness, as Exodus 10:22–23 says, "And there was a thick darkness . they saw not one another." The Mishnah described the appropriate hyssop for ceremonial use as a bunch containing three stalks bearing three buds. Rabbi Judah said three stalks bearing three buds each. Reading Exodus 21:6, regarding the Hebrew servant who chose not to go free and whose master brought him to the doorpost and bore his ear through with an awl, Rabbi Simeon bar Rabbi explained that God singled out the doorpost from all other parts of the house because the doorpost was witness in Egypt when God passed over the lintel and the doorposts (as reported in Exodus 12) and proclaimed (in the words of Leviticus 25:55), "For to me the children of Israel are servants, they are my servants," and not servants of servants, and so God brought them forth from bondage to freedom, yet this servant acquired a master for himself. Rav Joseph interpreted the words of Exodus 12:22, "And none of you shall go out at the door of his house until the morning," to teach that once God has granted permission to the Destroyer, he does not distinguish between righteous and wicked. Moreover, he even begins with the righteous at the outset, as Ezekiel 21:8 says, "And I will cut off from you the righteous and the wicked" (mentioning the righteous first). Rav Joseph wept at this, but Abaye consoled him, saying that this is for their advantage, as Isaiah 57:1 says, "That the righteous is taken away from the evil to come." Reading Exodus 12:23, "For the Lord will pass through to smite the Egyptians," a midrash observed that some say that God acted through the medium of an angel ("the Destroyer," הַמַּשְׁחִית, ha mashchit), while others said that God acted on God's own. A midrash deduced from Exodus 12:23, "And the Lord will pass over the door," that God was at the door at that time. The midrash thus questioned why Exodus 12:23 says, "And when He sees the blood upon the lintel." The midrash explained that this followed the usual practice, just as a butcher marks with red paint those sheep destined for slaughter to distinguish them from those that the butcher wishes to keep alive. So the midrash told that God stood at the door and thrust away the Destroyer so that he should not smite the Israelites. The Mekhilta of Rabbi Ishmael interpreted the words "the firstborn of Pharaoh who sat on his throne" in Exodus 12:29 to teach that Pharaoh himself was a firstborn, as well. And the Mekhilta of Rabbi Ishmael taught that God preserved him as the only firstborn of Egypt to survive the plague. The Mekhilta of Rabbi Ishmael asked how the captives had sinned that God struck their firstborn, as Exodus 12:29 reports. The Mekhilta of Rabbi Ishmael explained that God struck them so that they should not say that their god brought this punishment on the Egyptians but not on them. Alternatively, the Mekhilta of Rabbi Ishmael told that God struck them because the captives used to rejoice over every decree that Pharaoh decreed against the Israelites. And the Mekhilta of Rabbi Ishmael taught that the Egyptian servants did so, as well, thus explaining why God said in Exodus 11:5 that God would strike the firstborn of the maidservant who was behind the mill. Rav Judah in the name of Samuel of Nehardea deduced from Genesis 47:14 that Joseph gathered in and brought to Egypt all the gold and silver in the world. The Gemara noted that Genesis 47:14 says: "And Joseph gathered up all the money that was found in the land of Egypt, and in the land of Canaan," and thus spoke about the wealth of only Egypt and Canaan. The Gemara found support for the proposition that Joseph collected the wealth of other countries from Genesis 41:57, which states: "And all the countries came to Egypt to Joseph to buy corn." The Gemara deduced from the words "and they despoiled the Egyptians" in Exodus 12:36 that when the Israelites left Egypt, they carried that wealth away with them. The Gemara then taught that the wealth lay in Israel until the time of King Rehoboam, when King Shishak of Egypt seized it from Rehoboam, as 1 Kings 14:25–26 reports: "And it came to pass in the fifth year of king Rehoboam, that Shishak king of Egypt came up against Jerusalem; and he took away the treasures of the house of the Lord, and the treasures of the king's house." Similarly, reading God's words in Exodus 25:2, "accept gifts for Me from every person whose heart so moves him," the Mekhilta of Rabbi Simeon deduced that each and every Israelite was so rich from having stripped the Egyptians—as reported in Exodus 12:36—that each Israelite had the wherewithal to erect the Tent of Meeting, with all its vessels, all of its golden hooks, boards, wooden bars, columns, and pedestals. A baraita taught that in the time of Alexander the Great, the Egyptians summoned the Israelites before Alexander, demanding from them the gold and silver that Exodus 12:36 reported that the Israelites had borrowed from the Egyptians. The sages granted Gebiah ben Pesisa permission to be Israel's advocate. Gebiah asked the Egyptians what the evidence was for their claim, and the Egyptians answered that the Torah provided their evidence. Then Gebiah said that he would also bring evidence from the Torah in Israel's defense. He quoted Exodus 12:40 and demanded back wages from the Egyptians for the labor of 600,000 Israelite men whom the Egyptians had compelled to work for them for 430 years. Alexander turned to the Egyptians for a proper answer. The Egyptians requested three days' time, but could not find a satisfactory answer, and they fled. Rabbi Eliezer interpreted the words "the children of Israel journeyed from Rameses to sukkot" in Exodus 12:37 to mean that the Israelites went to a place where they put up booths, sukkot. Other Sages said that Succot was simply the name of a place, as in Numbers 33:6. Rabbi Akiva taught that Succot in Exodus 12:37 means the clouds of glory, as in Isaiah 4:5. A midrash taught that the Israelites were counted on ten occasions: (1) when they went down to Egypt (Deuteronomy 10:22); (2) when they went up out of Egypt (Exodus 12:37); (3) at the first census in Numbers (Numbers 1:1–46); (4) at the second census in Numbers (Numbers 26:1–65); (5) once for the banners; (6) once in the time of Joshua for the division of the Land of Israel; (7) once by Saul (1 Samuel 11:8); (8) a second time by Saul (1 Samuel 15:4); (9) once by David (2 Samuel 24:9); and once in the time of Ezra (Ezra 2:64). A midrash explained that Moses numbered the Israelites like a shepherd to whom an owner entrusted a flock by number. When the shepherd came to the end of the shepherd's time, on returning them, the shepherd had to count them again. When Israel left Egypt, God entrusted the Israelites to Moses by number, as Numbers 1:1 reports, "And the Lord spoke to Moses in the wilderness of Sinai . 'Take the sum of all the congregation of the children of Israel.'" And Exodus 12:37 records that "the children of Israel journeyed from Rameses to Succoth, about 600,000 men on foot," demonstrating that Moses took responsibility for the Israelites in Egypt by number. When, therefore, Moses was about to depart from the world in the plain of Moab, he returned them to God by number after having them counted in the census reported at Numbers 26:1–51. The Mekhilta of Rabbi Ishmael interpreted the account of unleavened cakes of dough in Exodus 12:39 to teach that the Israelites had kneaded the dough but did not have sufficient time to let it leaven before they were redeemed. A baraita taught that King Ptolemy brought together 72 elders and placed them in 72 separate rooms, without telling them why he had brought them together, and asked each of them to translate the Torah. God then prompted each of the elders to conceive the same idea and not to follow the Masoretic Text in their translation in several cases, including Exodus 12:40, "And the abode of the children of Israel which they stayed in Egypt and in other lands was 400 years." The translation of the 72 elders inserted the words "and in other lands," because, according to the Biblical record, the Israelites were in Egypt at most 210 years. A baraita taught that when Moses broke the stone tablets in Exodus 32:19, it was one of three actions that Moses took based on his own understanding with which God then agreed. The Gemara explained that Moses reasoned that if the Passover lamb, which was just one of the 613 commandments, was prohibited by Exodus 12:43 to aliens, then certainly the whole Torah should be prohibited to the Israelites, who had acted as apostates with the Golden Calf. The Gemara deduced God's approval from God's mention of Moses' breaking the tablets in Exodus 34:1. Resh Lakish interpreted this to mean that God gave Moses strength because he broke the tablets. Reading the prohibition of non Jews eating the Passover sacrifice in Exodus 12:43 and 48, the Gemara told the tale of a certain Syrian non Jew who used to eat of the Passover sacrifices in Jerusalem, boasting that Exodus 12:43 says, "There shall no alien eat thereof," and Exodus 12:48 says, "No uncircumcised person shall eat thereof," yet he ate of the very best. Rabbi Judah ben Bathyra asked him whether he had ever eaten of the fat tail, and the Syrian replied that he had not. So Rabbi Judah ben Bathyra told the Syrian that the next time he went to Jerusalem for Passover, he should ask them to give him the fat tail. So when the Syrian went up, he asked them for the fat tail. They answered him that the fat tail belongs to God (and is burnt on the altar) and asked him who told him to ask for it. The Syrian told them that Rabbi Judah ben Bathyra had done so. Their suspicions aroused, they investigated who the Syrian was, discovered that he was not a Jew, and killed him. Then they sent a message to Rabbi Judah ben Bathyra saying that he was in Nisibis (in northern Mesopotamia), yet his net was spread in Jerusalem. A midrash asked how to reconcile the command of Exodus 12:43, "And the Lord said to Moses and Aaron: 'This is the ordinance of the Passover: No alien shall eat thereof," with the admonition of Isaiah 56:3, "Neither let the alien who has joined himself to the Lord speak, saying: 'The Lord will surely separate me from his people.'" (Isaiah enjoins us to treat the convert the same as a native Israelite.) The midrash quoted Job 31:32, in which Job said, "The stranger did not lodge in the street" (that is, none were denied hospitality), to show that God disqualifies no one, but receives all; the city gates were open all the time and anyone could enter them. The midrash equated Job 31:32, "The stranger did not lodge in the street," with the words of Exodus 20:10, Deuteronomy 5:14, and Deuteronomy 31:12, "And your stranger who is within your gates," which imply that strangers were integrated into the community. Thus, these verses reflect the Divine example of accepting all. Rabbi Berekiah explained that in Job 31:32, Job said, "The stranger did not lodge in the street," because strangers will one day be ministering priests in the Temple, as Isaiah 14:1 says: "And the stranger shall join himself with them, and they shall cleave (וְנִסְפְּחוּ, venispechu) to the house of Jacob," and the word "cleave" (וְנִסְפְּחוּ, venispechu) always refers to priesthood, as 1 Samuel 2:36 says, "Put me (סְפָחֵנִי, sefacheini), I pray you, into one of the priests' offices." The midrash taught that strangers will one day partake of the showbread, because their daughters will be married into the priesthood. The midrash reported another interpretation of Isaiah 56:3, "Neither let the alien, who has joined himself to the Lord, speak, saying: 'The Lord will surely separate me from his people'": In this interpretation, God addressed converts to Judaism, assuring them that they are not barred from Passover celebrations, noting that converts might have misgivings, because God disqualified aliens from the Passover celebration by commanding in Exodus 12:43, "No alien shall eat thereof." The midrash taught that God admonished converts to mark how kindly God treated the Gibeonites, even though they deceived the Israelites into swearing to preserve them in Joshua 9:3–15. The midrash taught that if God allowed them satisfaction for their wrongs in 2 Samuel 21:8–9, how much more would God receive favorably and promote the proselytes who come to serve God out of sheer love. Hence Isaiah 56:3, says: "Neither let the alien, who has joined himself to the Lord, speak, saying: 'The Lord will surely separate me from his people.'" And converts can certainly celebrate the Paschal offering. Noting that Exodus 12:43, "This is the ordinance (חֻקַּת, chukat) of the Passover," uses the same term as Numbers 19:2, "This is the statute (חֻקַּת, chukat) of the Law," a midrash found the statute of the Passover and the statute of the Red Heifer like one another. The midrash taught that Psalm 119:80, "Let my heart be undivided in your statutes," refers to this similarity, and asked which statute is greater than the other. The midrash likened this to the case of two ladies who were walking side by side together apparently on an equal footing; who then is the greater? She whom her friend accompanies to her house and so is really being followed by the friend. The midrash concluded that the law of the Red Cow is the greater, for those who eat the Passover need the Red Cow's purifying ashes, as Numbers 19:17 says, "And for the unclean they shall take of the ashes of the burning of the purification from sin." The Mekhilta of Rabbi Ishmael asked why Exodus 12:49 directed that there be one law for both the native and the stranger who sojourns among us when Exodus 12:48 had just enjoined that the stranger be treated as one who is born in the land. The Mekhilta of Rabbi Ishmael concluded that Exodus 12:49 comes to declare that the convert is equal to the born Jew with respect to all the Torah's commandments. The Pirke de Rabbi Eliezer read Exodus 12:51 to say, "And it came to pass at the essential part of the day, that the Lord did bring the children of Israel out of the land of Egypt by their hosts." The Pirke de Rabbi Eliezer taught that God thought that if God brought the Israelites out by night, the Egyptians would say that God acted like a thief. Therefore, God decided to bring the Israelites out when the sun was at its zenith at midday.

Мысырдан шығу 13 - тарау

Мишнада тефилиннің төрт бөлігінің бірінің жоқтығы – Шығу кітабы 13:1–10 және 11–16, 5 Мойсей кітабы 6:4–8 және 11:13–21 – қалғандарын жарамсыз етеді, тіпті бір кемшілік әріптің болуы да бүкіл тефилинді жарамсыз етеді. Мишнадағы Бехорот трактаты, Тосефта және Талмудта Шығу кітабы 13:1–2, 12–13; 22:28–29; 34:19–20; және Сандар кітабы 3:13 және 8:17-дегі тұңғыш туғандарға қатысты заңдар түсіндірілген. Басқа жерде Мишна Шығу кітабы 13:13-тен тұңғыш есекке ақы төлеу үшін кез келген кохенге (כֹּהֲנִים, Коханим) ақша беруге болатынын, егер адам тұңғыш есектің шашынан қап жасаса, қапты өртеу қажеттігін, есек тұңғышын жабайы және үй жануарларының (кой) санатына жататын жануармен алмастыруға болмайтынын және құтқарылмаған тұңғыш есектен кез келген мөлшерде пайда табуға тыйым салынғанын айтады. Басқа жерде Мишнада израильдіктер ғибадатхананы салғанға дейін тұңғыш туғандар құрбандық шалған, ал ғибадатхана салынғаннан кейін діни қызметкерлер (коханим) құрбандық шалған. Гемарада көптеген раббилердің баяндамалары келтірілген, олардың айтуынша, Шығу кітабы 3:8 және 17, 13:5, 33:3, Леуіліктер кітабы 20:24, Сандар кітабы 13:27 және 14:8, 5 Мойсей кітабы 6:3, 11:9, 26:9 және 15, 27:3, 31:20-да сипатталғандай, Израиль жері шынымен «сүт пен балмен» ағып жатқан. Бірде Рами бар Езекиел Бней Бракқа келгенде, інжір ағаштарының астында жайылып жүрген ешкілерді көрді, ал інжірден бал ағып жатты, ешкілерден тамған сүт інжір балымен араласып, ол жердің шынымен сүт пен балмен ағып жатқан жер екенін көрсетті. Рабби Яков бен Достай Лод пен Оно арасы шамамен үш шақырымдай екенін айтты және бірде ол таңертең ерте тұрып, өрік балына дейін толып кеткенге дейін жүріп өткен. Реш-Лакиш Сепфористің сүті мен балы 16 мильге 16 мильге созылған жерін көргенін айтты. Рабба бар Бар Хана бүкіл Израиль жерінде сүт пен бал ағып жатқанын көргенін және оның жалпы ауданы жиырма екі парасаңға алты парасаңға тең екенін айтты. Раббан Гамалиел әрбір ұрпақтың өзінің Мысырдан шыққандай санауы керек екенін үйретті, Шығу кітабы 13:8-де айтылғандай: «Сол күні ұлыңа былай де: Раббым мені Мысырдан шығарғанда, мен үшін жасаған нәрсе үшін». Шығу кітабы 13:13, «Есектің әрбір тұңғышын қозымен құтқарып ал» және Шығу кітабы 34:20, «Есектің тұңғышын қозымен құтқарып ал» дегенді оқып, Мишна осы заңды екі рет айтылғанын атап өтті және осы заңға сәйкес, егер анасы есек болса және туған баласы да есек болса ғана құтқару міндетті екенін түйіндеді. Сондықтан Мишна сиыр есек сияқты бұзау туса және есек жылқы сияқты бие туса, олардың тұңғыш баласы деп есептелмейді деген қорытындыға келді.

The Mishnah taught that the absence of one of the four portions of scripture in the Tefillin—Exodus 13:1–10 and 11–16 and Deuteronomy 6:4–8 and 11:13–21—invalidates the others, and indeed even one imperfect letter can invalidate the whole. Tractate Bekhorot in the Mishnah, Tosefta, and Talmud interpreted the laws of the firstborn in Exodus 13:1–2, 12–13; 22:28–29; and 34:19–20; and Numbers 3:13 and 8:17. Elsewhere, the Mishnah drew from Exodus 13:13 that money in exchange for a firstborn donkey could be given to any Kohen; that if a person weaves the hair of a firstborn donkey into a sack, the sack must be burned; that they did not redeem with the firstborn of a donkey an animal that falls within both wild and domestic categories (a koy); and that one was prohibited to derive benefit in any quantity at all from an unredeemed firstborn donkey. And elsewhere, the Mishnah taught that before the Israelites constructed the Tabernacle, the firstborns performed sacrificial services, but after the Israelites constructed the Tabernacle, the priests (כֹּהֲנִים, Kohanim) performed the services. The Gemara reported a number of Rabbis' reports of how the Land of Israel did indeed flow with "milk and honey," as described in Exodus 3:8 and 17, 13:5, and 33:3, Leviticus 20:24, Numbers 13:27 and 14:8, and Deuteronomy 6:3, 11:9, 26:9 and 15, 27:3, and 31:20. Once when Rami bar Ezekiel visited Bnei Brak, he saw goats grazing under fig trees while honey was flowing from the figs, and milk dripped from the goats mingling with the fig honey, causing him to remark that it was indeed a land flowing with milk and honey. Rabbi Jacob ben Dostai said that it is about three miles from Lod to Ono, and once he rose up early in the morning and waded all that way up to his ankles in fig honey. Resh Lakish said that he saw the flow of the milk and honey of Sepphoris extend over an area of sixteen miles by sixteen miles. Rabbah bar Bar Hana said that he saw the flow of the milk and honey in all the Land of Israel and the total area was equal to an area of twenty two parasangs by six parasangs. Rabban Gamaliel taught that in every generation, all are duty bound to regard it as if they personally had gone forth from Egypt, as Exodus 13:8 says, "And you shall tell your son in that day saying, it is because of that which the Lord did for me when I came forth out of Egypt." Reading Exodus 13:13, "And every firstborn of a donkey you shall redeem with a lamb," and Exodus 34:20, "and the firstborn of a donkey you shall redeem with a lamb," the Mishnah noted that the Torah states this law twice, and deduced that one is therefore not obligated under this law unless both the animal that gives birth is a donkey and the animal born is a donkey. The Mishnah thus concluded that a cow that gave birth to a calf like a donkey and a donkey that gave birth to a foal like a horse are exempt from their offspring being considered a firstborn.

Мысырдан шығу 10-тарау

Мұсаға Құдай берген бұйрықты оқып, ол былай деді: «Фараонға бар, өйткені Мен оның және оның қызметшілерінің жүректерін қатайттым» (Шығу 10:1; 4:21; 7:3, 9:12; 10:20, 27; 11:10; 14:4, 8 және 17 аяттар). Маймонид бұл аяттардан, адамның жасаған күнәсі соншалықты ауыр болса, немесе көп болса, Құдай оның тәубе ету мүмкіндігін алып қоятынын түсінді. Яғни, ол күнәсіне өкінуге және одан қайтуға мүддесіз болады, содан кейін өліп, осы күнәсінің салдарынан жоғалады. Маймонид бұл мәселені Ишая 6:10 аятындағы Құдайдың сөздерінде де көреді: «Бұл халықтың жүректерін майлы қылып, құлақтарын саңыра қылып, көздерін бүркеп қой. Әйтпесе олар көздерімен көріп, құлақтарымен естіп, жүректерімен түсініп, тәубе етіп, шипа табар еді». Сол сияқты, 2 Патшалар кітабы 36:16 аятында былай делінген: «Олар Құдайдың елшілерін мазақтап, Оның сөздерін жек көріп, пайғамбарларын қорлағандықтан, Құдайдың қаһары оларға келді, енді олардың шипа табуы мүмкін емес». Маймонид бұл аяттарды олардың өз еріктерімен және осыншалықты ауыр күнә жасағандықтан, тәубе ету мүмкіндігінен айырылғанын түсіндірді. Себебі, Фараон бастапқыда өз еркімен күнә жасап, өз жерінде тұратын яһудилерге зиян келтірді, Шығу 1:10 аятында оның «Оларға қастандық жасаймыз» деп жоспарлағаны айтылған. Сондықтан Құдай Фараонға тәубе ету мүмкіндігін оның жазасын алғанша бермейтін үкім шығарды. Осыдан келіп, Құдай Шығу 14:4 аятында: «Мен Фараонның жүрегін қатайтамын» деді. Маймонид Құдай Мұсаны Фараонға яһудилерді жіберуді және тәубе етуді талап ету үшін жібергенін түсіндірді, бірақ Құдай Мұсаға Фараон бас тартатынын алдын ала білдірген еді. Себебі, Құдай адамзатқа, егер Құдай күнәкардан тәубе етуді алып қойса, онда ол тәубе етуге шамасы келмейтінін көрсетуді қалады. Маймонид Құдай Фараонның яһуди халқына зиян келтіруін бұйырған жоқ, керісінше, Фараон өз еркімен күнә жасады, сондықтан ол тәубе ету мүмкіндігінен айырылды. Езекия бен Маноах (Хизкуни) айтуынша, Шығу 10:7 аятында Фараонның сарайындағы кеңесшілер «Фараонға бүкіл Мысыр қирағанша күтіп отыруға бола ма?» деп сұрады. Олар Мысыр қираса, Фараонның исраилдіктердің талаптарына көнуден басқа амалы қалмайтынын білдірді. Неліктен Мысыр әлі де гүлденген кезде оларға көнбеске? Шығу 10:9 аятында Мұса: «Біз кішкентайларымызбен де, қарттарымызбен де барамыз», - деді. Ал Леках-Тов бойынша, Мұса Фараонға барлығының оның қызметінде болғандай, енді барлығының Құдайдың қызметінде болады деп айтты.

Reading God's command to Moses in Exodus 10:1, "Go in to Pharaoh; for I have hardened his heart, and the heart of his servants," and similar statements in Exodus 4:21; 7:3, 9:12 10:20, 27; 11:10; and 14:4, 8, and 17, Maimonides concluded that it is possible for a person to commit such a great sin, or so many sins, that God decrees that the punishment for these willing and knowing acts is the removal of the privilege of repentance (teshuvah). The offender would thus be prevented from doing repentance and would not have the power to return from the offense, and the offender would die and be lost because of the offense. Maimonides read this to be what God said in Isaiah 6:10, "Make the heart of this people fat, and make their ears heavy, and their eyes weak, lest they see with their eyes and hear with their ears, and their hearts will understand, do repentance and be healed." Similarly, 2 Chronicles 36:16 reports, "They ridiculed the messengers of God, disdained His words and insulted His prophets until the anger of God rose upon the people, without possibility of healing." Maimonides interpreted these verses to teach that they sinned willingly and to such an egregious extent that they deserved to have repentance withheld from them. Because Pharaoh sinned on his own at the beginning, harming the Jews who lived in his land, as Exodus 1:10 reports him scheming, "Let us deal craftily with them," God issued the judgment that repentance would be withheld from Pharaoh until he received his punishment. Therefore, God said in Exodus 14:4, "I will harden the heart of Pharaoh." Maimonides explained that God sent Moses to tell Pharaoh to send out the Jews and do repentance, when God had already told Moses that Pharaoh would refuse, because God sought to inform humanity that when God withholds repentance from a sinner, the sinner will not be able to repent. Maimonides made clear that God did not decree that Pharaoh harm the Jewish people; rather, Pharaoh sinned willfully on his own, and he thus deserved to have the privilege of repentance withheld from him. According to Hezekiah ben Manoah (Hizkuni), Pharaoh's courtiers in Exodus 10:7 "questioned Pharaoh's judgment by asking him if he wanted to wait until the whole of Egypt was ruined? They implied that if Egypt were to be ruined, in the end Pharaoh would have no option but to give in to the Israelites' demands. Why not give in while Egypt was still a functioning nation?" Reading Exodus 10:9, "Moses said: 'We will go with our young and with our old,'" the Lekach Tov taught that Moses told Pharaoh that just as all had been in Pharaoh's service, so would all be in God's service.

Мысырдан шығу 12 - тарау

Маймонид Жаңа Айды оның көрінуімен қасиеттеу және Израиль жеріндегі Синедрионымен күнтізбемен үйлестіру үшін асығыс жылды белгілеу құқығы туралы үйретті. Маймонид бұл Мұса мен Харонға Шығу кітабының 12:2 аятында берілген пәрменнен туындағанын айтты: «Осы ай сендер үшін айлардың біріншісі болсын». Маймонидтің түсіндіруінше, ауызша дәстүр бұл куәлікті Мұса мен Харонға, сондай-ақ олардың орнындағы қызмет атқарган даналарға сеніп тапсырған. Израиль жерінде Синедрионың билігі аяқталғаннан кейін, яһудилер айлық күнтізбе мен қазіргі уақытта қолданылып жүрген жыл санау жүйесіне сәйкес жылдарды енгізді. Сондықтан, айды көрудің маңызы қалмады. Маймонидтің айтуынша, Құрбан айт мейрамын жеті күн бойы тойлайды, себебі апта – күн мен ай арасындағы аралық уақыт бірлігі. Құрбан айт мейрамы адамдарды Құдайдың Мысырда жасаған кереметтерін еске түсіруге, Құдайға қайта-қайта шүкірлік айтуға және қарапайым, кішіпейіл өмір сүруге үйретеді. Сондықтан яһудилер Құрбан айт мейрамында израильдіктерге болған оқиғаны еске алу үшін ашымаған нан мен ащы шөптер жейді. Олар бір апта бойы ашымаған нан жейді, себебі бір күндік тағамды жегенде оны байқамауы мүмкін еді. «Зохар» кітабында Мысырдан шығу түнінде Мысырда үш адам өлтірілгені айтылған. Біріншіден, туған ұлдары қолға тигізе алатындардың барлығын өлтірді. Содан кейін Құдай түн ортасында үкім шығарды. Перғауын мұны көрген соң, Шығу кітабының 12:30 аятында айтылғандай, «түн ортасында» тұрып, Израильді қудалауға кеңес берген әміршілер мен дворяндарды ашумен өлтірді. Шығу кітабының 12:34 аятын оқып, «Халық қамырды ашытқысыз алды», Зохар «ашытқы» және «ашытқысыз» адамдардың жамандыққа ұмтылуын (יֵצֶר רַע, yeitzer ra) және жақсылыққа ұмтылуын бейнелейді деп үйретті. «Зохар» кітабында Құрбан айт мейрамында Мысырдан шығу оқиғасын шын ниетпен, қуанышпен айтқан адам, болашақ әлемде Құдайдың қасында (Шехина) қуанышқа кенеледі делінген. «Зохар» кітабында Израильдің қуанышы Құдайды қуантады, сондықтан Құдай жоғарыдағы барлық туыстарын жинап, Оның балалары Оған айтқан мақтауларын тыңдайды. Содан кейін барлық періштелер мен жоғарғы жандар жиналып, Израильдің Құдайдың құтқаруына қуанып, ән салып жатқанын көреді. Жоғарғы жандар да қуанып, шаттана бастайды, себебі жер бетінде Құдайдың қасиетті халқы бар. «Зохар» жер бетіндегі қуаныш Құдайдың және Оның жоғарыдағы әскерлерінің күшін арттыратынын, яғни жер бетіндегі патша өзінің қол астындағыларының мақтауларынан күш алып, бүкіл әлемге тараған даңқының арқасында күш алатынын үйретті. Сандар кітабының 1:1–2 аяттарында: «Құдай Синай шөлінде… айдың бірінші күнінде «Халықты санаңдар» деп сөйледі». Раши Құдайдың израильдіктерді жиі санағанын, себебі олар Құдайға жақын болғандықтан дейді. Олар Мысырдан шыққанда Құдай оларды санады (Шығу кітабы 12:37); Алтын бұзаудың күнәсінен көп адам опат болғанда, Құдай оларды санады (Шығу кітабы 32:28) аман қалғандардың санын білу үшін; Құдайдың араларында болуына себепкер болғанда, Құдай оларды санады. Нисан айының бірінші күні киелі шатыр тігілді, ал айдың бірінші күні Құдай халықты санап шықты. «Зохар» кітабында Шығу кітабының 12:38 аятында айтылған «аралас көпшілік» (עֵרֶב רַב, erev rav) Мысырдың сиқыршылары мен баяушыларынан ғана құралған, олар Құдайдың істеріне қарсы тұруға тырысты, өйткені Шығу кітабының 7:11 аятында «Мысырдың сиқыршылары да өз сиқырымен осылай істеді» делінген. Олар Мұсаның жасаған кереметтерін көрген соң, Мұсаға келіп, дінге өтуді сұрады. Құдай Мұсаға оларды қабылдамауға кеңес берді, бірақ Мұса олардың Құдайдың күшін көргенін, Израильдің дінін қабылдағысы келетінін және олардың Құдайдың күшін күнде көрсе, Құдайдан басқа ешқандай құдай жоқ екенін түсінетінін айтты. Сондықтан Мұса оларды қабылдады. Шығу кітабының 12:38 аятында олар «аралас көпшілік» деп аталды, себебі олар Мысырдың барлық сиқыршыларынан құралған, ал олардың басында Яннес пен Жамбр тұрды. Күндіз бұл сиқыршылар сиқыршылықтарын жасады, ал күн батқаннан кейін тоғызыншы сағаттың ортасына дейін аспанды бақылап, «үлкен кеш» (עֵרֶב רַב, erev rav) деп атады, бұл «үлкен көпшілік» және «үлкен кеш» деген мағынаны білдіреді. Содан кейін кіші сиқыршылар түн ортасына дейін бақылап тұрды. Мысырлықтар, басты сиқыршыларға үлкен сенім артқандықтан, оларды «үлкен кеш» (עֵרֶב רַב, erev rav) деп атады.

Maimonides taught that the prerogative to sanctify the New Moon at its sighting and to set a leap year to reconcile the calendar applied to the Sanhedrin in the Land of Israel. Maimonides taught that this was derived from the command given Moses and Aaron in Exodus 12:2, "This month shall be for you the first of months," which Maimonides reported the Oral Tradition interpreted to mean that this testimony was entrusted to Moses and Aaron and those sages who arose after them who functioned in their position. When the Sanhedrin ended in the Land of Israel, Jews established the monthly calendar and instituted leap years solely according to the fixed calendar that is followed now. So the sighting of the moon is no longer of any consequence. According to Maimonides, Passover is kept seven days, because a week is the intermediate unit of time between a day and a month. Passover teaches people to remember the miracles that God performed in Egypt, encouraging people to thank God repeatedly and to lead a modest and humble life. Jews therefore eat unleavened bread and bitter herbs on Passover in memory of what happened to the Israelites. And they eat unleavened bread for a week because if the eating were only for one day, Jews might not notice it. The Zohar taught that on the night of the Exodus, there were three slayings in Egypt. First, the firstborn killed whomever they could lay hands on. Then, God executed judgment at midnight. And lastly, Pharaoh, on seeing the havoc wrought upon his own household, arose, as Exodus 12:30 says, "He rose up at midnight," and with bitterness and fury he killed the princes and nobles who had advised him to persecute Israel, just as a dog, if hit with a stone, goes and bites another dog. Reading Exodus 12:34, "And the people took their dough before it was leavened," the Zohar taught that "leaven" and "unleaven" symbolize the evil inclination (יֵצֶר רַע, yeitzer ra) and the good inclination in people. The Zohar taught that one who fervently and joyously relates the story of the Exodus on Passover, telling the story with a high heart, shall be found worthy to rejoice in the Divine Presence (Shekhinah) in the World To Come. The Zohar taught that the joy of Israel causes God to be glad, so that God calls together all the family above and to hear the praises that God's children bring to God. Then all the angels and supernal beings gather around and observe Israel singing and rejoicing because of God's Redemption and the supernal beings also break into jubilation because God possesses on earth a people so holy, whose joy in God's Redemption is so great and so powerful. And the Zohar taught that the rejoicing on Earth below increases the power of God and God's hosts in the regions above, just as an earthly king gains strength from the praises of his subjects and the renown of his glory being spread through the world. Reading Numbers 1:1–2 "The Lord spoke . in the Sinai Desert . on the first of the month . 'Take a census,'" Rashi taught that God counted the Israelites often because they were dear to God. When they left Egypt, God counted them in Exodus 12:37; when many fell because of the sin of the Golden Calf, God counted them in Exodus 32:28 to know the number who survived; when God came to cause the Divine Presence to rest among them, God counted them. On the first of Nisan, the Tabernacle was erected, and on the first of Iyar, God counted them. The Zohar taught that the "mixed multitude" (עֵרֶב רַב, erev rav) mentioned in Exodus 12:38 consisted entirely of Egyptian sorcerers and magicians, who sought to oppose God's works, as Exodus 7:11 reports, "And the magicians of Egypt, they also did in like manner with their enchantments." When they beheld the signs and the wonders that Moses performed, they came to Moses to be converted. God advised Moses not to accept them, but Moses argued that now that they had seen God's power, they desired to accept the Israelites' Faith, and if they saw God's power every day, they would learn that there is no God like God. So Moses accepted them. Exodus 12:38 called them a "mixed multitude" because they consisted of all the grades of Egyptian magicians, at their head being Jannes and Jambres. During the day, these wizards practiced their enchantments, and after sunset, they made observations of the heavens until the middle of the ninth hour, which was called the "great evening" (עֵרֶב רַב, erev rav, which means both "great multitude" and "great evening"). The lesser magicians then made observation after that until midnight. The Egyptians, who had great faith in the chief wizards, thus called them the "great evening" (עֵרֶב רַב, erev rav).

Мысырдан шығу 13 - тарау

Меймонидтер Шығыс кітабының 13:9, 16-тараларында келген тефилин заңдарының жалпыға қолданылатынын атап, Құдай тефилин киюді құрбандықтардан гөрі тұрақты құлшылық түрі ретінде ойластырғанын айтты. Меймонид Құдай жаратылыста жануарларды бірте-бірте жетілдіретінін түсіндірді. Мысалы, сүтқоректілер туғанда өте нәзік болады, құрғақ тамақ жей алмайды. Сондықтан Құдай оларға құрғақ тамақ жей алатын уақытқа дейін сүт беретіндей етіп, емшектер арқылы сүт берді. Осылайша, Меймонидтің айтуынша, Құдай көптеген заңдарды уақытша шара ретінде енгізді, себебі израильдіктерге бірден бұрынғы әдеттерінен толығымен бас тарту мүмкін болмады. Сондықтан Құдай Мұсаны израильдіктерді (Шығу 19:6 бойынша) «дін қызметкерлерінің патшалығы және қасиетті ұлт» етуге жіберді. Бірақ сол кездегі жалпы құлшылық әдеті – құдайларға табынушылық ететін ғибадатханаларда мал құрбан ету болды. Сондықтан Құдай израильдіктерге осы құлшылық түрлерін тоқтатуды бұйырмады, оларға оны жалғастыруға рұхсат берді. Оның орнына, Құдай құдайларға табынушылықты киелі орынға (Шығу 25:8) ауыстырды, Құдай атына құрбандық тақтарын орнатуға (Шығу 20:21), Құдайға құрбандық шалуға (Леуілер 1:2), Құдайға бас иіп, Құдай алдында құрбандықтарды жағуға бұйырды. Құдай басқа ешкімге осы істерді жасауға тыйым салды және ғибадатханада қызмет ету үшін дін қызметкерлерін таңдады (Шығу 28:41). Осылайша Құдай жұмалалыққа табынушылықтың іздерін жойып, Құдайдың бар екендігі және біреулігінің ұлы қағидасын орнатты. Бірақ Меймонидтің айтуынша, құрбандыққа қатысты Құдайдың бұйрықтарының басты мақсаты құрбандық қызметі емес еді; керісінше, жалбарыну, дұға және осыған ұқсас құлшылық түрлері негізгі мақсатқа жақын. Сондықтан Құдай құрбандықтарды тек бір ғибадатханада ғана (Құрбандықтар кітабы 12:26 қараңыз) және дін қызметкерлікті тек белгілі бір отбасының мүшелеріне ғана шектеді. Меймонидтің айтуынша, бұл шектеулер құрбандық құлшылығын шектеуге көмектесті және Құдай құрбандық құлшылығын мүлдем жоюды қажет деп санамады. Бірақ Құдайдың жоспарында дұға мен жалбарынуды кез келген жерде және кез келген адам орындай алады, сондай-ақ цицит (Сандар 15:38) және тефилин (Шығу 13:9, 16) сияқты құлшылық түрлерін де орындай алады. Меймонид Шығу кітабының 13:13–16-тараларында тұңғыш ұлдың құнын өтеу туралы заңдарды түсіндірді. Меймонидтің үйретуінше, әрбір еврей еркегі анасы еврей болған тұңғыш ұлын міндетті түрде құтқаруы керек, өйткені Шығу кітабының 34:19-тарамында: «Тұңғыш ұлдардың бәрі Маған тиесілі» делінген, ал Сандар кітабының 18:15-тарамында: «Тұңғыш ұл міндетті түрде құтқарылуы керек» делінген. Меймонид анасының ұлын құтқаруға міндетті емес екенін үйретті. Әкесі ұлын құтқара алмаса, ұл есейген кезде өзін өзі құтқаруға міндетті. Егер адам өзіне де, баласына да құн төлеп, оларды азат етуді қаласа, онда ол алдымен өзін, содан кейін баласын азат етуі керек. Егер оның бір рет қана құн төлеп, қайтарып алу үшін ақшасы болса, онда ол өзінің құнын төлеп, қайтарып алсын. Баласын құтқарып алған әке: «Сен жарылқанасың! Ол бізді Өзінің бұйрықтарымен тазартып, рухани ұлын құрбан етуге бұйырды» деп бата айтады. Содан кейін ол шейхечеянұ батасын оқып, құтқару ақшасын кохенге береді. Егер адам өзін құтқарып алса, онда ол мына батаны айтсын: «Бақытты болсын, Ол бізге тұңғыш ұлдарды құтқаруға бұйырды» деп, шейхешеян батасын оқысын. Әкесі ол үшін күміс немесе күміс ақшаға тең келетін жылжымалы мүлік төлеуі мүмкін. Егер кохен төлемді әкесіне қайтаруды қаласа, қайтара алады. Алайда, әке оны кохенге қайтарып беруді ойлап, оған беріп қоюы керек. Әкесі оны кохенге сыйлық ретінде бергенін, ешқандай шектеусіз бергенін білдіруі керек. Кохендер мен леуіліктер өздерінің тұңғыштарын құтқарудан босатылады, өйткені олар шөлде израильдіктердің тұңғыштарының құны болды. Діни қызметкер немесе леуілік әулетінен туған бала босатылады, себебі бұл мәселе анасына байланысты, Шығу кітабының 13:2 және Сандар кітабының 3:12-тараларында көрсетілгендей. Кейсерлік тілікпен туған нәресте және одан кейінгі кез келген туылған бала босатылады: біріншісі, өйткені ол жатырдан шықпады, ал екіншісі, өйткені оған басқа туылған бала туды. Құтқару міндеті бала 30 күнге толғаннан кейін күшіне енеді, өйткені Сандар кітабының 18:16-тарамында: «Оларды айлық болғаннан кейін құтқару керек» делінген.

Noting the universal application of the laws of tefillin in Exodus 13:9, 16, Maimonides taught that God designed the wearing of tefillin as a more enduring form of worship than the practice of sacrifices, which Maimonides taught were a transitional step to wean the Israelites off of the worship of the times and move them toward prayer as the primary means of worship. Maimonides noted that in nature, God created animals that develop gradually. For example, when a mammal is born, it is extremely tender, and cannot eat dry food, so God provided breasts that yield milk to feed the young animal, until it can eat dry food. Similarly, Maimonides taught, God instituted many laws as temporary measures, as it would have been impossible for the Israelites suddenly to discontinue everything to which they had become accustomed. So God sent Moses to make the Israelites (in the words of Exodus 19:6) "a kingdom of priests and a holy nation." But the general custom of worship in those days was sacrificing animals in temples that contained idols. So God did not command the Israelites to give up those manners of service, but allowed them to continue. God changed the service of idol worship to the service of the Sanctuary (Exodus 25:8), to erect the altar to God's name (Exodus 20:21), to offer sacrifices to God (Leviticus 1:2), to bow down to God, and to burn incense before God. God forbad doing any of these things to any other being and selected priests for the service in the temple in Exodus 28:41. By this Divine plan, God blotted out the traces of idolatry, and established the great principle of the Existence and Unity of God. But the sacrificial service, Maimonides taught, was not the primary object of God's commandments about sacrifice; rather, supplications, prayers, and similar kinds of worship are nearer to the primary object. Thus, God limited sacrifice to only one temple (see Deuteronomy 12:26) and the priesthood to only the members of a particular family. These restrictions, Maimonides taught, served to limit sacrificial worship, and kept it within such bounds that God did not feel it necessary to abolish sacrificial service altogether. But in the Divine plan, prayer and supplication can be offered everywhere and by every person, as can be the wearing of tzitzit (Numbers 15:38) and tefillin (Exodus 13:9, 16) and similar kinds of service. Maimonides explained the laws governing the redemption of a firstborn son (pidyon haben) in Exodus 13:13–16. Maimonides taught that it is a positive commandment for every Jewish man to redeem his son who is the firstborn of a Jewish mother, as Exodus 34:19 says, "All first issues of the womb are mine," and Numbers 18:15 says, "And you shall surely redeem a firstborn man." Maimonides taught that a mother is not obligated to redeem her son. If a father fails to redeem his son, when the son comes of age, he is obligated to redeem himself. If it is necessary for a man to redeem both himself and his son, he should redeem himself first and then his son. If he only has enough money for one redemption, he should redeem himself. A person who redeems his son recites the blessing: "Blessed are You . who sanctified us with His commandments and commanded us concerning the redemption of a son." Afterwards, he recites the shehecheyanu blessing and then gives the redemption money to the Cohen. If a man redeems himself, he should recite the blessing: "Blessed . who commanded us to redeem the firstborn" and he should recite the shehecheyanu blessing. The father may pay the redemption in silver or in movable property that has financial worth like that of silver coins. If the Cohen desires to return the redemption to the father, he may. The father should not, however, give it to the Cohen with the intent that he return it. The father must give it to the Cohen with the resolution that he is giving him a present without any reservations. Cohens and Levites are exempt from the redemption of their firstborn, as they served as the redemption of the Israelites' firstborn in the desert. One born to a woman of a priestly or Levite family is exempt, for the matter is dependent on the mother, as indicated by Exodus 13:2 and Numbers 3:12. A baby born by Caesarian section and any subsequent birth are exempt: the first because it did not emerge from the womb, and the second, because it was preceded by another birth. The obligation for redemption takes effect when the baby completes 30 days of life, as Numbers 18:16 says, "And those to be redeemed should be redeemed from the age of a month."

Мысырдан шығу 12 - тарау

Пропп Мысырдан шығу 12:7-дегі Құтқарылу мейрамының қорғаныш қанын бейнелі жара деп түсіндірді. Джулиус Веллхаузен ертедегі израильдік дінді табиғаттың жылдық циклымен байланысты деп ұқты және Жазбалар кейіннен ғана мейрамдарды Мысырдан шығу сияқты тарихи оқиғалармен байланыстырды деп сенді. Джеймс Кугелдің айтуынша, қазіргі ғалымдар Құтқарылу мейрамы екі түрлі мерекеден құралған деп келіседі. Бір мейрамда малдан жануарды құрбандыққа шалып, жеу керек еді – паса құрбандығы, ол көктемгі күн мен түн теңелуін және қыс аяқталуын белгілейтін айдың толуында, көтерілген қойшылардың арасында құрбандыққа шалынды, құдайлық рақымды әкелу үшін (Мысырдан шығу 12:6-да көрсетілгендей). Малшылар малды үйде сойып, ырымға сәйкес, малдың қанын үйдің есік жақтауларына және кіреберісіне (Мысырдан шығу 12:7-де көрсетілгендей) шашып, жамандықтан сақтану керек еді. Рәсімде сүйек сындырмау керектігі айтылды (Мысырдан шығу 12:46-да көрсетілгендей), құрбандық шалынған малға зиян келтірмеу үшін. Ғалымдар «песа» атауы «секіру» деген мағынаны білдіретін етістіктен шыққан деп болжайды (1 Патшалар 18:21 және 26-да) және мереке бастапқыда қандай да бір рәсімді секіруді қамтитын болған деседі. Екінші мейрам – Ашымаған нан мейрамында фермерлер қыстың арпа егіні пісіп, жинауға дайын болғанда жеті күн бойы ашымаған арпа нанын жейтін. Бұл мейрамды жергілікті киелі орынға сапармен тойлаған (Мысырдан шығу 23:17 және 34:23). Қазіргі ғалымдар нанның ашытқысыз болуы тазалықты білдіреді деп санайды (Леуіліктер 2:11). Мысырдан шығу 23:14–17 және 34:18–23-тегі мейрамдардың тізімі Ашымаған нан мейрамының дербес болғанын көрсетеді. Қазіргі ғалымдар фермерлердің Ашымаған нан мейрамы мен қойшылардың Құтқарылу мейрамы кейіннен бірігіп, Құтқарылу мейрамы үйден ғибадатханаға көшіп, біріктірілген мейрам Мысырдан шығумен байланыстырылды (Екінші заңның 16:1–4). Коллинз мысырлықтардың Еврейлер жазбасындағы 12:37-де айтылған Пи-Рамесс қаласын ескі гиксостың Авари астанасының орнында салғанын және Рамсес II (1304–1237 ж.б.д.) кезінде қайтадан басып алғанын хабарлады, сондықтан көптеген ғалымдар Мысырдан шығудың шамамен 1250 ж.б.д. шамасында болғанын жақтады. Коллинз Пи-Рамесс пен Пер Атум қалалары салынғаннан кейін ғана Киелі кітаптағы "Шығу" кітабы жазылғанын, және автор осы қалалармен семит жұмысшыларын байланыстыратын дәстүрді білген болуы мүмкін деп мәлімдеді. Израиль Финкельштейн мен Нил Ашер Сильберман Мысырдан шығу 12:37 және Сандар 33:5-те айтылған Суккот жері, ең болмаса, Мысырдың Шығыс Ніл дельтасындағы бір орынға немесе аймаққа қатысты есімнің еврейше түрі екенін айтты. Бұл есім Мысырдың Он тоғызыншы династиясы, Рамсес II-нің династиясы кезіндегі мысырлық мәтіндерде кездеседі. Финкельштейн мен Сильберманның айтуынша, б.з.д. XIII ғасырдың аяғындағы мысырлық папируста дельтаның шығыс шекарасындағы бекіністердің қолбасшылары шетелдіктердің қозғалысын мұқият бақылап отырғаны жазылған: «Біз эдомдық шашу тайпаларының (яғни бедуин) Мэрнептах бекінісі арқылы кіріп, шындыққа қанағаттандық, ол Тжкв-де, өз малдарын асырау үшін Тжкв-де орналасқан Притм тоғандарына жеттік». Финкельштейн мен Сильберман Мысырдың жаңа патшалығы және әсіресе XIII ғасыр туралы көптеген деректерде израильдіктер туралы ештеңе айтылмағанын көрсетті. Финкельштейн мен Сильберман Сандар 33-те израильдіктердің шөл далада ұзақ уақыт бойы қостарын тіккені туралы айтылған нақты жерлердегі дәлелдерге сүйене отырып, көптеген адамдардың Мысырдан шығу оқиғасы Киелі кітапта сипатталғандай болмағанын тұжырымдады. Плаут кейбір адамдар Жаратылыс 15:13-тегі Израильдің құлдықта жүрген уақыты 400 жыл болатыны туралы мәліметті, Мысырға көшіп келгендер 430 жылға созылатыны туралы Мысырдан шығу 12:40-тағы мәліметпен қайшылықты деп оқыса да, екі жазбаның қатар тұрғанын айтты, өйткені ежелгі оқырмандар екі дәстүрді де өздеріне берілген деп санайтын болғандықтан, оларға құрметпен қарау қажет. Плаут Құтқарылу мейрамының оқиғасына екі қосымшаны анықтады – біреуі Құтқарылу мейрамының құрбандығын жеу туралы Мысырдан шығу 12:43–51-де, екіншісі Мысырдан шығу 13:1–16-да туылған тұңғыш балаға қатысты. Плаут екі қосымшаның да шөл даладағы саяхат емес, тұрақты жағдайдан туындағанын байқады. Плауттың тұжырымы бойынша, екі бөлімнің мазмұны негізгі оқиғаға кейінірек қосылған түйін немесе қорытынды сияқты.

Propp identified the protecting paschal blood of Exodus 12:7 as a symbolic wound. Julius Wellhausen conceived of early Israelite religion as linked to nature's annual cycle and believed that Scripture only later connected the festivals to historical events like the Exodus from Egypt. James Kugel reported that modern scholars generally agreed that Passover reflects two originally separate holidays arising out of the annual harvest cycle. One Festival involved the sacrificing and eating of an animal from the flock, the pesa sacrifice, which arose among shepherds who sacrificed in the light of the full moon of the month that marked the vernal equinox and the end of winter (as directed in Exodus 12:6) to bring Divine favor for a safe and prosperous summer for the rest of the flock. The shepherds slaughtered the animal at home, as the rite also stipulated that some of the animal's blood be daubed on the doorposts and lintel of the house (as directed in Exodus 12:7) to ward off evil. The rite prescribed that no bone be broken (as directed in Exodus 12:46) so as not to bring evil on the flock from which the sacrifice came. Scholars suggest that the name pesa derived from the verb that means "hop" (as in 1 Kings 18:21 and 26) and theorize that the holiday may originally have involved some sort of ritual "hopping." A second Festival—the Festival of Unleavened Bread—involved farmers eating unleavened barley bread for seven days when the winter's barley crop had reached maturity and was ready for harvest. Farmers observed this Festival with a trip to a local sanctuary (as in Exodus 23:17 and 34:23). Modern scholars believe that the absence of yeast in the bread indicated purity (as in Leviticus 2:11). The listing of Festivals in Exodus 23:14–17 and 34:18–23 appear to provide evidence for the independent existence of the Festival of Unleavened Bread. Modern scholars suggest that the farmers' Festival of Unleavened Bread and the shepherds' Passover later merged into a single festival, Passover moved from the home to the Temple, and the combined festival was explicitly connected to the Exodus (as in Deuteronomy 16:1–4). Collins reported that the Egyptians built the city of Pi Ramesse, mentioned in Exodus 12:37, on the site of the old Hyksos capital of Avari and reoccupied it in the time of Ramesses II (1304–1237 BCE), and as a consequence, most scholars have favored a date around 1250 BCE for the Exodus. Collins argued that all we can really say is that the biblical Exodus account was written some time after the building of Pi Ramesse and Per Atum, and possibly that the author knew of a tradition associating Semitic laborers with those cities. Israel Finkelstein and Neil Asher Silberman argued that the place Sukkot mentioned in Exodus 12:37 and Numbers 33:5 is probably the Hebrew form of the Egyptian Tjkw, a name referring to a place or an area in the eastern Nile Delta that appears in Egyptian texts from the time of the Nineteenth Dynasty of Egypt, the dynasty of Ramesses II. Finkelstein and Silberman reported that a late thirteenth century BCE Egyptian papyrus recorded that the commanders of the forts along the delta's eastern border closely monitored the movements of foreigners there, saying: "We have completed the entry of the tribes of the Edomite Shasu (that is, Bedouin) through the fortress of Merneptah Content with Truth, which is in Tjkw, to the pools of Pr Itm which (are) in Tjkw for the sustenance of their flocks." And Finkelstein and Silberman reported that the abundant Egyptian sources describing the time of the New Kingdom of Egypt in general and the thirteenth century in particular make no reference to the Israelites. Finkelstein and Silberman concluded that based on the evidence at the specific sites where Numbers 33 says that the Israelites camped for extended periods during their wandering in the desert (and where some archaeological indication—if present—would almost certainly be found), a mass Exodus did not happen at the time and in the manner described in the Bible. Plaut noted that while some might read the report of Genesis 15:13 that the time of Israel's servitude would be 400 years to conflict with the report of Exodus 12:40 that the descent into Egypt would last 430 years, the two accounts were left standing side by side, because ancient readers might have considered both traditions to have come down to them and therefore requiring treatment with reverence. Plaut identified two addenda to the Passover story—one dealing with the eating of the paschal sacrifice in Exodus 12:43–51 and a second relating the Exodus to the first born in Exodus 13:1–16. Plaut observed that both addenda speak from a context of settled conditions, rather than wilderness wandering. Plaut concluded that the two sections read like postscripts or summations appended to the main story at a later time.

Мысырдан шығу 13 - тарау

Мысырдан шығу кітабының 13:1–2 аяттарында тұңғыш ұлдың қасиеттілікке берілуін оқып, Умберто Кассуто, құрсақты алғаш ашқанның бәрін Құдайға беру міндеті ежелгі Шығыстың дәстүрінде құрбандық ретінде ұсынуды білдіргенін, бірақ Таурат көрші елдердің дәстүрін қабылдағанда, жаңалықтар енгізіп, осы міндетке жаңа мағына бергенін айтты. Осылайша, Таурат тек таза үй жануарларын ғана құрбандыққа шалу салтын жалғастырды; таза емес жануарларды Таурат таза жануармен немесе мойнын сындырып құтқаруға орнатты; ал адамның тұңғыш ұлын Таурат тек құтқаруға орнатты. Сонымен қатар, Таурат Мысыр құлдығынан азат болудың жаңа себебін түсіндірді. Сарнаның айтуынша, көптеген ежелгі мәдениеттерде жаңа өмірдің кереметі Құдайдың сыйы саналған, ал табиғат топырақ пен жануарлар мен адам баласының тұңғыш өнімдерін қасиеттілікпен қамтамасыз еткен. Сарна пікірінше, Мысырдан шығу кітабының 13:1–2 аяттарында Мұсаға тұңғыш ұлды Құдайға қасиеттілікке беру туралы нұсқау, мұндай бұзық түсініктерге қарсы айтылған сөз болуы мүмкін. Таурат тұңғыш ұлдың мәртебесін ежелгі ойлардан бөліп көрсетіп, тұңғыш ұлдардың тек Құдайға тиесілі екенін үйретті. Сандар кітабының 3:12 және 8:16–18 аяттарында леуіліктердің діни қызметтерде тұңғыш ұлдардың орнын басып алғаны айтылған. Нейтан Макдональд Израиль жерінің «сүт пен бал ағып жатқан ел» екендігі туралы Мысырдан шығу кітабының 3:8 және 17, 13:5, 33:3, Леуіліктер кітабының 20:24, Сандар кітабының 13:27 және 14:8, Тораның 6:3, 11:9, 26:9 және 15, 27:3, 31:20 аяттарындағы сипаттаманың нақты мағынасы туралы пікірталас болғанын баяндады. Макдональд сүт (חָלָב, chalav) сөзінің «май» (חֵלֶב, chelev) сөзімен шатасуы мүмкін екенін, ал бал (דְבָשׁ, devash) сөзі ара балы емес, жемістен жасалған тәтті сиропты білдіруі мүмкін екенін жазды. Бұл сөз тіркесі жердің молшылығын және оның тек сүт пен балмен ғана емес, басқа да көптеген жолдармен көрінетін экологиялық байлығын көрсетеді. Макдональд бұл сөз тіркесі әрқашан Израиль халқы әлі де көрмеген жерді сипаттау үшін қолданылғанын және оны болашақтағы үміт ретінде сипаттағанын атап өтті. Эфраим Шпайзер «Таурат» (תּוֹרָה) сөзінің «оқыту, басшылық ету» және т.б. мағыналарын білдіретін сөздік түбірден шыққан екенін жазды, ал алынған есімнің әртүрлі мағыналары болуы мүмкін. Шпайзер Таураттың 13:9 аятында Құдайға қатысты қолданылған кезде, оның мағынасы өмір сүрудің қадірленген жолын қамтуға кеңейетінін, бірақ оны бүкіл Бес кітаптың атауымен шатастыруға болмайтынын дәлелдеді. Якоб Милгром Мысырдан шығу кітабының 13:13–16 және Сандар кітабының 3:45–47 және 18:15–16 аяттарындағы тұңғыш ұлды құтқару заңдарындағы («natan, kiddesh, he'evir to the Lord») және «padah» («аза») сөздерінің қолданылуы тұңғыш ұлдың Құдайдың меншігі саналғанын көрсетеді деп үйретті. Бұл ата-анасының жерлеу рәсімін және ғибадат ету рәсімін бірінші баладан күтуге байланысты ежелгі дәстүрге сәйкес болуы мүмкін. Демек, Киелі кітапта тұңғыш баланың қасиетті мәртебеге ие екені айтылған, ал Сандар кітабының 3:11–13, 40–51; 8:14–18 аяттарында тұңғыш балалардың леуіліктермен алмастырылуы діни қызметкерлердің кәсіби санатының құрылуын білдіруі мүмкін. Милгром тұңғыш ұлды құрбандыққа шалу керек деген теорияны негізсіз деп есептеді. 2014 жылдың сәуір айында Консервативті яһуди дінінің яһуди заңдары мен стандарттары жөніндегі комитеті әйелдердің енді ерлер сияқты өсиеттерді орындауға жауапты екенін шешті. Осы шешімге сәйкес, яһуди аналары да әкелері сияқты, өздерінің қыздарына келісім бойынша есім қою және тұңғыш ұл-қыздарын құтқару үшін жауапты (Мысырдан шығу кітабының 13:2 және 13–15 аяттарында талап етілгендей). Теренс Фретейм Мысырлықтардың тұңғыштарының зардап шегуі Израильдің тұңғыштарына назар аударуын талап ететінін үйретіп, Мысырдан шығу кітабының 13:15–16 аяттары тұңғыш ұл мәселесіне ерекше мән береді деп дәлелдеді. Фретейм Мысырдан шығу кітабының 13:15–16 аяттарында Құтқарылу мейрамының түні құтқарылған израильдік балалар туралы айтылмағанын, керісінше, құрбандыққа шалынған мысырлық тұңғыштар туралы айтылғанын, содан кейін «Осы себепті» деген сөз қолданылғанын атап өтті. Осылайша, Фретейм тұңғыш ұлдардың тек Израиль балаларының ғана емес, мысырлық балалардың да құтқарылуы себебінен Құдайға тиесілі екенін айтты. Фретеймнің айтуынша, Мысырдан шығу кітабының 13:15–16 аяттары Израильдің тұңғыштарын құтқару үшін қандай құн төленгенін еске салады. Фретейм балаларды құрбандыққа шалу туралы пікірді күмәнді деп санайды.

Reading the consecration of the firstborn in Exodus 13:1–2, Umberto Cassuto suggested that the obligation to transfer to God all that first opened the womb meant originally, in the tradition of the ancient East, to offer as a sacrifice, but the Torah when it accepted the custom of the neighboring peoples, introduced innovations and imbued the obligation with new significance. Thus the Torah continued the custom of offering firstborn on the altar only for clean domestic animals; for unclean animals, the Torah substituted redemption by a clean animal or the breaking of its neck; and for human firstborn, the Torah substituted only redemption. And the Torah substituted the new reason of the deliverance from Egyptian bondage. Sarna wrote that in many ancient cultures, the miracle of new life was considered a divine gift and nature endowed the first fruits of the soil and animal and human fertility with intrinsic holiness. Sarna argued that the instruction to Moses in Exodus 13:1–2 to consecrate the firstborn may have been a polemic against such pagan notions. The Torah dissociated the firstborns' status from the ancient ideas, teaching that firstborns belonged to God solely because of Divine decree at the time of the Exodus. Noting that Numbers 3:12 and 8:16–18 report that the Levites supplanted the firstborn in priestly functions, Sarna inferred that in Exodus 13:1–2, God instructed Moses to install the firstborn to fulfill priestly duties. Nathan MacDonald reported some dispute over the exact meaning of the description of the Land of Israel as a "land flowing with milk and honey," as in Exodus 3:8 and 17, 13:5, and 33:3, Leviticus 20:24, Numbers 13:27 and 14:8, and Deuteronomy 6:3, 11:9, 26:9 and 15, 27:3, and 31:20. MacDonald wrote that the term for milk (חָלָב, chalav) could easily be the word for "fat" (חֵלֶב, chelev), and the word for honey (דְבָשׁ, devash) could indicate not bees' honey but a sweet syrup made from fruit. The expression evoked a general sense of the bounty of the land and suggested an ecological richness exhibited in a number of ways, not just with milk and honey. MacDonald noted that the expression was always used to describe a land that the people of Israel had not yet experienced, and thus characterized it as always a future expectation. Ephraim Speiser wrote that the word "Torah" (תּוֹרָה) is based on a verbal stem signifying "to teach, guide," and the like, and the derived noun can carry a variety of meanings. Speiser argued that when the noun is applied to God in Exodus 13:9, its connotation is broadened to embrace a cherished way of life, but cannot be mistaken for the title of the Pentateuch as a whole. Jacob Milgrom taught that the verbs used in the laws of the redemption of a firstborn son (pidyon haben) in Exodus 13:13–16 and Numbers 3:45–47 and 18:15–16, "natan, kiddesh, he'evir to the Lord," as well as the use of padah, "ransom," indicate that the firstborn son was considered God's property. Milgrom surmised that this may reflect an ancient rule where the firstborn was expected to care for the burial and worship of his deceased parents. Thus, the Bible may preserve the memory of the firstborn bearing a sacred status, and the replacement of the firstborn by the Levites in Numbers 3:11–13, 40–51; and 8:14–18 may reflect the establishment of a professional priestly class. Milgrom dismissed as without support the theory that the firstborn was originally offered as a sacrifice. In April 2014, the Committee on Jewish Law and Standards of Conservative Judaism ruled that women are now equally responsible for observing commandments as men have been. Under this ruling, Jewish mothers are thus equally responsible for the covenantal naming of their daughters and redemption of their first born sons and daughters (as called for in Exodus 13:2 and 13–15) as fathers are. Terence Fretheim argued that Exodus 13:15–16 give a special twist to the issue of the firstborn, teaching that Israel was to be attentive to its firstborn because of the suffering of the Egyptian firstborn. Fretheim noted that Exodus 13:15–16 does not mention the redeemed Israelite children of Passover night but the sacrificed Egyptian firstborn, followed by "Therefore." Fretheim thus argued that the firstborn belong to God not only because Israelite children were saved but also because Egyptian children were killed. Fretheim argued that Exodus 13:15–16 thus reminds Israel at what cost Israel's firstborn were redeemed. Fretheim nonetheless considered it doubtful that child sacrifice was in view.

Хафтара

Парашаға арналған хафтара – Еремия 46:13–28.

Парашахпен байланысы

Параша мен хафтара екеуі де Мысырға Құдайдың жазасын сипаттайды. Парашада Құдай Мұсаға перғауынға (бо) баруын айтқаны жазылған; хафтарада Набуходоносордың перғауынға (ла во) келетіні туралы Құдайдың сөзі келтірілген. Екеуі де көбелектердің апаты туралы хабарлайды – парашада нақты, хафтарада метафоралық. Параша мен хафтара екеуі де Құдайдың Мысырдың құдайларын жазалағанын көрсетеді. Сонымен қатар, параша мен хафтара Құдайдың ізраилдіктерді құлдықтан азат етуі туралы баяндайды.

Киелі кітап

Жаратылыс 7:12–23 (Құдай топан су арқылы жойды); 15:14 (Мысырдан байлықпен кету); 19:23–29 (Құдай Содом мен Ғомораны жойды). Мысырдан шығу 1:22 (ұлдарды өлтіру туралы бұйрық); 4:21 (Фараонның жүрегін қатайту); 7:3 (Фараонның жүрегін қатайту); 9:12 (Фараонның жүрегін қатайту); 14:4 (Фараонның жүрегін қатайту); 14:8 (Фараонның жүрегін қатайту); 22:28–29 (бірінші туылған); 23:15 (Тұтқарылу мейрамы); 34:25 (Тұтқарылу мейрамы). Леуіліктер 14:4–6, 49–52 (исоп); 23:4–8 (Тұтқарылу мейрамы). Сандар 3:11–13 (бірінші туылған); 9:1–14 (Пасха); 18:15–18 (бірінші туылған); 19:6, 18 (исоп); 28:16–25 (Пасха). Есімдер 2:30 (жүректі қатайту); 15:7 (жүректі қатайту); 15:13–14 (бостандыққа шыққан құлдарға сыйлықтар); 15:19–23 (бірінші туылған); 16:1–8 (Тұтқарылу мейрамы). Жошуа 2:18–21 (тұрғын үйлерінде қызыл белгісі барлардан басқаларын жою); 11:20 (жүрек қатаңдауы). Еремия 31:8 (бірінші туылған). Езекиел 9:4–6 (белгісі жоқтарды өлтіру). Жоел 2:2 (қараңғылық). Забур 51:9 ("Мені исоппен тазала"); 78:44–51 (жазалар); 105:23–38 (жазалар); 119:62 (түн ортасы); 119:62 (түннің ортасы). Әйүп 34:20 (түн ортасы).

Раби емес ерте кезеңдері

Құтқарылу мерекесінің хаты. Елефантин, б.з.д. 419–418 жылдар. Мысалы, "The Context of Scripture" кітабының ІІІ томындағы "Библиялық әлем" архивтік құжаттары, 116–17 беттер. Уильям В. Хэлло редакциялаған. Нью-Йорк: Брилл, 2002 жыл. Езекиел трагедиясы. Exagōgē. Грекия, б.з.д. 2 ғасыр. Р. Г. Робертсон аударған. "Ескі Келісім псевдоэпиграфы" кітабында: 2-том: "Ескі Келісімнің" кеңейтулері мен аңыздар, даналық және философиялық әдебиет, дұғалар, Збурлар және Одалар, Юдео-гректік еңбектердің жоғалған фрагменттері. Джеймс Х. Чарльзуорт редакциялаған, 814–17 беттер. Нью-Йорк: "Anchor Bible", 1985 жыл. Жүбірейілдер кітабының 49 тарауы, Израиль жері, б.з.д. 2 ғасыр. Мысалы, "Жүбірейілдер кітабы" немесе "Кіші Жаратылыс" кітабында. Роберт Х. Чарльз аударған. Лондон: 1902 жыл. Мысалы, "The Book of Jubilees: Translation of Early Jewish and Palestinian Texts", 216–19 беттер. Лексингтон, Кентукки: Forgotten Books, 2007 жыл. (Құтқарылу мерекесі). Сүлейменнің даналығының 17–18 тараулары. Александрия, Египет, б.з.д. 2–1 ғасыр. 1 Коринфтіктерге 5:6–8. Шамамен 53–54 жылдар. (Құтқарылу мерекесі). Римдіктерге 9:14–18. 1 ғасыр. (Перғауынның жүрегін қатайту). Еврейлерге 9:19 (исоп); 11:28 (Құтқарылу мерекесі). 1 ғасырдың соңы. Марк 14:12–26. Шамамен 70 ж.б.э. (Құтқарылу мерекесі). Матай 26:17–30. Шамамен 70–100 ж.б.э. (Құтқарылу мерекесі). Иосиф Флавий. Яһудилер соғысы, 5:9:4. Шамамен 75 ж.б.э. Мысалы, "Иосиф Флавийдің еңбектері: толық және қысқартылмаған, жаңа жаңартылған басылым". Уильям Уистон аударған, 716 бет. Пибоди, Массачусетс: Hendrickson Publishers, 1987 жыл. 1 Петірге 1:19. Шамамен 81 ж.б.э. (Құтқарылу мерекесі). Лұқа 2:41; 22:14–20. Шамамен 80–150 ж.б.э. (Құтқарылу мерекесі). Иосиф Флавий, Яһудилердің ежелгі тарихы 2:14:4–2:15:1. Шамамен 93–94 ж.б.э. Мысалы, "Иосиф Флавийдің еңбектері: толық және қысқартылмаған, жаңа жаңартылған басылым". Уильям Уистон аударған, 73–74 беттер. Пибоди, Массачусетс: Hendrickson Publishers, 1987 жыл. Аян 17:17. 1 ғасырдың соңы. (Жүректерді Құдай мақсатына өзгерту). Жохан 19:29 (исоп); 19:36. Шамамен 90–110 ж.б.э. ("Оның бірде-бір сүйегі сындырылмасын"). Жастин Мартир. Трифонмен диалог, 40, 46 тараулар. Шамамен 155–167 ж.б.э. Мысалы, "Жастин Мартир. Трифонмен диалог". Томас Б. Фоллс аударған, Майкл Слюссер редакциялаған. Вашингтон, округ Колумбия: Catholic University of America Press, қайта қараған басылым, 2002 жыл. (Құтқарылу мерекесі). Сардис Мелитосы. Пасха туралы. Шамамен 180 жыл. Мысалы, "Pascha және фрагменттер туралы" кітабында. Стьюарт Джордж Холл редакциялаған. Оксфорд: Clarendon Press, 1979 жыл. (Құтқарылу мерекесі).

The Passover Letter. Elephantine, 419–418 BCE. In, e. g., The Context of Scripture, Volume III: Archival Documents from the Biblical World, pages 116–17. Edited by William W. Hallo. New York: Brill, 2002. Ezekiel the Tragedian. Exagōgē. Greece, 2nd century BCE. Translated by R. G. Robertson. In The Old Testament Pseudepigrapha: Volume 2: Expansions of the "Old Testament" and Legends, Wisdom and Philosophical Literature, Prayers, Psalms, and Odes, Fragments of Lost Judeo Hellenistic works. Edited by James H. Charlesworth, pages 814–17. New York: Anchor Bible, 1985. Jubilees chapter 49 Land of Israel, 2nd century BCE. In, e. g., The Book of Jubilees or the Little Genesis. Translated by Robert H. Charles. London: Black, 1902. In, e. g., The Book of Jubilees: Translation of Early Jewish and Palestinian Texts, pages 216–19. Lexington, Kentucky: Forgotten Books, 2007. (Passover). Wisdom of Solomon chapters 17–18. Alexandria, Egypt, 2nd–1st century BCE. 1 Corinthians 5:6–8. Circa 53–54. (Passover). Romans 9:14–18. 1st century. (hardening Pharaoh's heart). Hebrews 9:19 (hyssop); 11:28 (Passover). Late 1st century. Mark 14:12–26. Circa 70 CE. (Passover). Matthew 26:17–30. Circa 70–100 CE. (Passover). Josephus. The Wars of the Jews, 5:9:4. Circa 75 CE. In, e. g., The Works of Josephus: Complete and Unabridged, New Updated Edition. Translated by William Whiston, 716. Peabody, Massachusetts: Hendrickson Publishers, 1987. 1 Peter 1:19 Circa 81 CE. (Passover). Luke 2:41; 22:14–20. Circa 80–150 CE. (Passover). Josephus, Antiquities of the Jews 2:14:4–2:15:1. Circa 93–94. In, e. g., The Works of Josephus: Complete and Unabridged, New Updated Edition. Translated by William Whiston, pages 73–74. Peabody, Massachusetts: Hendrickson Publishers, 1987. Revelation 17:17. Late 1st century. (changing hearts to God's purpose). John 19:29 (hyssop); 19:36. Circa 90–110. ("Not one of his bones will be broken"). Justin Martyr. Dialogue with Trypho, chapters 40, 46. Circa 155–167. In, e. g., Justin Martyr. Dialogue with Trypho. Translated by Thomas B. Falls, edited by Michael Slusser. Washington, D. C.: Catholic University of America Press, revised edition, 2002. (Passover). Melito of Sardis. On Pascha. Circa 180. In, e. g., On Pascha and Fragments. Edited by Stewart George Hall. Oxford: Clarendon Press, 1979. (Passover).

Классикалық раввиндік

Мишна: Халах 1:2, 4:9; Орла 3:3; Бикурим 2:9; Песахим 1:1–10:9; Бейтца 1:1–5:7; Рош Хашана 1:1; Мегилла 3:4; Авода Зара 5:9; Зевахим 3:6; Менахот 3:7; Бехорот 1:1–6:12, 8:1; Керитот 1:1; Парах 11:9. 3 ғасыр. Мысалы, "Мишна: жаңа аударма" кітабында. Жақып Нойснердің аудармасы, 148, 157, 165, 171, 229–51, 291–99, 320–21, 672, 705, 739, 787–800, 803, 836 беттер. Нью-Хейвен: Йель университетінің баспасы, 1988. Тосефта: Терумот 10:7; Хала 2:9; Пиша (Песахим) 1:1–10:13; Сукка 2:1; Йом Тов (Бейца) 1:4–5; Рош Хашана 1:1–3; Мегилла 3:4; Сота 4:5; Маккот 4:1; Зевахим 1:1; Менахот 8:28; Бехорот 1:1–7:15. (Исраил жері, шамамен 250 жылы). Мысалы, "Тосфета" кітабында: Еврей тілінен аударғанда жаңа кіріспемен. Жақып Нойснер аударған, 1-томы, 198, 339, 471–522, 572, 585–86, 605, 645, 846 беттер; 2-томы, 1208–09, 1308, 1445, 1469–94 беттер. Пибоди, Массачусетс: Хендрикссон баспасы, 2002 жыл. Иерусалим Талмуды: Берахот 9а, 21б, 37а, 61а; Халла 49а; Орла 35а; Шаббат 17а, 18б, 30а, 61а–б; Эрувин 24б, 63б; Песахим 1а–86а; Шекәлім 1б; Йома 2а; Бейцха 1а–49б; Рош Хашана 1б, 6а, 11а, 17б–18а; Таанит 26а; Мегилла 14б, 17б, 21а–б, 29б; Чагига 13б; Евамот 42а–43а; Назир 22а; Гиттин 20б; Киддушин 19б, 22а; Санхерин 11б, 13а, 31а–б, 51б, 69а; Хорайот 10а. Тиберия, Израиль елі, шамамен 400 жылы. Хаим Малиновиц, Исраэль Симча Шорр және Мордехай Маркус редакциялаған, 1–2, 11–14, 16–19, 20–21, 23–27, 30, 34, 38, 40, 44–45, 49 томдары. Бруклин: Mesorah Publications, 2005–2020. Сондай-ақ, мысалы, The Jerusalem Talmud: A Translation and Commentary. Жақып Нойснер редакциялаған, Жақып Нойснер, Цвее Захави, Б. Барри Леви және Эдвард Голдман аударған. Пибоди, Массачусетс: Хендрикссон баспасы, 2009 жыл. Рабби Исмаилдің Мехильтасы, Трактат Пиша, 1:1–18:2 тараулары. Израиль жері, 4 ғасырдың аяғы. Мысалы, Мехильта де Рабби Исмаил. Жақып З. Лаутербах аударған, 1-томы, 1–114 беттер. Филадельфия: еврей баспа қоғамы, 1933, қайта шығарылған 2004. Раввин Симеонның Мехильта, Пиша трактаты, 3–19 тараулары. Израиль жері, 5 ғасыр. Мысалы, Мехильта де Рабби Шимон бар Йохай. Уильям Дэвид Нельсон аударған, 10–79 беттер. Филадельфия: Еврей баспа қоғамы, 2006. Бағаналы Талмуд: Берахот 3б–4а, 9а–б, 10б, 37а, 38б, 55б–56б; Шабат 24б–25а, 28б, 60б, 87а–б, 108а, 114б, 133а, 147б; Эрувин 23а, 27а, 96а; Песахим 2а–121б; Йома 36а, 49б, 51а, 79б; Сукка 11б, 13а, 27а, 29а, 33а, 42б; Бейцха 2а–40б; Рош Хашана 2а, 4а–б, 7а, 8б, 11б, 20а, 22а, 25б; Таанит 7а; Мегилла 5а, 6б, 7б, 21а, 29а, 30а, 31а; Чагига 7б, 10б, 16б–17а; Евамот 5б, 40а, 46а, 48а, 62а, 70а–71а, 72а, 74а; Кетубот 7а, 102а, 111б; Недарим 25а, 36а; Назир 7а, 23а; Гиттин 10а, 25а, 38а; Киддушин 6б, 29а, 34а, 35а, 37а–б, 41б–42а, 57б, 72б, 76а; Бава Камма 13а, 37б, 41а, 50б, 54а–б, 60а, 63а, 64а, 76б, 78а, 110б; Бава Метция 6б, 42а, 115б; Бава Батра 97б, 118б; Санхерин 4б, 12б, 18а, 36а, 42а, 48б, 63а, 91а, 100а; Маккот 4б, 8б, 11а, 13а–б, 15а, 16а, 17а–б, 21б–22а; Шевуот 3б; Авода Зара 24а, 27а, 74а; Зевахим 7а–б, 9а, 10б–12а, 23а, 25б, 36а, 37б, 57б, 91а, 102а, 106б, 116а; Менахот 28а, 29а–б, 34а–б, 36б–37а, 42б, 47б, 49б, 53а, 66а, 67а, 82б, 83б, 98а; Хуллин 11а, 17б, 68а, 69б–70а, 74б, 78б, 82б, 91а, 115а, 120а, 129а, 133б–34а, 136б, 141б; Бехорот 2а–61а; Арахин 8б, 13б, 18а–б, 19б, 24б; Темура 4б, 5б, 18б, 30б; Керитот 2а, 4а, 28а; Мейла 13а. Сасанидтер империясы, 6 ғасыр. Мысалы, Талмуд Бавли. Мұрағатшы: Исраил Симха Шорр, Хаим Малиновиц және Мордехай Маркус, 72 том. Бруклин: "Mesorah Publications" баспасы, 2006 жыл. "Рабба" жырының әндері. 6–7 ғасырлар. Мысалы, Мидраш Рабба: Әндер жыры. Морис Саймон аударған, 9-томы, 2, 45, 47, 80–81, 100, 117–18, 121–23, 138–39, 163, 165, 219, 238, 283 беттер. Лондон: "Сончино" баспасы, 1939 жыл.

Mishnah: Challah 1:2, 4:9; Orlah 3:3; Bikkurim 2:9; Pesachim 1:1–10:9; Beitzah 1:1–5:7; Rosh Hashanah 1:1; Megillah 3:4; Avodah Zarah 5:9; Zevahim 3:6; Menachot 3:7; Bekhorot 1:1–6:12, 8:1; Keritot 1:1; Parah 11:9. 3rd century. In, e. g., The Mishnah: A New Translation. Translated by Jacob Neusner, pages 148, 157, 165, 171, 229–51, 291–99, 320–21, 672, 705, 739, 787–800, 803, 836. New Haven: Yale University Press, 1988. Tosefta: Terumot 10:7; Challah 2:9; Pisha (Pesachim) 1:1–10:13; Sukkah 2:1; Yom Tov (Beitzah) 1:4–5; Rosh Hashanah 1:1–3; Megillah 3:4; Sotah 4:5; Makkot 4:1; Zevachim 1:1; Menachot 8:28; Bekhorot 1:1–7:15. (Land of Israel, circa 250 CE). In, e. g., The Tosefta: Translated from the Hebrew, with a New Introduction. Translated by Jacob Neusner, volume 1, pages 198, 339, 471–522, 572, 585–86, 605, 645, 846; volume 2, pages 1208–09, 1308, 1445, 1469–94. Peabody, Massachusetts: Hendrickson Publishers, 2002. Jerusalem Talmud: Berakhot 9a, 21b, 37a, 61a; Challah 49a; Orlah 35a; Shabbat 17a, 18b, 30a, 61a–b; Eruvin 24b, 63b; Pesachim 1a–86a; Shekalim 1b; Yoma 2a; Beitzah 1a–49b; Rosh Hashanah 1b, 6a, 11a, 17b–18a; Taanit 26a; Megillah 14b, 17b, 21a–b, 29b; Chagigah 13b; Yevamot 42a–43a; Nazir 22a; Gittin 20b; Kiddushin 19b, 22a; Sanhedrin 11b, 13a, 31a–b, 51b, 69a; Horayot 10a. Tiberias, Land of Israel, circa 400 C. E. In, e. g., Talmud Yerushalmi. Edited by Chaim Malinowitz, Yisroel Simcha Schorr, and Mordechai Marcus, volumes 1–2, 11–14, 16–19, 20–21, 23–27, 30, 34, 38, 40, 44–45, 49. Brooklyn: Mesorah Publications, 2005–2020. And in, e. g., The Jerusalem Talmud: A Translation and Commentary. Edited by Jacob Neusner and translated by Jacob Neusner, Tzvee Zahavy, B. Barry Levy, and Edward Goldman. Peabody, Massachusetts: Hendrickson Publishers, 2009
Mekhilta of Rabbi Ishmael, Tractate Pisha, chapters 1:1–18:2. Land of Israel, late 4th century. In, e. g., Mekhilta de Rabbi Ishmael. Translated by Jacob Z. Lauterbach, volume 1, pages 1–114. Philadelphia: Jewish Publication Society, 1933, reissued 2004. Mekhilta of Rabbi Simeon, Tractate Pisha, chapters 3–19. Land of Israel, 5th century. In, e. g., Mekhilta de Rabbi Shimon bar Yohai. Translated by W. David Nelson, pages 10–79. Philadelphia: Jewish Publication Society, 2006. Babylonian Talmud: Berakhot 3b–4a, 9a–b, 10b, 37a, 38b, 55b–56b; Shabbat 24b–25a, 28b, 60b, 87a–b, 108a, 114b, 133a, 147b; Eruvin 23a, 27a, 96a; Pesachim 2a–121b; Yoma 36a, 49b, 51a, 79b; Sukkah 11b, 13a, 27a, 29a, 33a, 42b; Beitzah 2a–40b, Rosh Hashanah 2a, 4a–b, 7a, 8b, 11b, 20a, 22a, 25b; Taanit 7a; Megillah 5a, 6b, 7b, 21a, 29a, 30a, 31a; Chagigah 7b, 10b, 16b–17a; Yevamot 5b, 40a, 46a, 48a, 62a, 70a–71a, 72a, 74a; Ketubot 7a, 102a, 111b; Nedarim 25a, 36a; Nazir 7a, 23a; Gittin 10a, 25a, 38a; Kiddushin 6b, 29a, 34a, 35a, 37a–b, 41b–42a, 57b, 72b, 76a; Bava Kamma 13a, 37b, 41a, 50b, 54a–b, 60a, 63a, 64a, 76b, 78a, 110b; Bava Metzia 6b, 42a, 115b; Bava Batra 97b, 118b; Sanhedrin 4b, 12b, 18a, 36a, 42a, 48b, 63a, 91a, 100a; Makkot 4b, 8b, 11a, 13a–b, 15a, 16a, 17a–b, 21b–22a; Shevuot 3b; Avodah Zarah 24a, 27a, 74a; Zevachim 7a–b, 9a, 10b–12a, 23a, 25b, 36a, 37b, 57b, 91a, 102a, 106b, 116a; Menachot 28a, 29a–b, 34a–b, 36b–37a, 42b, 47b, 49b, 53a, 66a, 67a, 82b, 83b, 98a; Chullin 11a, 17b, 68a, 69b–70a, 74b, 78b, 82b, 91a, 115a, 120a, 129a, 133b–34a, 136b, 141b; Bekhorot 2a–61a; Arakhin 8b, 13b, 18a–b, 19b, 24b; Temurah 4b, 5b, 18b, 30b; Keritot 2a, 4a, 28a; Meilah 13a. Sasanian Empire, 6th century. In, e. g., Talmud Bavli. Edited by Yisroel Simcha Schorr, Chaim Malinowitz, and Mordechai Marcus, 72 volumes. Brooklyn: Mesorah Publications, 2006. Song of Songs Rabbah. 6th–7th century. In, e. g., Midrash Rabbah: Song of Songs. Translated by Maurice Simon, volume 9, pages 2, 45, 47, 80–81, 100, 117–18, 121–23, 138–39, 163, 165, 219, 238, 283. London: Soncino Press, 1939.

Орта ғасырлар

Саадия Гаон. "Сенімдер мен пікірлер кітабы". Бағдад, Вавилония, 933 жыл. Самуэль Розенблатт аударған, 119, 199, 254, 272, 299, 424 беттер. Нью-Хейвен: Йель университетінің баспасы, 1948 жыл. Шығу 13:1–19:8. 10 ғасыр. Мысалы, Мидраш Рабба: Шығу. Аударған: С. М. Лерман. Лондон: "Сончино" баспасы, 1939 жыл. Раши. Түсіндірме. Шығу 10–13. Трой, Франция, 11 ғасырдың аяғы. Мысалы, Раши. Тора: Рашидің түсіндірмесімен аударылған, түсіндірілген және ашықталған. Аударған және түсіндірген: Yisrael Isser Zvi Herczeg, 2-том, 91–141 беттер. Бруклин: "Месора" баспасы, 1994 жыл. Рашбам. Тораға түсініктеме. Троя, 12 ғасырдың басында. Мысалы, Рашбамның "Шығу туралы түсініктемесі: Аннотацияланған аударма" кітабында. Мартин И. Локшин редакциялап, аударған, 93–132 беттер. Атланта: Scholars Press, 1997 жыл. Яһуда Халеви. Кузари. 2:80; 3:35. Толедо, Испания, 1130–1140 жылдар. Мысалы, Ехуда Халеви. Кузари: Израиль дінінің дәлелі. Генри Слонимскидің кіріспесі, 132, 166 беттер. Нью-Йорк: Schocken, 1964 жыл. Ыбырайым ибн Езра. Тораға түсініктеме. Франция, 1153 жыл. Мысалы, Ибн Езраның "Бес кітапқа түсініктемесі: Шығу (Shemot)". Аударған және түсіндірген: Х. Норман Стрикман және Артур М. Сильвер, 2-том, 183–266 беттер. Нью-Йорк: "Menorah Publishing Company" баспасы, 1996 жыл. Маймонид. Мишне Тора: Хилхот Тешува, 3-тарау, 3-параграф. Мысыр. Шамамен 1170–1180 жылдар. Мысалы, Мишне Тора: Хилхот Тешува: Өкініш заңдары. Аударған: Элияху Тугер, 140–48 беттер. Нью-Йорк: Moznaim Publishing, 1990 жыл. Маймонид. Мишне Тора: Хилхот Шекалим (Шекалим заңдары) және Хилхот Киддуш ХаХодеш (Жаңа айды қасиеттеу заңдары), 5-тарау. Мысалы, Мишне Тора: Хилхот Шекалим: Шекалим заңдары және Хилхот Киддуш ХаХодеш: Жаңа айды қасиеттеу заңдары. Аударған: Элияху Тугер, 14-том, 102–13 беттер. Нью-Йорк: Moznaim Publishing, 1993 жыл. Маймонид. "Этика туралы сегіз тарау", 8-тарау. Мысыр. 12 ғасырдың аяғы. Мысалы, Маймонидтің этика туралы сегіз тарауы (Shemonah Perakim): психологиялық және этикалық трактат. Редакциялаған, түсіндірген және аударған: Joseph I. Gorfinkle, 95–96 беттер. Нью-Йорк: Columbia University Press, 1912 жыл. "Forgotten Books" баспасынан қайта басылды, 2012 жыл. Маймонид. "Алдануға түскендерге арналған нұсқаулық". Каир, Мысыр, 1190 жыл. Мысалы, Мұса Маймонид. "Алдануға түскендерге арналған нұсқаулық". Аударған: Michael Friedländer, 27, 30, 32, 36, 55–56, 214, 325, 340, 346, 359, 361, 370 беттер. Нью-Йорк: Dover Publications, 1956 жыл. Езекия бин Маноах. Хизкуни. Франция, шамамен 1240 жыл. Мысалы, Хизкияһу бен Маноах. Хизкуни: Тораға түсініктеме. Аударған және түсіндірген: Eliyahu Munk, 2-том, 400–41 беттер. Иерусалим: Ktav Publishers, 2013 жыл. Нахманидтер. Тораға түсініктеме. Иерусалим, шамамен 1270 жыл. Мысалы, Рамбан (Нахманид): Тораға түсініктеме. Аударған: Charles B. Chavel, 2-том, 100–75 беттер. Нью-Йорк: Shilo Publishing House, 1973 жыл. "Зохар", 2-бөлім, 32b–44a беттер. Испания, 13 ғасырдың аяғы. Мысалы, "Зохар": Pritzker басылымы. Аударған және түсіндірген: Daniel C. Matt, 4-том, 136–200 беттер. Стэнфорд: Stanford University Press, 2007 жыл. Бахья бен Ашер. Тораға түсініктеме. Испания, 14 ғасырдың басында. Мысалы, Мидраш Раббину Бачья: Рабби Бачья бен Ашердің Тораға түсініктемесі. Аударған және түсіндірген: Eliyahu Munk, 3-том, 855–921 беттер. Иерусалим: Lambda Publishers, 2003 жыл. Якуб бен Ашер (Баал Ха Турим). Тораға түсініктеме. 14 ғасырдың басында. Мысалы, Бағал Хатурим Хумаш: Шемос/Шығу. Аударған: Eliyahu Touger, редакциялаған және түсіндірген: Avie Gold, 2-том, 609–51 беттер. Бруклин: "Месора" баспасы, 2000 жыл. Героналық Ниссим (Ран). Дерәшос Харан (Ранның сөздері), 3-сөз. Барселона, Каталония, 14 ғасыр. Мысалы, Yehuda Meir Keilson. Деррашос Харан: Ранның сөздері, Героналық Раббину Ниссим бен Реувен, аударған, түсіндірген және ашықталған. 1-том, 199–275 беттер. Бруклин: Mesorah Publications, 2019 жыл. Ысқақ бен Мұса Арама. Акедат Ижак (Исақтың құрбандығы). 15 ғасырдың аяғы. Мысалы, Ицхак Арама. Акейдат Ицхак: Рабби Ицхақ Араманың Тораға түсініктемесі. Аударған және қысқарған: Eliyahu Munk, 1-том, 345–67 беттер. Нью-Йорк, Lambda Publishers, 2001 жыл.

Saadia Gaon. The Book of Beliefs and Opinions. Baghdad, Babylonia, 933. Translated by Samuel Rosenblatt, pages 119, 199, 254, 272, 299, 424. New Haven: Yale University Press, 1948. Exodus Rabbah 13:1–19:8. 10th century. In, e. g., Midrash Rabbah: Exodus. Translated by S. M. Lehrman. London: Soncino Press, 1939. Rashi. Commentary. Exodus 10–13. Troyes, France, late 11th century. In, e. g., Rashi. The Torah: With Rashi's Commentary Translated, Annotated, and Elucidated. Translated and annotated by Yisrael Isser Zvi Herczeg, volume 2, pages 91–141. Brooklyn: Mesorah Publications, 1994. Rashbam. Commentary on the Torah. Troyes, early 12th century. In, e. g., Rashbam's Commentary on Exodus: An Annotated Translation. Edited and translated by Martin I. Lockshin, pages 93–132. Atlanta: Scholars Press, 1997. Judah Halevi. Kuzari. 2:80; 3:35. Toledo, Spain, 1130–1140. In, e. g., Jehuda Halevi. Kuzari: An Argument for the Faith of Israel. Introduction by Henry Slonimsky, pages 132, 166. New York: Schocken, 1964. Abraham ibn Ezra. Commentary on the Torah. France, 1153. In, e. g., Ibn Ezra's Commentary on the Pentateuch: Exodus (Shemot). Translated and annotated by H. Norman Strickman and Arthur M. Silver, volume 2, pages 183–266. New York: Menorah Publishing Company, 1996. Maimonides. Mishneh Torah: Hilchot Teshuvah, chapter 3, paragraph 3. Egypt. Circa 1170–1180. In, e. g., Mishneh Torah: Hilchot Teshuvah: The Laws of Repentance. Translated by Eliyahu Touger, pages 140–48. New York: Moznaim Publishing, 1990. Maimonides. Mishneh Torah: Hilchot Shekalim (The Laws of Shekalim) and Hilchot Kiddush HaChodesh (The Laws of Sanctification of the New Moon), chapter 5. In, e. g., Mishneh Torah: Hilchot Shekalim: The Laws of Shekalim: and Hilchot Kiddush HaChodesh: The Laws of Sanctification of the New Moon. Translated by Eliyahu Touger, volume 14, pages 102–13. New York: Moznaim Publishing, 1993. Maimonides. The Eight Chapters on Ethics, chapter 8. Egypt. Late 12th century. In, e. g., The Eight Chapters of Maimonides on Ethics (Shemonah Perakim): A Psychological and Ethical Treatise. Edited, annotated, and translated, with an introduction by Joseph I. Gorfinkle, pages 95–96. New York: Columbia University Press, 1912. Reprinted by Forgotten Books, 2012. Maimonides. The Guide for the Perplexed. Cairo, Egypt, 1190. In, e. g., Moses Maimonides. The Guide for the Perplexed. Translated by Michael Friedländer, pages 27, 30, 32, 36, 55–56, 214, 325, 340, 346, 359, 361, 370. New York: Dover Publications, 1956. Hezekiah ben Manoah. Hizkuni. France, circa 1240. In, e. g., Chizkiyahu ben Manoach. Chizkuni: Torah Commentary. Translated and annotated by Eliyahu Munk, volume 2, pages 400–41. Jerusalem: Ktav Publishers, 2013. Nachmanides. Commentary on the Torah. Jerusalem, circa 1270. In, e. g., Ramban (Nachmanides): Commentary on the Torah. Translated by Charles B. Chavel, volume 2, pages 100–75. New York: Shilo Publishing House, 1973. Zohar, part 2, pages 32b–44a. Spain, late 13th century. In, e. g., The Zohar: Pritzker Edition. Translation and commentary by Daniel C. Matt, volume 4, pages 136–200. Stanford: Stanford University Press, 2007. Bahya ben Asher. Commentary on the Torah. Spain, early 14th century. In, e. g., Midrash Rabbeinu Bachya: Torah Commentary by Rabbi Bachya ben Asher. Translated and annotated by Eliyahu Munk, volume 3, pages 855–921. Jerusalem: Lambda Publishers, 2003. Jacob ben Asher (Baal Ha Turim). Commentary on the Torah. Early 14th century. In, e. g., Baal Haturim Chumash: Shemos/Exodus. Translated by Eliyahu Touger, edited and annotated by Avie Gold, volume 2, pages 609–51. Brooklyn: Mesorah Publications, 2000. Nissim of Gerona (The Ran). Derashos HaRan (Discourses of the Ran), discourse 3. Barcelona, Catalonia, 14th century. In, e. g., Yehuda Meir Keilson. Derashos HaRan: Discourses of the Ran, Rabbeinu Nissim ben Reuven of Gerona, Translated, Annotated, and Elucidated. Volume 1, pages 199–275. Brooklyn: Mesorah Publications, 2019. Isaac ben Moses Arama. Akedat Yizhak (The Binding of Isaac). Late 15th century. In, e. g., Yitzchak Arama. Akeydat Yitzchak: Commentary of Rabbi Yitzchak Arama on the Torah. Translated and condensed by Eliyahu Munk, volume 1, pages 345–67. New York, Lambda Publishers, 2001.

Қазіргі заманғы

Исаак Абраванел. Тораға түсініктеме. Италия, 1492 және 1509 жылдар аралығында. Мысалы, Абарбанел: Тораға қатысты таңдалған түсініктемелер: 2-том: Шемос / Exodus. Израиль Лазардың аудармасы мен түсіндірмесі, 134–72 беттер. Бруклин: CreateSpace, 2015 жыл. Ыбырайым Саба. Зерор ха Мор (Мырра түйіршігі). Фес, Марокко, шамамен 1500 жылы. Мысалы, "Тзрор Хамор: Тораға түсіндірме" (Tzror Hamor: Torah Commentary) - рабби Авраам Сабаның. Аударған және түсіндірген: Eliyahu Munk, 3-том, 921–67 беттер. Иерусалим, Ламбда баспасы, 2008 жыл. Обадия Бен Якоб Сфорно. Тораға түсініктеме. Венеция, 1567 жыл. Мысалы, Сфорно: Тораға түсініктеме. Тәржіме және түсіндірме жазбалар Raphael Pelcovitz, 328–45 беттер. Бруклин: "Месора" баспасы, 1997 жыл. Мұше Әлшіх. Тораға түсініктеме. Сафед, шамамен 1593 жылы. Мысалы, Моше Алшич. Раввин Моше Альшиштың Тора туралы мидрашы. Елияху Мунк аударған және түсіндірген, 2-том, 401–29 бет. Нью-Йорк, Ламбда баспасы, 2000 жыл. Шломо Ефрем Лунцшиц. Кли Якар. Люблин, 1602 жыл. Мысалы, Кли Якар: Шемос. Елиу Левин аударған, 1-том, 131–94 беттер. Саутфилд, Мичиган: Таргум Пресс/Фелдхайм баспасы, 2002 жыл. Менаше Бен Исраил. "Ел татуластырушысы" (El Conciliador). Амстердам, 1632 жыл. Р. Манаса Бен Израильдің татуластырушысы: Киелі жазбалардағы қарама-қайшылықтарды татуластыру: оған түсіндірме жазбалар мен келтірілген авторитеттердің өмірбаянының ескертулері қосылған. Элиас Хиам Линдоның аудармасы, 124–36 беттер. Лондон, 1842 жыл. Набу Пресс, 2010 ж. қайта басып шығарған. Авраам Ехошуа Хешел. Тораға түсініктемелер. Краков, Польша, 17 ғасырдың ортасы. "Ханукат Хатора" деп жинақталған. Жазушы: Ханох Хенох Эрзон. Пьотрков, Польша, 1900 жыл. Авраам Ехошуа Хешелдің шығармасында. Ханукас Хатора: Рав Авраам Ехошуа Хешелдің Чумаш туралы мистикалық түсініктері. Аударған: Авраам Перец Фридман, 132–41 беттер. Саутфилд, Мичиган: Таргум Пресс/Фелдхайм баспасы, 2004 жыл. Яков Кули. Мен Лоизмін. Константинополь, 1732 жыл. Яков Кулидің. "Тора антологиясы: Мен Лоезмін". Арий Каплан аударған, 5-том, 1–150 беттер. Иерусалим: Мознаим баспасы, 1979 жыл. Томас Хоббс. Левиафан, 3:38. Англия, 1651 жыл. К. Б. Макферсон редакциялаған қайта басып шығару, 487-бет. Хармондсворт, Англия: "Пингвин классикасы", 1982 жыл. Шаббаттай Бас. Сифсей Хашамим. Амстердам, 1680 жыл. Мысалы, Сефер Шемос: Тораның бес кітабынан: 1-толық: Шемос–Итро: Чумаш: Таргум Окелос: Раши: Сифсей Хахамим: Ялкут: Хафтарос, Аврохом Й. Дэвис аударған, 119–85 беттер. Лейквуд Тауншип, Нью-Джерси: Мецуда Публикациялар, 2009 жыл. Хаим ибн Аттар. Ор ха Хаим. Венеция, 1742 жыл. Шайим бен Аттарда. Ор Хахаим: Тораға түсініктеме. Елияху Мунк аударған, 2-том, 533–73 беттер. Бруклин: Ламбда баспасы, 1999 жыл. Бресловтық Нахман. Ұстаздық. Братслав, Украина, 1811 жылға дейін. Ребе Нахманның Торасында: Бреслов апталық Тора оқу туралы түсінік: Еврей жазбалары. Жариялаған: Хаим Крамер, редактор: Y. Холл, 64–95 беттер. Иерусалим: Бреслов ғылыми-зерттеу институты, 2011 жыл. Самсон Рафаэль Хирш. Алғашқы бес кітап: Мысырдан шығу. Айзек Левидің аудармасы, 2-том, 107–74 беттер. Гейтсхед: "Judaica Press" басылымының 1999 жылғы 2-ші басылымы. Бастапқыда "Пятикнига" деп жарияланды. Франкфурт, 1867–1878 жылдар. Сэмюэл Дэвид Луццатто (Шадал). Тораға түсініктеме. Падуа, 1871 жыл. Мысалы, Сэмюэл Дэвид Луццатто. Тора түсіндірмесі. Елияху Мунк аударған және түсіндірген, 2-том, 594–633 беттер. Нью-Йорк: Ламбда баспасы, 2012 жыл. Малбим. Тора мен өсиеттер. Варшава, 1874–80. Мысалы, Малбимде: Раббену Меир Лейбуш бен Иехиил Мишель. Тораға түсініктеме. Тәржімалаушы: Зви Файер, 4-томы, 254–84 бет; 5-томы, 1–386 беттер. Израиль: М. П. Пресс/Хиллель Пресс, 1984 жыл. Ехуда Арий Лейб Альтер. Сефат Емет. Гура Калвария (Гер), Польша, 1906 жылға дейін. "Ақиқат тілі: Сефат Еметтің Тора түсіндірмесі" кітабынан үзінді. Артур Грин аударған және түсіндірген, 93–97 беттер. Филадельфия: Еврей баспа қоғамы, 1998 жыл. 2012 жылы қайта басылған. Герман Коэн. Ақыл-ой діні: Иудаизмнің көздері. Симон Капланның кіріспесімен аударылған; Лео Штраустың кіріспе очерктері, 121, 328 беттер. Нью-Йорк: Унгарда, 1972 жыл. "Атланта: Scholars Press" баспасында қайта басылған, 1995 жыл. Бастапқыда басылып шыққан Religion der Vernunft aus den Quellen des Judentums. Лейпциг: Густав Фок, 1919 жыл. Александр Алан Штайнбах. "Димаштық патшайым: Жастарға арналған 54 әңгіме" кітабының 45–48 беттерінде жазылған. Нью-Йорк: Бехманның еврей кітап үйі, 1936 жыл. Бенно Якоб. Киелі кітаптың екінші кітабы: Мысырдан шығу. Лондон, 1940 жыл. Уолтер Джейкобтың аудармасы, 280–376 беттер. Хобокен, Нью-Джерси: KTAV баспасы, 1992 жыл. А. М. Клейн. Төрт таңғажайып ұлы туралы. 1937 жылы шамамен. Хагда. 1940 жылы. А. М. Клейннің "The Collected Poems of A. M. Klein" кітабында 78–79, 143–46 беттер. Торонто: МакГрау Хилл Райерсон, 1974 жыл. Томас Манн. Жозеф және оның бауырлары. Джон Э. Вудс аударған, 79, 384–86, 715, 788 беттер. Нью-Йорк: Alfred A. Knopf, 2005 жыл. Бастапқыда басылып шыққан Joseph und seine Brüder. Стокгольм: Bermann Fischer Verlag, 1943 жыл. Умберто Кассуто. Мысырдан шығу кітабына түсініктеме. Иерусалим, 1951 жыл. Израиль Авраамс аударған, 122–54 беттер. Иерусалим: The Magnes Press, The Hebrew University, 1967 жыл. Зиони Зевит. "Тоқтаудың және Мысырдан шығу кітабындағы оба оқиғасының түсіндірілуі". The Jewish Quarterly Review, жаңа серия, 66-том, 4-сан (1976 сәуір): 193–211 беттер. Роберт Р. Уилсон, "Фараонның жүрегінің қатаюы". Catholic Biblical Quarterly, 41-том (1-сан) (1979): 18–36 беттер. Элие Мунк. Тораның шақыруы: Мұсаның бес кітабына қатысты интерпретациялар мен түсіндірмелер антологиясы. Е. С. Мазер аударған, 2-том, 112–61 беттер. Бруклин: Mesorah Publications, 1995 жыл. Бастапқыда басылып шыққан La Voix de la Thora. Париж: Fondation Samuel et Odette Levy, 1981 жыл. Джудит Р. Баскин. Фараонның кеңесшілері: Рабби және Патристика дәстүріндегі Иов, Иетро және Валаам. Brown Judaic Studies, 1983 жыл. Дэн Джейкобсон. "Қараңғылық обасы". "Жаңа қаланың қақпалары: заманауи еврей ертегілерінің қазынасы" кітабынан. Говард Шварцтың редакциясымен, 157–60 беттер. Нью-Йорк: Avon, 1983 жыл. 1991 жылғы қайта басылым Jason Aronson. Барух М. Боксер. Пасха ритуалының және ерте раббилік иудаизмнің бастауы. Окленд: University of California Press, 1984; Нью-Йорк: Jewish Theological Seminary Press, 2002 жылға қайта басылған. Майер Рабинович. "Песах нұсқаулығы". Нью-Йорк: Rabbinical Assembly, 1984. OH 453.1984. Пинхас Х. Пели. Бүгінгі Тора: Жаңа Жазулармен қайта кездесу, 63–66 беттер. Вашингтон, округ Колумбия: B'nai B'rith Books, 1987 жыл. Зиони Зевит. "Он обаға қараудың үш жолы: олар табиғи апаттар ма, египет құдайының әлсіздігін көрсету ме, әлде жаратылысты жою ма?" Bible Review, 6-том, 3-сан (1990). Харви Дж. Филдс. Біздің заманымызға арналған Тораға түсініктеме: 2-том: Мысырдан шығу және Левит, 25–31 беттер. Нью-Йорк: UAHC Press, 1991 жыл. Нахум М. Сарна. JPS Тораға түсініктемесі: Мысырдан шығу: Жаңа JPS аудармасымен дәстүрлі еврей мәтіні, 48–68, 270–73 беттер. Филадельфия: Jewish Publication Society, 1991 жыл. Нехама Лейбовиц. Шемот (Мысырдан шығу) бойынша жаңа зерттеулер, 1-том, 178–230 беттер. Иерусалим: Haomanim Press, 1993 жыл. Ламбда баспасы, 2010 жылға қайта басылған. Джеральд Сколник. "Егер қыз баланың алғашқы тууына арналған арнайы рәсім болуы керек пе?" Нью-Йорк: Rabbinical Assembly, 1993 жыл. YD 305:1.1993. "Responsa: 1991–2000: The Committee on Jewish Law and Standards of the Conservative Movement" кітабында. Редакторлар: Кассель Абельсон және Дэвид Дж. Файн, 163–65 беттер. Нью-Йорк: Rabbinical Assembly, 2002 жыл. Аарон Уилдавски. Ассимиляцияға қарсы бөліну: Иосиф әкімшісі және библиялық Израильдегі діннің саясаты, 14 бет. Нью-Брансуик, Нью-Джерси: Transaction Publishers, 1993 жыл. Иосиф Б. Соловейчик. Бостандық фестивалі: Песах және Хаггада туралы эсселер. 1994 жылға дейін. Ktav Publishing, 2006 жылға қайта басылған. Вальтер Брюггеманн. "Мысырдан шығу кітабы". "The New Interpreter's Bib..."

Isaac Abravanel. Commentary on the Torah. Italy, between 1492 and 1509. In, e. g., Abarbanel: Selected Commentaries on the Torah: Volume 2: Shemos/Exodus. Translated and annotated by Israel Lazar, pages 134–72. Brooklyn: CreateSpace, 2015. Abraham Saba. Ẓeror ha Mor (Bundle of Myrrh). Fez, Morocco, circa 1500. In, e. g., Tzror Hamor: Torah Commentary by Rabbi Avraham Sabba. Translated and annotated by Eliyahu Munk, volume 3, pages 921–67. Jerusalem, Lambda Publishers, 2008. Obadiah ben Jacob Sforno. Commentary on the Torah. Venice, 1567. In, e. g., Sforno: Commentary on the Torah. Translation and explanatory notes by Raphael Pelcovitz, pages 328–45. Brooklyn: Mesorah Publications, 1997. Moshe Alshich. Commentary on the Torah. Safed, circa 1593. In, e. g., Moshe Alshich. Midrash of Rabbi Moshe Alshich on the Torah. Translated and annotated by Eliyahu Munk, volume 2, pages 401–29. New York, Lambda Publishers, 2000. Shlomo Ephraim Luntschitz. Kli Yakar. Lublin, 1602. In, e. g., Kli Yakar: Shemos. Translated by Elihu Levine, volume 1, pages 131–94. Southfield, Michigan: Targum Press/Feldheim Publishers, 2002. Menasseh ben Israel. El Conciliador (The Conciliator). Amsterdam, 1632. In The Conciliator of R. Manasseh Ben Israel: A Reconcilement of the Apparent Contradictions in Holy Scripture: To Which Are Added Explanatory Notes, and Biographical Notices of the Quoted Authorities. Translated by Elias Hiam Lindo, pages 124–36. London, 1842. Reprinted by, e. g., Nabu Press, 2010. Avraham Yehoshua Heschel. Commentaries on the Torah. Cracow, Poland, mid 17th century. Compiled as Chanukat HaTorah. Edited by Chanoch Henoch Erzohn. Piotrkow, Poland, 1900. In Avraham Yehoshua Heschel. Chanukas HaTorah: Mystical Insights of Rav Avraham Yehoshua Heschel on Chumash. Translated by Avraham Peretz Friedman, pages 132–41. Southfield, Michigan: Targum Press/Feldheim Publishers, 2004. Yaakov Culi. Me'am Lo'ez. Constantinople, 1732. In Yaakov Culi. The Torah Anthology: Me'am Lo'ez. Translated by Aryeh Kaplan, volume 5, pages 1–150. Jerusalem: Moznaim Publishing, 1979. Thomas Hobbes. Leviathan, 3:38. England, 1651. Reprint edited by C. B. Macpherson, page 487. Harmondsworth, England: Penguin Classics, 1982. Shabbethai Bass. Sifsei Chachamim. Amsterdam, 1680. In, e. g., Sefer Shemos: From the Five Books of the Torah: Volume 1: Shemos–Yitro: Chumash: Targum Okelos: Rashi: Sifsei Chachamim: Yalkut: Haftaros, translated by Avrohom Y. Davis, pages 119–85. Lakewood Township, New Jersey: Metsudah Publications, 2009. Chaim ibn Attar. Ohr ha Chaim. Venice, 1742. In Chayim ben Attar. Or Hachayim: Commentary on the Torah. Translated by Eliyahu Munk, volume 2, pages 533–73. Brooklyn: Lambda Publishers, 1999. Nachman of Breslov. Teachings. Bratslav, Ukraine, before 1811. In Rebbe Nachman's Torah: Breslov Insights into the Weekly Torah Reading: Exodus Leviticus. Compiled by Chaim Kramer, edited by Y. Hall, pages 64–95. Jerusalem: Breslov Research Institute, 2011. Samson Raphael Hirsch. The Pentateuch: Exodus. Translated by Isaac Levy, volume 2, pages 107–74. Gateshead: Judaica Press, 2nd edition 1999. Originally published as Der Pentateuch uebersetzt und erklaert. Frankfurt, 1867–1878. Samuel David Luzzatto (Shadal). Commentary on the Torah. Padua, 1871. In, e. g., Samuel David Luzzatto. Torah Commentary. Translated and annotated by Eliyahu Munk, volume 2, pages 594–633. New York: Lambda Publishers, 2012. Malbim. The Torah and the Commandments. Warsaw, 1874–80. In, e. g., Malbim: Rabbenu Meir Leibush ben Yechiel Michel. Commentary on the Torah. Translated by Zvi Faier, volume 4, pages 254–84; volume 5, pages 1–386. Israel: M. P. Press/Hillel Press, 1984. Yehudah Aryeh Leib Alter. Sefat Emet. Góra Kalwaria (Ger), Poland, before 1906. Excerpted in The Language of Truth: The Torah Commentary of Sefat Emet. Translated and interpreted by Arthur Green, pages 93–97. Philadelphia: Jewish Publication Society, 1998. Reprinted 2012. Hermann Cohen. Religion of Reason: Out of the Sources of Judaism. Translated with an introduction by Simon Kaplan; introductory essays by Leo Strauss, pages 121, 328. New York: Ungar, 1972. Reprinted Atlanta: Scholars Press, 1995. Originally published as Religion der Vernunft aus den Quellen des Judentums. Leipzig: Gustav Fock, 1919. Alexander Alan Steinbach. Sabbath Queen: Fifty four Bible Talks to the Young Based on Each Portion of the Pentateuch, pages 45–48. New York: Behrman's Jewish Book House, 1936. Benno Jacob. The Second Book of the Bible: Exodus. London, 1940. Translated by Walter Jacob, pages 280–376. Hoboken, New Jersey: KTAV Publishing House, 1992. A. M. Klein. Concerning Four Strange Sons. Circa 1937. Haggadah. 1940. In The Collected Poems of A. M. Klein, pages 78–79, 143–46. Toronto: McGraw Hill Ryerson, 1974. Thomas Mann. Joseph and His Brothers. Translated by John E. Woods, pages 79, 384–86, 715, 788. New York: Alfred A. Knopf, 2005. Originally published as Joseph und seine Brüder. Stockholm: Bermann Fischer Verlag, 1943. Umberto Cassuto. A Commentary on the Book of Exodus. Jerusalem, 1951. Translated by Israel Abrahams, pages 122–54. Jerusalem: The Magnes Press, The Hebrew University, 1967. Ziony Zevit. "The Priestly Redaction and Interpretation of the Plague Narrative in Exodus." The Jewish Quarterly Review, new series, volume 66, number 4 (April 1976): pages 193–211. Robert R. Wilson, "The Hardening of Pharaoh's Heart." Catholic Biblical Quarterly, volume 41 (number 1) (1979): pages 18–36. Elie Munk. The Call of the Torah: An Anthology of Interpretation and Commentary on the Five Books of Moses. Translated by E. S. Mazer, volume 2, pages 112–61. Brooklyn: Mesorah Publications, 1995. Originally published as La Voix de la Thora. Paris: Fondation Samuel et Odette Levy, 1981. Judith R. Baskin. Pharaoh's Counsellors: Job, Jethro, and Balaam in Rabbinic and Patristic Tradition. Brown Judaic Studies, 1983. Dan Jacobson. "A Plague of Darkness." In Gates to the New City: A Treasury of Modern Jewish Tales. Edited by Howard Schwartz, pages 157–60. New York: Avon, 1983. Reissue edition Jason Aronson, 1991. Baruch M. Bokser. Origins of the Seder: The Passover Rite and Early Rabbinic Judaism. Oakland: University of California Press, 1984; reprinted New York: Jewish Theological Seminary Press, 2002. Mayer Rabinowitz. "A Pesah Guide." New York: Rabbinical Assembly, 1984. OH 453.1984. Pinchas H. Peli. Torah Today: A Renewed Encounter with Scripture, pages 63–66. Washington, D. C.: B'nai B'rith Books, 1987. Ziony Zevit. "Three Ways to Look at the Ten Plagues: Were they natural disasters, a demonstration of the impotence of the Egyptian gods or an undoing of Creation? Bible Review, volume 6, number 3 (1990). Harvey J. Fields. A Torah Commentary for Our Times: Volume II: Exodus and Leviticus, pages 25–31. New York: UAHC Press, 1991. Nahum M. Sarna. The JPS Torah Commentary: Exodus: The Traditional Hebrew Text with the New JPS Translation, pages 48–68, 270–73. Philadelphia: Jewish Publication Society, 1991. Nehama Leibowitz. New Studies in Shemot (Exodus), volume 1, pages 178–230. Jerusalem: Haomanim Press, 1993. Reprinted as New Studies in the Weekly Parasha. Lambda Publishers, 2010. Gerald Skolnik. "Should There Be a Special Ceremony in Recognition of a First Born Female Child?" New York: Rabbinical Assembly, 1993. YD 305:1.1993. In Responsa: 1991–2000: The Committee on Jewish Law and Standards of the Conservative Movement. Edited by Kassel Abelson and David J. Fine, pages 163–65. New York: Rabbinical Assembly, 2002. Aaron Wildavsky. Assimilation versus Separation: Joseph the Administrator and the Politics of Religion in Biblical Israel, page 14. New Brunswick, New Jersey: Transaction Publishers, 1993. Joseph B. Soloveitchik. Festival of Freedom: Essays on Pesah and the Haggadah. Before 1994. Reprinted Ktav Publishing, 2006. Walter Brueggemann. "The Book of Exodus." In The New Interpreter's Bible. Edited by Leander E. Keck, volume 1, pages 760–987. Nashville: Abingdon Press, 1994. Shimon Finkelman, Moshe Dov Stein, Moshe Lieber, Nosson Scherman. Pesach Passover: Its Observance, Laws and Significance / A Presentation Based on Talmudic and Traditional Sources. Brooklyn: Mesorah Publications, 1994. Judith S. Antonelli. "Firstborn Daughters." In In the Image of God: A Feminist Commentary on the Torah, pages 154–66. Northvale, New Jersey: Jason Aronson, 1995. W. Gunther Plaut. The Haftarah Commentary, pages 140–48. New York: UAHC Press, 1996. Sorel Goldberg Loeb and Barbara Binder Kadden. Teaching Torah: A Treasury of Insights and Activities, pages 100–06. Denver: A. R. E. Publishing, 1997. Barack Obama. Dreams from My Father, page 294. New York: Three Rivers Press, 1995, 2004. (Moses and Pharaoh). Jacob Milgrom. "The Alien in Your Midst: Every Nation Has Its Ger: The Permanent Resident. The Torah Commands Us, First, Not To Oppress the Ger, and Then To Befriend and Love Him." Bible Review, volume 11 (numbers 6) (Dec. 1995). Ellen Frankel. The Five Books of Miriam: A Woman's Commentary on the Torah, pages 105–08. New York: G. P. Putnam's Sons, 1996. Robert Goodman. "Pesach" and "Rosh Chodesh." In Teaching Jewish Holidays: History, Values, and Activities, pages 153–72, 241–47. Denver: A. R. E. Publishing, 1997. William H. C. Propp. Exodus 1–18, volume 2, pages 290–461. New York: Anchor Bible, 1998. Exodus to Deuteronomy: A Feminist Companion to the Bible (Second Series). Edited by Athalya Brenner, pages 31, 72, 95–96. Sheffield: Sheffield Academic Press, 2000. Avivah Gottlieb Zornberg. The Particulars of Rapture: Reflections on Exodus, pages 132–98. New York: Doubleday, 2001. Lainie Blum Cogan and Judy Weiss. Teaching Haftarah: Background, Insights, and Strategies, pages 422–27. Denver: A. R. E. Publishing, 2002. Michael Fishbane. The JPS Bible Commentary: Haftarot, pages 93–97. Philadelphia: Jewish Publication Society, 2002. Robert Alter. The Five Books of Moses: A Translation with Commentary, pages 365–88. New York: W. W. Norton & Co., 2004. Martin Sicker. A Passover Seder Companion and Analytic Introduction to the Haggadah. New York: iUniverse, 2004. Jeffrey H. Tigay. "Exodus." In The Jewish Study Bible. Edited by Adele Berlin and Marc Zvi Brettler, pages 122–33. New York: Oxford University Press, 2004. Professors on the Parashah: Studies on the Weekly Torah Reading Edited by Leib Moscovitz, pages 100–04. Jerusalem: Urim Publications, 2005. W. Gunther Plaut. The Torah: A Modern Commentary: Revised Edition. Revised edition edited by David E. S. Stern, pages 405–29. New York: Union for Reform Judaism, 2006. Diane Ackerman. The Zookeeper's Wife: A War Story, pages 181–82, 211. New York: W. W. Norton, 2007. (Passover in the Warsaw Ghetto). Suzanne A. Brody. "Pidyon HaBen." In Dancing in the White Spaces: The Yearly Torah Cycle and More Poems, page 77. Shelbyville, Kentucky: Wasteland Press, 2007. James L. Kugel. How To Read the Bible: A Guide to Scripture, Then and Now, pages 217–32, 278, 299, 318–24, 669. New York: Free Press, 2007. Kenton L. Sparks. "'Enūma Elish' and Priestly Mimesis: Elite Emulation in Nascent Judaism." Journal of Biblical Literature, volume 126 (2007): 635–37. ("Priestly Mimesis in the Exodus Story"). Shmuel Goldin. Unlocking the Torah Text: An In Depth Journey into the Weekly Parsha: Shmot, pages 67–97. Jerusalem: Gefen Publishing House, 2008. The Torah: A Women's Commentary. Edited by Tamara Cohn Eskenazi and Andrea L. Weiss, pages 355–78. New York: URJ Press, 2008. Thomas B. Dozeman. Commentary on Exodus, pages 238–98. Grand Rapids, Michigan: William B. Eerdmans Publishing Company, 2009. Reuven Hammer. Entering Torah: Prefaces to the Weekly Torah Portion, pages 89–93. New York: Gefen Publishing House, 2009. Rebecca G. S. Idestrom. "Echoes of the Book of Exodus in Ezekiel." Journal for the Study of the Old Testament, volume 33 (number 4) (June 2009): pages 489–510. (Motifs from Exodus found in Ezekiel, including the call narrative, divine encounters, captivity, signs, plagues, judgment, redemption, tabernacle/temple, are considered.). Jason Gary Klein. "The Ritual of Storytelling: Parashat Bo (Exodus 10:1–13:16)." In Torah Queeries: Weekly Commentaries on the Hebrew Bible. Edited by Gregg Drinkwater, Joshua Lesser, and David Shneer; foreword by Judith Plaskow, pages 85–88. New York: New York University Press, 2009. Bruce Wells. "Exodus." In Zondervan Illustrated Bible Backgrounds Commentary. Edited by John H. Walton, volume 1, pages 198–211. Grand Rapids, Michigan: Zondervan, 2009. Idan Dershowitz. "A Land Flowing with Fat and Honey." Vetus Testamentum, volume 60 (number 2) (2010): pages 172–76. Jonathan Sacks. Covenant & Conversation: A Weekly Reading of the Jewish Bible: Exodus: The Book of Redemption, pages 69–94. Jerusalem: Maggid Books, 2010. Katherine Low. "Implications Surrounding Girding the Loins in Light of Gender, Body, and Power." Journal for the Study of the Old Testament, volume 36 (number 1) (September 2011): pages 3–30. (Exodus 12:11). Jeffrey Stackert. "Why Does the Plague of Darkness Last for Three Days? Source Ascription and Literary Motif in Exodus 10:21–23, 27." Vetus Testamentum, volume 61 (number 4) (2011): pages 657–76. William G. Dever. The Lives of Ordinary People in Ancient Israel: When Archaeology and the Bible Intersect, page 188. Grand Rapids, Michigan: William B. Eerdmans Publishing Company, 2012. Shmuel Herzfeld. "Do Not Leave Your Doorway until the Morning." In Fifty Four Pick Up: Fifteen Minute Inspirational Torah Lessons, pages 86–92. Jerusalem: Gefen Publishing House, 2012. Torah MiEtzion: New Readings in Tanach: Shemot. Edited by Ezra Bick and Yaakov Beasley, pages 109–55. Jerusalem: Maggid Books, 2012. Jonathan Sacks. Lessons in Leadership: A Weekly Reading of the Jewish Bible, pages 73–77. New Milford, Connecticut: Maggid Books, 2015. David Fohrman. The Exodus You Almost Passed Over. Aleph Beta Press, 2016. Jean Pierre Isbouts. Archaeology of the Bible: The Greatest Discoveries from Genesis to the Roman Era, pages 105–07. Washington, D. C.: National Geographic, 2016. "The Hittites: Between Tradition and History." Biblical Archaeology Review, volume 42 (number 2) (March/April 2016): pages 28–40, 68. Jonathan Sacks. Essays on Ethics: A Weekly Reading of the Jewish Bible, pages 91–95. New Milford, Connecticut: Maggid Books, 2016. Shai Held. The Heart of Torah, Volume 1: Essays on the Weekly Torah Portion: Genesis and Exodus, pages 144–54. Philadelphia: Jewish Publication Society, 2017. James L. Kugel. The Great Shift: Encountering God in Biblical Times, page 408. Boston: Houghton Mifflin Harcourt, 2017. Steven Levy and Sarah Levy. The JPS Rashi Discussion Torah Commentary, pages 47–49. Philadelphia: Jewish Publication Society, 2017. Pekka Pitkänen. "Ancient Israelite Population Economy: Ger, Toshav, Nakhri and Karat as Settler Colonial Categories." Journal for the Study of the Old Testament, volume 42 (number 2) (December 2017): pages 139–53. Bill Dauster. "Pharaoh's Administration Offers a Cautionary Tale for Today." Washington Jewish Week. January 11, 2018, page 19. David L. Abramson. "Do you really believe in bashert?" Washington Jewish Week. January 18, 2018, page 31. Biblical Archaeology Society Staff. "Exodus in the Bible and the Egyptian Plagues: Can we make sense of the Biblical plagues?" Bible History Daily, March 31, 2020. Leon R. Kass. Founding God's Nation: Reading Exodus, pages 139–92. New Haven: Yale University Press, 2021.