Кіріспе

Эмпуриес () – Испанияның Каталония аймағындағы Жерорта теңізі жағалауында орналасқан ежелгі қала, Иберия түбегінің оңтүстік-шығысындағы ортағасырлық графтықтың орталығы. Қала Ἐμπόριον (Ἐμπόριον, Emporion, "сауда орыны" деген мағынаны білдіреді, emporion сөзімен салыстырыңыз) б.з.д. 575 жылы Фокеядан келген грек отарлаушыларымен құрылған. Б.з.д. 218 жылы Карфаген генералы Ганнибалдың Иберия арқылы Галияға шабуыл жасағаннан кейін, қала римдіктердің (лат. emporiae) билігіне көшкен. Ерте орта ғасырларда қаланың теңіз жағасындағы орналасуы оны қарақшыларға қолайлы жағдай жасады және ол уақытша тасталды. Эмпуриес Каталонияның Альт-Эмпорда аймағында, Коста-Брава жағалауында орналасқан. Қаланың қираған орындары Л'Эскала қаласы мен Сант-Марти-д'Эмпуриес кішкентай ауылының арасында жатыр.

Тарих

Эмпуриес Флувия өзенінің сағасында, Индигеттер қоныстанған аймақтағы шағын аралда құрылды (қазіргі уақытта Флувия өзенінің сағасы солтүстікке қарай шамамен 6 км қашықтықта орналасқан). Бұл қала б.з.д. 550 жылға таман тұрғындары материкке көшіп, Неаполис, яғни «жаңа қала» құрғанда Палаиаполис, «ескі қала» деп аталды. 530 жылы Парсы патшасы Кир II Фокеяны бағындырғаннан кейін, жаңа қалаға босқындардың көптеп келуіне байланысты халық саны едәуір артты. Карфагеннің күшті қысымына қарамастан, қала өздігінен сақталған грек мәдениетін ұстап тұрды. Жақын орналасқан Индика қаласында тұратын жергілікті халықпен саяси және саудалық келісімдер жасалды. Массалия (Марсель) мен Хиспанияның оңтүстігіндегі Тартессос арасындағы жағажай сауда жолында орналасқандықтан, қала үлкен экономикалық және сауда орталығына айналды, сонымен қатар Иберия түбегіндегі ең ірі грек отарсы болды. Пуникалық соғыстар кезінде Эмпуриес Риммен одақтасты, ал Публий Корнелий Сципион б.з.д. 218 жылы осы қаладан Хиспанияны жаулап алу науқанын бастады, өзінің інісі Гней Корнелий Сципион Кальвты рим әскерлерімен бірге жіберді. Римдіктер Хиспанияны бағындырғаннан кейін Эмпуриес тәуелсіз қала-мемлекет мәртебесін сақтап қалды. Алайда, Помпей мен Юлий Цезарь арасындағы азаматтық соғыста ол Помпейдің жағына шықты, ал оның жеңілісінен кейін тәуелсіздігінен айырылды. Аймақты бақылау үшін Индиканың жанында римдік ардагерлердің колониясы, Импория құрылды. Сол кезден бастап Эмпуриес Таррако (Таррагона) мен Барсино (Барселона) қалаларының күшіне бағынып, құлдырауға бет бұрды. 3-ші ғасырдың соңында ол Испанияда христиан дінін қабылдаған алғашқы қалалардың бірі болды. Сол ғасырда грек қаласы тасталып, римдік қала монета соғу және жағалау округінің, Кастелло д'Эмпуриес, негізінен рәсімдік орталығы ретінде 9-шы ғасырдың ортасына дейін викингтердің шабуылына дейін сақталды. Монета соғу Эмпуриес графы Гю II (1078–1117) тұсында қайта жанданды.

Археологиялық қалдықтар

Қаланың нақты орналасқан жері 15 ғасырдан бері белгілі болғанмен, жүйелі қазба жұмыстары тек 20 ғасырда ғана жүргізілді. Бұл орын Ампурия деп аталады. Алғашқы ресми қазба жұмыстары 1908 жылы Барселона мұражайлары кеңесінің ұйымдастыруымен басталды және Жозеп Пуиг и Кадафальх пен Пере Бош Гимпераның тапсырмасымен Эмили Гандия и Ортега басқарды. Бұл қазба жұмыстары бүгінге дейін жалғасуда.

Палайаполис қаласы

Палеополис орналасқан арал қазір материктің бір бөлігі және ортағасырлық Сант-Марти-д'Эмпури ауылының орнында орналасқан. Бұрынғы порты да толып қалған. Бұл жерде көтеріліп қазу жұмыстары шамалы ғана жасалған. Неаполис негізделгеннен кейін, ескі қала акрополь (бекініс және храм) ретінде пайда болған секілді. Страбон осы орында Артемидаға арналған храм болғанын айтады.

Неаполь

Неаполис 200х130 м жер аумағында орналасқан қабырғамен қоршалған ауданнан тұрды. Қабырғалар б.з.д. 5-2 ғасырлар аралығында салынған және бірнеше рет өзгертілген. Батысында қабырға Неаполисті Ибериялық Индика қаласынан бөліп тұрды. Қаланың оңтүстік-батыс бөлігінде Артемидаға арналған ежелгі ғибадатхананың орнына салынған, Асклепийге арналған ғибадатхана сияқты әртүрлі ғибадатханалар болды, оның мәрмәр мүсіні табылған. Оңтүстік-шығысында Зевс Серапис ғибадатханасы орналасқан. Қазба жұмыстары жүргізілген ғимараттардың көп бөлігі эллинистік кезеңге жатады. Мозаикалармен және қабырға суреттерімен безендірілген үйлерден басқа, агора мен портовы молы сияқты бірнеше қоғамдық ғимараттар табылды. Рим кезеңінде термалар және палеохристиан базиликасы салынды. Жаңа қаланың оңтүстігі мен шығысында некрополь қызметін атқаратын аумақ болды.

Римдік қала

Римдік қаланың (муниципиумның) шамамен 20% ғана қазылған. Қала римдік әскери лагерьлерге тән тікбұрышты жоспармен салынған, және екі басты жол форумда қиылысады. Римдік қала грек қаласынан әлдеқайда ірі. Республика дәуірінде Капитолий үштігіне – Юпитер, Юнона және Минерваға – арналған ғибадатхана салынды. Император Август тұсында базилика мен курия салынды. Қаланың шығыс бөлігінде ішкі ауласы, көптеген шағын ғимараттары, еден мозаикалары және суреттері бар бірнеше ірі үйлер қазылып алынды. 2-ші ғасырда қала мұнарасыз қабырғамен қоршалды. Қабырғадан тыс жерде амфитеатр мен палаэстра салынды.

Некрополь

Эмпуридің некрополы б.з.д. 7 ғасырдан бастап орта ғасырға дейін ұзақ жылдар бойы пайдаланылды, бірақ көптеген қабірлер қарақшылардың құрбаны болды. Мартин Алмагро Баш аймақтағы көптеген зираттар туралы барлық мәліметтерді жинаған екі кітап жазды. Олардың төртеу түрі бар: ерте грек және ибер, соңғы республикалық, ерте Рим империясы және соңғы Рим империясы.

Ертедегі гректер мен ибериялықтар (біздің заманымызға дейінгі 6 - 3 ғасырлар)

Неаполистің оңтүстік және батыс жағында жерлеу орындары табылған. Батыс бөлігін қабырғаның солтүстік-шығысындағы «некрополь» деп аталатын аймақ алып тұрды. Көбінесе жерлеу (гректер) кездеседі, ал үштен бірі кремация (ибериялықтар) еді.

Республиканың соңғы кезеңдері (б.з.д.

Көне некрополь қабірлерді топыраққа қому және өртеу арқылы пайдалануда болды, бұл Неаполистің грек және жергілікті тұрғындарына қатысты болуы мүмкін. Өртеулер тағы бір топта басым болды, бұл римдік текті болуы мүмкін, олардың зираты қаланың оңтүстік-батысында орналасқан Лес Кортс төбесінің солтүстік жағында орналасқан. Бұл некрополь әсіресе б.з.б. 2-ші және 1-ші ғасырларда қолданыста болды. Археологтар ортасында кремация қалдықтары бар шаршы тас блоктардан тұрғызылған кішкентай қоршауларды тапты.

Ертедегі Рим империясы (б.з.б. 1 ғасыр б.з. 2 ғасыр)

Б.з.б. I ғасырдың екінші ширегінен Август билігіне дейін (шамамен 35 жыл) анық жерлеу орындары табылған жоқ. Император Флавиан билігіне дейін (б.з. I ғасырының соңы) кремация арқылы жерлеу басым болды, бұл жерлеулер Рим қаласы орналасқан төбе жанында табылды. Б.з. II ғасырында жерлеу рәсімдері өзгерді, тек қана топыраққа жерлеу орындары ғана табылған.

Соңғы Рим империясы (3-і 6-шы ғасыр)

Қабірлердегі қабірлік заттардың жетіспеуі нақты мерзімдемелерді анықтауға кедерілді етеді. Ежелгі грек қаласының барлық аймағы жерлеу орнымен толған, бұл ерте христиан базиликасына немесе сол жерде орналасқан Cella Memoria-ға табынумен байланысты болуы мүмкін. Жерлеулер сондай-ақ бұрынғы заманның көптеген ежелгі некропольдерінде (мысалы, мың жыл бойы пайдаланылған Бонжоан) және жаңаларында да кездеседі. Олар жақын жердегі римдік виллалармен байланысты болуы мүмкін. Эль Кастелет ескерткіші мен оның жанындағы қабірлер бар.

Каталонияның археологиялық мұражайы

Каталония археологиялық мұражайының Эмпуридегі филиалы (MAC Empúries) келушілерге археологиялық ескерткіштермен тікелей қарым-қатынас жасау мүмкіндігін ұсынады. Грек және рим қалаларын аралау музейге барумен толықтырылады, онда Эмпуридегі жылдар бойы жүргізілген қазба жұмыстары кезінде табылған, осы маңайдың тарихынан маңызды заттар қойылған. Мұражайда тұрақ орны бар, ал Л'Эскаладан көлік қозғалысы жоқ жағалау жолымен осы орынға жетуге болады.